- सन्धिः
- रजस् + रूप → रजोरूप — विसर्गस्य उकारः, ततः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- रजसः रूपम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अदृश्यत’ इत्यस्य कर्म कर्तृवत्)
अयोध्याकाण्डम् — द्विचत्वारिंशः सर्गः
दशरथस्य विलापः कैकेय्यास्त्यागश्च
रजोदर्शनान्ते राज्ञः पतनम्, कैकेय्याः परित्यागः, पुरप्रवेशः, कौसल्याभवने विलापः
अस्मिन् सर्गे रामप्रस्थानानन्तरं दशरथस्य दशा वर्ण्यते। यावत् रथस्य रजः दृश्यते तावत् राजा दृष्टिं न निवर्तयति; रजसि अदृश्ये सति सः आर्तः धरणीतले पतति। कौसल्या दक्षिणं बाहुम्, कैकेयी च अपरं पार्श्वम् आश्रयति; राजा कैकेयीं दृष्ट्वा ‘मामकानि अङ्गानि मा स्प्राक्षीः’ इति वदन् पाणिग्रहणम् अग्निपरिणयनं च त्यजति, भरतदत्तं पित्र्यं पिण्डम् अपि निषेधति। शोककर्शिता कौसल्या तं समुत्थापयति। ब्रह्महत्याम् अग्निस्पर्शं वा कृत्वा इव सः अनुतप्यते, पुनः पुनः रथमार्गं पश्यति, ग्रस्तसूर्यः इव निष्प्रभः भवति। सः विलपति — ‘पदानि पथि दृश्यन्ते, महात्मा तु न दृश्यते; उपधानशायी सः अद्य काष्ठम् अश्मानं वा उपधाय शयिष्यते; सुखोचिता सीता कण्टकेषु चरिष्यति।’ ‘सकामा भव कैकेयि, विधवा राज्यम् आवस’ इति उक्त्वा सः शून्यां पुरीं प्रविशति, कौसल्यायाः गृहं नीयते, तत्र च ‘न त्वां पश्यामि, मम दृष्टिः रामम् अनुगता’ इति वदति; कौसल्या च समीपे उपविश्य विलपति।
१रजोदर्शनान्ते राज्ञः पतनम्
१यावत्तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत।
नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत्संजहारात्मचक्षुषी॥
२यावद्राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम्।
तावद्व्यवर्धतेवास्य धरण्यां पुत्रदर्शने॥
३न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः।
तदार्तश्च निषण्णश्च पपात धरणीतले॥
पूर्वसर्गे अयोध्या शोकेन कम्पिता। अस्मिन् सर्गे कविः पुनः दशरथम् एव आश्रयति। यावत् प्रस्थितस्य रामस्य रथात् उत्थितं रजोरूपम् अदृश्यत, तावत् इक्ष्वाकुवरः दशरथः आत्मनः चक्षुषी न संजहार — दृष्टिं न न्यवर्तयत्। यावत् च सः अत्यन्तधार्मिकं प्रियं पुत्रं पश्यति, तावत् अस्य शरीरं धरण्यां पुत्रदर्शने वर्धते इव — उन्नतः भूत्वा सः दूरं द्रष्टुम् इच्छति। यदा तु भूमिपः रामस्य रजः अपि न पश्यति, तदा आर्तः विषण्णश्च सन् धरणीतले पपात। रजोदर्शनम् एव तस्य अन्तिमं सूत्रम् आसीत्; तस्मिन् छिन्ने सः पतति। ‘चक्षुषी न संजहार’ इति पदेन दृष्टेः आसक्तिः उक्ता; ‘वर्धते इव’ इति च उत्प्रेक्षया वृद्धस्य राज्ञः उत्कण्ठा चित्रिता। त्रिभिः एव श्लोकैः कविः दर्शनात् अदर्शनं प्रति, अदर्शनात् च पतनं प्रति गतिं वर्णयति।
In the previous sarga Ayodhyā had shaken with grief; in this one the poet returns to Daśaratha. As long as the dust raised by Rāma's departing chariot could be seen, the best of the Ikṣvākus did not take his eyes from it. As long as he could see his beloved, wholly righteous son, his body seemed to grow taller on the earth with the sight of him, as though rising up to see further. But when the lord of the earth could no longer see even Rāma's dust, he fell to the ground, stricken and despairing. The sight of that dust had been his last thread, and when it broke he fell. "He did not take his eyes from it" shows how his gaze clung to his son, and "seemed to grow taller" paints the old king's longing. In just three verses the poet moves from seeing to not seeing, and from not seeing to the fall.
