पूर्वसर्गे राजा दशरथः नृपान् पौरान् जानपदांश्च समाहूय सभायाम् उपाविशत्। अत्र सः तां कृत्स्नां परिषदम् आमन्त्र्य हितम् उद्धर्षणं प्रथितं वचः उवाच। तस्य स्वरः दुन्दुभिस्वरकल्पः, गम्भीरः, अनुनादी च; महता स्वरेण सः जीमूतः इव नादयन् इव बभौ। राजलक्षणयुक्तेन कान्तेन अनुपमेन रसयुक्तेन च स्वरेण नृपतिः नृपान् उवाच। ‘भवतां विदितम् एव — मम इदं राज्यम् उत्तमम्, पूर्वकैः मम राजेन्द्रैः सुतवत् परिपालितम्। सः अहम् इक्ष्वाकुभिः सर्वैः नरेन्द्रैः प्रतिपालितं सुखार्हम् अखिलं जगत् श्रेयसा योक्तुम् इच्छामि। पूर्वैः आचरितं पन्थानम् अनुगच्छता मया अपि प्रजाः अनिद्रेण यथाशक्ति नित्यम् अभिरक्षिताः।’ अत्र ‘सुतवत् परिपालितम्’ इति पदेन इक्ष्वाकुराजनीतेः मूलभावः दर्शितः — राजा प्रजायाः स्वामी न, अपितु पिता। अपि च ‘उद्धर्षणम्’ इति विशेषणेन ज्ञायते यत् राजा न शोकवचनं वदति, अपितु प्रजानाम् उत्साहवर्धकम् एव। ‘प्रथितम्’ इति च तत् वचः न गुप्तं, न मन्त्रगृहे कथितम्, अपितु सर्वसमक्षं प्रकाशितम् इति सूचयति। अनेन आरम्भेण एव कविः दर्शयति यत् दशरथस्य निश्चयः प्रकाशः, धर्म्यः, परम्परानुसारी च। ‘जीमूत इव नादयन्’ इति उपमानेन कविः राज्ञः स्वरस्य गाम्भीर्यम्, व्याप्तिम्, अनुग्रहशीलतां च एकपदेन सूचयति; मेघः हि न केवलं गर्जति, अपितु वर्षति अपि। तथा च राज्ञः वचनम् अपि न केवलम् आज्ञा, अपितु प्रजाहितवर्षणम्। ‘रसयुक्तेन’ इति पदेन वाक्यस्य भावगर्भता उक्ता।

‘कृत्स्नस्य लोकस्य हितं चरता मया इदं शरीरं पाण्डुरस्य आतपत्रस्य छायायां जरितम्।’ श्वेतच्छत्रं हि राज्यैश्वर्यस्य चिह्नम्; तस्य एव छायायां शरीरं जीर्णम् इति वचने ऐश्वर्