२कैकेय्याः स्पर्शनिषेधः
४तस्य दक्षिणमन्वागात्कौसल्या बाहुमङ्गना।
परं चास्यान्वगात्पार्श्वं कैकेयी सा सुमध्यमा॥
५तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण विनयेन च।
उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः॥
६कैकेयि मामकाङ्गानि मा स्प्राक्षीः पापनिश्चये।
नहि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी॥
पतितस्य तस्य दक्षिणं बाहुं कौसल्या अङ्गना अन्वगात्, परं च पार्श्वं सुमध्यमा कैकेयी। नयेन धर्मेण विनयेन च सम्पन्नः राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः सन् ताम् उवाच — ‘कैकेयि, पापनिश्चये, मामकानि अङ्गानि मा स्प्राक्षीः। त्वां द्रष्टुम् अपि न इच्छामि; न त्वं मे भार्या, न च बान्धवी।’ यः राजा वरदानसमये मौनम् एव अश्रयत्, सः अधुना स्पर्शम् अपि निषेधति — शोकः तस्य वाचं मुक्तां करोति। ‘नयेन धर्मेण विनयेन च सम्पन्नः’ इति विशेषणं च सूचयति यत् एतत् वचनं क्रोधमात्रं न, अपि तु विचारपूर्वकः निर्णयः। कौसल्या दक्षिणे पार्श्वे, कैकेयी च अपरस्मिन् — स्थानभेदेन एव कविः द्वयोः सम्बन्धस्य भेदं सूचयति।
As he lay fallen, Kausalyā came to his right arm, and the slender-waisted Kaikeyī to his other side. The king, a man of sound judgement, righteous and restrained, looked at Kaikeyī and, his senses in turmoil, said to her: "Kaikeyī, woman of wicked purpose, do not touch my body. I do not even want to see you. You are no wife of mine and no kin." The king who had kept silent when the boons were granted now forbade even her touch; grief had set his tongue free. Describing him as a man of judgement, dharma and restraint suggests that these words were not mere anger but a considered decision. Kausalyā on his right and Kaikeyī on the other side: by where they stand the poet marks the difference in their bonds with him.
३कैकेय्याः परित्यागः
७ये च त्वामनुजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम।
केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम्॥
८अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत्।
अनुजानामि तत्सर्वमस्मिँल्लोके परत्र च॥
९भरतश्चेत्प्रतीतः स्याद्राज्यं प्राप्यैतदव्ययम्।
यन्मे स दद्यात्पित्रर्थं मा मां तद्दत्तमागमत्॥
राजा पुनः वदति — ‘ये त्वाम् उपजीवन्ति, तेषाम् अहं न, ते च मम न। केवलार्थपरां त्यक्तधर्मां त्वाम् अहं त्यजामि। यत् च ते पाणिम् अगृह्णाम्, यत् च अग्निं पर्यणयम्, तत् सर्वम् अस्मिन् लोके परत्र च अनुजानामि — मुञ्चामि इत्यर्थः। भरतः चेत् इदम् अव्ययं राज्यं प्राप्य प्रतीतः स्यात्, तर्हि यत् सः मे पित्रर्थं दद्यात्, तत् दत्तं मां मा आगमत्।’ पाणिग्रहणस्य अग्निपरिणयनस्य च परित्यागेन विवाहसम्बन्धः एव छिन्नः; पिण्डोदकनिषेधेन च पुत्रसम्बन्धः अपि निरस्तः। एतत् एव वृद्धस्य राज्ञः अन्तिमम् अस्त्रम्। ‘अव्ययं राज्यम्’ इति पदेन राज्यस्य अक्षयत्वं सूचितम्, किन्तु राज्ञः वचने तत् एव निन्दाविषयः।
"Those who depend on you are nothing to me, and I am nothing to them," the king went on. "You care only for gain and have thrown dharma away; I cast you off. That I took your hand, that I led you round the sacred fire, all of that I renounce, in this world and the next. And if Bharata is pleased to receive this undying kingdom, let nothing he offers for me as his father ever reach me." By renouncing the taking of her hand and the circling of the fire, he cut the bond of marriage itself, and by refusing Bharata's offerings for the dead he rejected even the tie of sonship; that was the old king's last weapon. The kingdom is called undying, yet in the king's words that very kingdom is what he condemns.
४कौसल्यया उत्थापनम् अनुतापश्च
१०अथ रेणुसमुद्ध्वस्तं समुत्थाप्य नराधिपम्।
न्यवर्तत तदा देवी कौसल्या शोककर्शिता॥
११हत्वेव ब्राह्मणं कामात्स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना।
अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं संचिन्त्य राघवम्॥
१२निवृत्यैव निवृत्यैव सीदतो रथवर्त्मसु।
राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा॥
अथ रेणुसमुद्ध्वस्तं नराधिपं समुत्थाप्य शोककर्शिता कौसल्या देवी तदा न्यवर्तत। कामात् ब्राह्मणं हत्वा इव, पाणिना अग्निं स्पृष्ट्वा इव, धर्मात्मा सः राघवं पुत्रं संचिन्त्य अन्वतप्यत — स्वकृतस्य दुष्परिहार्यत्वम् एव अत्र उपमाभ्यां सूचितम्। पुनः पुनः निवृत्य रथवर्त्मसु सीदतः राज्ञः रूपं न अतिबभौ, यथा ग्रस्तस्य अंशुमतः रूपं न भाति। ‘निवृत्त्यैव निवृत्त्यैव’ इति द्विरुक्त्या तस्य वारंवारं पृष्ठावलोकनं चित्रितम्; रथमार्गे पदचिह्नानि एव तस्य शेषम् आश्रयः। कौसल्या न उपालभते, न विलपति; सा केवलं पतितं पतिम् उत्थापयति — एतत् एव तस्याः शीलम्। ब्रह्महत्यायाः अग्निस्पर्शस्य च द्वे उपमे पापस्य अनिवार्यं फलम् एव सूचयतः। ‘ग्रस्तांशुमान्’ इति उपमा पूर्वसर्गे अपि आसीत्, अत्र पुनः आवर्तिता।
Then Queen Kausalyā, wasted with grief, lifted up the lord of men, covered in dust, and turned back with him. Thinking of his son Rāghava, that righteous king burned with remorse, like a man who has wilfully killed a brahmin or touched fire with his hand; the two images show that the fruit of his own deed could not be escaped. Turning back again and again, sinking down on the chariot's tracks, the king had no more splendour than the sun in eclipse. The repeated turning back pictures how often he looked behind him, and the tracks of the chariot were all he had left to cling to. Kausalyā neither reproached him nor lamented; she simply raised up her fallen husband, and that is her character. The image of the eclipsed sun had appeared in the previous sarga, and it returns here.
५विलापारम्भः — पदानि दृश्यन्ते
१३विललाप स दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन्।
नगरान्तमनुप्राप्तं बुद्ध्वा पुत्रमथाब्रवीत्॥
१४वाहनानां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम्।
पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते॥
१५यः सुखेनोपधानेषु शेते चन्दनरूषितः।
वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः॥
१६स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः।
काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते॥
दुःखार्तः सः प्रियं पुत्रम् अनुस्मरन् विललाप; नगरान्तम् अनुप्राप्तं पुत्रं बुद्ध्वा अब्रवीत् — ‘मम आत्मजं वहतां मुख्यानां वाहनानां पदानि पथि दृश्यन्ते, सः महात्मा तु न दृश्यते। यः मम सुतोत्तमः चन्दनरूषितः उपधानेषु सुखेन शेते, महार्हाभिः स्त्रीभिश्च वीज्यमानः आसीत्, सः नूनम् अद्य क्वचित् एव वृक्षमूलम् उपाश्रितः काष्ठं वा अश्मानं वा उपधाय शयिष्यते।’ सुखशय्यायाः वनशय्यायाश्च एषः विरोधः अस्मिन् सर्गे पुनः पुनः आवर्तते; पितुः कल्पनायाम् एव पुत्रस्य कष्टं प्रत्यक्षम् इव भवति। ‘पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते’ इति पङ्क्तिः अस्य सर्गस्य मर्मस्पृक् — चिह्नानि शिष्टानि, चिह्नी तु गतः। चन्दनरूषितः, उपधानशायी, व्यजनवीजितः इति त्रिभिः विशेषणैः पूर्वं सुखं स्मृत्वा, ततः वृक्षमूलं काष्ठम् अश्मानं च उक्त्वा कविः विरोधं तीव्रं करोति। एतत् एव पितुः शोकस्य स्वरूपम् — सः वर्तमानं न पश्यति, केवलं कल्पयति।
Tormented by grief, he lamented, remembering his dear son, and thinking that Rāma must by now have reached the edge of the city, he said: "The tracks of the fine horses that carried my son away can be seen on the road, but my great-souled son cannot be seen. He was the best of my sons; he used to lie at ease on cushions, anointed with sandal paste, while noble women fanned him. Surely today he will shelter somewhere at the foot of a tree and lie down with a log or a stone for a pillow." This contrast between the soft bed and the forest bed returns again and again in this sarga; in the father's imagining his son's hardship becomes almost visible. "The tracks can be seen, but he cannot" is the most piercing line of the sarga: the marks remain, but the one who made them is gone. First the poet recalls the old comforts, sandal paste, cushions and fans, then sets against them the tree root, the log and the stone, sharpening the contrast. That is the nature of a father's grief: he does not see the present, he only imagines it.
६उत्थानकल्पना सीतायाश्च कष्टम्
१७उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांसुगुण्ठितः।
विनिःश्वसन्प्रस्रवणात्करेणूनामिवर्षभः॥
१८द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः।
राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत्॥
१९सा नूनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदोचिता।
कण्टकाक्रमणक्लान्ता वनमद्य गमिष्यति॥
२०अनभिज्ञा वनानां सा नूनं भयमुपैष्यति।
श्वपदानर्दितं श्रुत्वा गम्भीरं रोमहर्षणम्॥
‘सः कृपणः पांसुगुण्ठितः मेदिन्याः उत्थास्यति, विनिःश्वसन् च, यथा प्रस्रवणात् करेणूनाम् ऋषभः गजः उत्तिष्ठति। वनेचराः पुरुषाः नूनं तं दीर्घबाहुं लोकनाथं रामम् अनाथवत् उत्थाय गच्छन्तं द्रक्ष्यन्ति। जनकस्य इष्टा सुता सुखसदोचिता सीता अद्य कण्टकाक्रमणक्लान्ता वनं गमिष्यति। वनानाम् अनभिज्ञा सा श्वपदानर्दितं गम्भीरं रोमहर्षणं श्रुत्वा नूनं भयम् उपैष्यति।’ ‘लोकनाथम् अनाथवत्’ इति विरोधाभासेन कविः रामस्य दशां तीव्रतया दर्शयति — यः सर्वस्य नाथः, सः एव अनाथः इव वने चरति। प्रस्रवणात् उत्तिष्ठतः गजराजस्य उपमया रामस्य गाम्भीर्यं शरीरबलं च सूचिते, किन्तु ‘कृपणः पांसुगुण्ठितः’ इति पदाभ्यां तस्य वर्तमाना दशा। सीतायाः वर्णने च ‘सुखसदोचिता’ इति पदम् एव सर्वं कथयति — या सदा सुखयोग्या, सा कण्टकेषु चरति। वनस्य शब्दाः अपि तस्याः भयहेतवः इति पिता चिन्तयति। अत्र च द्रष्टव्यम् — राजा पुत्रस्य दुःखं वर्णयन् अपि सीतायाः दुःखं न विस्मरति; स्नुषायाः विषये तस्य वात्सल्यं समम् एव।
"He will get up from the ground, poor boy, covered in dust and sighing, like a bull elephant rising from a mountain spring among the cow-elephants. Surely the forest people will see long-armed Rāma, the lord of the world, get up and walk on as if he had no protector. And Janaka's beloved daughter Sītā, who has always been used to comfort, will go into the forest today, worn out by the thorns under her feet. Knowing nothing of forests, she will surely be terrified when she hears the deep, hair-raising roars of the wild beasts." "The lord of the world, as if he had no protector" sharpens the picture by contrast: the protector of all is wandering in the forest as though he had none. The image of the great elephant rising from a spring suggests Rāma's dignity and strength, while "poor, covered in dust" describes his present state. In speaking of Sītā, "always used to comfort" says everything: she who deserved comfort always would be walking on thorns, and her father-in-law imagines that even the sounds of the forest will frighten her. Notice that even while describing his son's hardship, the king does not forget Sītā's; his tenderness for his daughter-in-law is equal.
७कैकेय्याः उपालम्भः पुरप्रवेशश्च
२१सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस।
नहि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे॥
२२इत्येवं विलपन्राजा जनौघेनाभिसंवृतः।
अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश गृहोत्तमम्॥
२३शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणवेदिकाम्।
क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम्॥
२४तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन्।
विलपन्प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम्॥
‘सकामा भव कैकेयि, विधवा सती राज्यम् आवस; तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुं नहि उत्सहे।’ एवं विलपन् जनौघेन अभिसंवृतः राजा अपस्नातः इव अरिष्टं गृहोत्तमं प्रविवेश। सः अपश्यत् — शून्यचत्वरवेश्मान्ता, संवृतापणवेदिका, क्लान्तदुर्बलदुःखार्ता, नात्याकीर्णमहापथा च सा पुरी। तां सर्वां पुरीम् अवेक्ष्य रामम् एव अनुचिन्तयन् विलपन् राजा गृहं प्राविशत्, यथा सूर्यः अम्बुदं प्रविशति। ‘अपस्नातः’ इति श्मशानात् आगत्य स्नातस्य उपमा; तेन राज्ञः शोकः मृतकसंस्कारस्य इव जातः इति ध्वन्यते। ‘सकामा भव’ इति वचनं शापः इव प्रतिभाति; ‘विधवा राज्यम् आवस’ इति च राजा स्वस्य मरणं निश्चितम् इव वदति। नगरस्य वर्णने चत्वराः शून्याः, आपणाः संवृताः, महापथाः च अनाकीर्णाः — त्रिभिः एव चिह्नैः कविः पुरस्य शून्यतां सिद्धं करोति। सूर्यस्य अम्बुदप्रवेशः च तेजसः आच्छादनम् एव सूचयति। राज्ञः प्रवेशः च न उत्सवेन, अपि तु जनौघेन परिवृतः विलापेन एव जातः।
"Have your wish, Kaikeyī: be a widow and rule the kingdom. Without that tiger among men I have no will to live." Lamenting so, surrounded by crowds of people, the king entered his fine palace like a man coming back to bathe after a funeral. He saw the city: its squares and houses empty, the shop platforms closed, the people weary, weak and stricken, the great roads nearly deserted. Looking at the whole city and thinking only of Rāma, the king went lamenting into his house, like the sun going behind a cloud. The image of the man who has bathed after a funeral suggests that the king's grief had become like the rites for the dead. "Have your wish" sounds like a curse, and "be a widow and rule the kingdom" is the king speaking of his own death as certain. The empty squares, the closed shops and the deserted roads, three signs, establish the emptiness of the city, and the sun going behind a cloud shows his splendour covered over. His entry was no festive procession but a lament, surrounded by crowds.
८शून्यं वेश्म कौसल्याभवनं च
२५महाहृदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम्।
रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च॥
२६अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन्वसुधाधिपः।
उवाच मृदु मन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम्॥
२७कौसल्याया गृहं शीघ्रं राममातुर्नयन्तु माम्।
नह्यन्यत्र ममाश्वासो हृदयस्य भविष्यति॥
२८इति ब्रुवन्तं राजानमनयन्द्वारदर्शिनः।
कौसल्याया गृहं तत्र न्यवेस्यत विनीतवत्॥
रामेण वैदेह्या लक्ष्मणेन च रहितं तत् वेश्म तादृशम् आसीत्, यादृशः सुपर्णेन हृतोरगः अक्षोभ्यः महाहृदः। अथ गद्गदशब्दः वसुधाधिपः विलपन् मृदु मन्दार्थं दीनम् अस्वरं वचनम् उवाच — ‘राममातुः कौसल्यायाः गृहं मां शीघ्रं नयन्तु; अन्यत्र मम हृदयस्य आश्वासः न भविष्यति।’ इति ब्रुवन्तं राजानं द्वारदर्शिनः तत्र नीत्वा कौसल्यायाः गृहे विनीतवत् न्यवेश्यत (मुद्रणे ‘न्यवेस्यत’) — शय्यायां शाययाम् आसुः। गरुडेन हृतनागस्य ह्रदस्य उपमा मार्मिका — जलं तत्र एव, किन्तु प्राणः अपगतः। ‘गद्गदशब्दः’ इति बहुव्रीहिणा वाचः स्खलनम् उक्तम्; ‘मन्दार्थम्’ ‘अस्वरम्’ इति च पदाभ्यां वचनस्य अस्पष्टता दीनता च। द्वारदर्शिनः अपि विनयेन एव आचरन्ति — राज्ञः दशां दृष्ट्वा ते वचनं न वदन्ति, केवलं सेवां कुर्वन्ति। कौसल्यायाः गृहम् एव सः याचते, यतः तत्र एव रामस्य स्मृतिः सजीवतरा। एतेन च अग्रिमस्य सर्गस्य भूमिका सिध्यति।
Without Rāma, Vaidehī and Lakṣmaṇa, that house was like a great, still pool from which Garuḍa has carried off the serpent: the water is still there, but the life has gone. Then, lamenting, the lord of the earth spoke in a choking voice, softly, barely intelligibly, pitifully and without tone: "Take me quickly to the house of Kausalyā, Rāma's mother; my heart will find no comfort anywhere else." As he said this, the doorkeepers led the king there and respectfully laid him down on the bed in Kausalyā's house. The doorkeepers behaved with courtesy; seeing the king's state they said nothing and simply served him. He asked for Kausalyā's house because there the memory of Rāma was most alive, and so the ground is prepared for the next sarga.
९लुलितं मनः भवनं च नष्टचन्द्रम् इव
२९ततस्तत्र प्रविष्टस्य कौसल्याया निवेशनम्।
अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः॥
३०पुत्रद्वयविहीनं च स्नुषया च विवर्जितम्।
अपश्यद्भवनं राजा नष्टचन्द्रमिवाम्बरम्॥
३१तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान्।
उच्चैःस्वरेण प्राक्रोशद्धा राम विजहासि नौ॥
३२सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः।
परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम्॥
तत्र कौसल्यायाः निवेशनं प्रविष्टस्य, शयनम् अधिरुह्य अपि, तस्य मनः लुलितम् एव बभूव — स्थानपरिवर्तनेन शोकः न शाम्यति। पुत्रद्वयविहीनं स्नुषया च विवर्जितं भवनं राजा नष्टचन्द्रम् अम्बरम् इव अपश्यत्। तत् दृष्ट्वा वीर्यवान् महाराजः भुजम् उद्यम्य उच्चैःस्वरेण प्राक्रोशत् — ‘हा राम, नौ जहासि। सुखिताः बत ते नरोत्तमाः, ये तं कालं जीविष्यन्ति, ये च पुनरागतं रामं परिष्वजन्तः द्रक्ष्यन्ति।’ अत्र राजा स्वस्य मरणम् एव परोक्षतया सूचयति — चतुर्दशवर्षपर्यन्तं जीवितुं सः न आशंसते। ‘लुलितम्’ इति पदं चञ्चलत्वं म्लानत्वं च वदति। ‘नष्टचन्द्रम् अम्बरम्’ इति उपमया भवनस्य शोभाहानिः उक्ता — नक्षत्राणि सन्ति, किन्तु चन्द्रः नास्ति। भुजोद्यमनम् आक्रन्दस्य आङ्गिकं चिह्नम्। ‘नौ जहासि’ इति द्विवचनेन सः आत्मानं कौसल्यां च एकत्र गणयति। ‘सुखिताः बत’ इति वचनं च ईर्ष्या न, अपि तु स्वस्य आयुषः अल्पत्वस्य स्वीकारः।
But though he had entered Kausalyā's house and lain down on the bed, his mind stayed troubled; a change of place does not quiet grief. Without his two sons and his daughter-in-law, the house looked to the king like a sky whose moon had vanished; the stars are there, but the moon is gone. Seeing this, the great king, valiant as he was, lifted his arm and cried aloud: "Alas, Rāma, you are leaving us both! Happy indeed are those good men who will live until that time and see Rāma come back, and embrace him." Here the king hints at his own death: he had no hope of living for fourteen years. The raised arm is the bodily sign of his outcry, and "us both" counts himself and Kausalyā together. "Happy indeed are they" is not envy but an admission that his own life would be short.
१०अर्धरात्रे कौसल्यां प्रति वचनम्
३३अथ रात्र्यां प्रपन्नायां कालरात्र्यामिवात्मनः।
अर्धरात्रे दशरथः कौसल्यामिदमब्रवीत्॥
३४न त्वां पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश।
रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते॥
३५तं राममेवानुविचिन्तयन्तं समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम्।
उपोपविश्याधिकमार्तरूपा विनिःश्वसन्तं विललाप कृच्छ्रम्॥
अथ आत्मनः कालरात्री इव रात्र्यां प्रपन्नायां सत्याम् अर्धरात्रे दशरथः कौसल्याम् इदम् अब्रवीत् — ‘कौसल्ये, त्वां न पश्यामि; साधु मां पाणिना स्पृश। मम दृष्टिः रामम् अनुगता, सा अद्यापि न निवर्तते।’ रामम् एव अनुविचिन्तयन्तं विनिःश्वसन्तं नरेन्द्रं शयने समीक्ष्य अधिकम् आर्तरूपा देवी कौसल्या उपोपविश्य कृच्छ्रं विललाप। अन्धत्वम् इदं शोकजनितम्, अपि तु पूर्वं ब्राह्मणशापस्य स्मारकम् अपि — अग्रिमेषु सर्गेषु सः शापः स्वयम् एव कथ्यते। सर्गान्ते कौसल्यायाः विलापः आरभ्यते, यः अग्रिमस्य सर्गस्य विषयः। ‘न त्वां पश्यामि’ इति वचनं चक्षुषोः तेजोहानिं सूचयति; रामे एव दृष्टिः गता इति उक्त्वा सः तत् कारणम् अपि वदति। कौसल्यायाः उपोपवेशनं च सेवायाः एव रूपम्; सा उपालभते न, समीपम् एव उपविशति। एवं सर्गः द्वयोः वृद्धयोः मौनसंवादेन समाप्यते।
Then, when night had come on like the night of his own death, at midnight Daśaratha said to Kausalyā: "Kausalyā, I cannot see you. Please touch me with your hand. My sight went after Rāma, and even now it has not come back." Seeing the king on his bed, thinking only of Rāma and sighing deeply, Queen Kausalyā, even more stricken, sat down close beside him and lamented bitterly. This blindness was born of grief, but it also recalls a brahmin's curse from long ago, which the king himself will tell in the coming sargas. "I cannot see you" shows the light fading from his eyes, and by saying his sight had gone after Rāma he names its cause. Kausalyā's sitting close beside him is itself a form of service; she does not reproach him but simply sits near. So the sarga ends with the two old people together in the night, and Kausalyā's lament, begun here, becomes the subject of the next sarga.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- न + एव + इक्ष्वाकुवरः → नैवेक्ष्वाकुवरः — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ), ततः गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- इक्ष्वाकूणां वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘संजहार’ इत्यस्य कर्ता)
- सन्धिः
- आत्म + चक्षुषी — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘संजहार + आत्मचक्षुषी’ इत्यत्र तु सवर्णदीर्घः (अ + आ = आ)
- समासः
- आत्मनः चक्षुषी — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम् (‘संजहार’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- व्यथित + इन्द्रिय → व्यथितेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- व्यथितानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मामक + अङ्ग → मामकाङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- मामकानि अङ्गानि — कर्मधारयः (‘मम’ इत्यस्मात् ‘मामक’ इति तद्धितः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘स्प्राक्षीः’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- निस् + चय → निश्चय — श्चुत्वसन्धिः (विसर्जनीयस्य शकारः चवर्गे परे); पाप + निश्चय इत्यत्र तु स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- पापः निश्चयः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सम्बोधने प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- केवल + अर्थ → केवलार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- केवले अर्थे परा — सप्तमीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘त्वाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- त्यक्तः धर्मः यया सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘त्वाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- परि + अणयम् → पर्यणयम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
- समासः
- समासः नास्ति — परि-पूर्वात् नीधातोः लङ्, उत्तमपुरुषः
- विभक्तिः
- तिङन्तम् — लङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- पितृ + अर्थ → पित्रर्थ — यण्सन्धिः (ऋ + अ = र्)
- समासः
- पितुः अर्थे इति — चतुर्थ्यर्थे तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीयार्थे अव्ययवत् प्रयुक्तम् (‘दद्यात्’ इत्यस्य निमित्तम्)
- सन्धिः
- सम् + उद् + ध्वस्त → समुद्ध्वस्त — दकारस्य स्थितिः, मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- रेणुभिः समुद्ध्वस्तः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘नराधिपम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अनु + अतप्यत → अन्वतप्यत — यण्सन्धिः (उ + अ = व्)
- समासः
- समासः नास्ति — अनु-पूर्वात् तप्धातोः लङ् (आत्मनेपदे)
- विभक्तिः
- तिङन्तम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- ग्रस्तस्य + अंशुमतः → ग्रस्तस्यांशुमतः — अकारस्य अनुस्वारसहितेन अकारेण सह सवर्णदीर्घः (अ + अं = आं)
- समासः
- ग्रस्तः अंशुमान् — कर्मधारयः; ‘अंशवः अस्य सन्ति’ इति मतुप्प्रत्ययान्तः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘रूपम्’ इत्यस्य सम्बन्धे)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पांसुभिः गुण्ठितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- करेणूनाम् + इव + ऋषभः → करेणूनामिवर्षभः — इवशब्दस्य अकारेण सह ऋकारस्य गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘ऋषभः’ इत्यस्य सम्बन्धे)
- सन्धिः
- सदा + उचिता → सदोचिता — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- सुखे सदा उचिता — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सुता’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कण्टक + आक्रमण → कण्टकाक्रमण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- कण्टकानाम् आक्रमणेन क्लान्ता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सुता’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- श्वपद + आनर्दित → श्वपदानर्दित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- श्वपदानाम् आनर्दितम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘श्रुत्वा’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अप-पूर्वात् स्नाधातोः क्तप्रत्ययः — समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वेश्म + अन्त → वेश्मान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- शून्याः चत्वराणि वेश्मान्ताश्च यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पुरीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- संवृत + आपण → संवृतापण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- संवृताः आपणवेदिकाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पुरीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- हृत + उरग → हृतोरग — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- हृतः उरगः यस्मात् सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘महाहृदम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गद्गदः शब्दः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वसुधाधिपः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- द्वारं दर्शयन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (दृश्धातोः णिनिः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘अनयन्’ इत्यस्य कर्तारः)
- सन्धिः
- नि + अवेस्यत → न्यवेस्यत — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
- समासः
- समासः नास्ति — मुद्रणे ‘न्यवेस्यत’ इति स्पष्टम्; व्याकरणेन छन्दसा च ‘न्यवेश्यत’ (नि-पूर्वात् विश्धातोः णिजन्तात् कर्मणि लङ्) इति अपेक्षितम्, अतः मुद्रणदोषः सम्भाव्यते
- विभक्तिः
- तिङन्तम् — कर्मणि लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (‘राजा’ कर्म, अत्र कर्तृत्वेन उक्तः)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — लुल्धातोः क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकम्; ‘मनः’ इत्यस्य विधेयम्)
- सन्धिः
- प्राक्रोशत् + हा → प्राक्रोशद्धा — जश्त्वसन्धिः (त् → द्), ततः हकारस्य पूर्वसवर्णः धकारः
- समासः
- समासः नास्ति — पदद्वयस्य सन्धिः; ‘हा’ इति खेदद्योतकम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- ‘प्राक्रोशत्’ तिङन्तम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- कालरात्र्याम् + इव + आत्मनः → कालरात्र्यामिवात्मनः — इवशब्दस्य अकारेण सह आकारस्य सवर्णदीर्घः (अ + आ = आ)
- समासः
- कालस्य (मृत्योः) रात्री — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (उपमाने)
- सन्धिः
- उप + उपविश्य → उपोपविश्य — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — उप-उप-पूर्वात् विश्धातोः ल्यप्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- आर्त + रूपा → आर्तरूपा — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे तु ‘अधिकम् + आर्तरूपा’ इति हलन्तस्वरसंयोगः
- समासः
- आर्तं रूपं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘देवी’ इत्यस्य विशेषणम्)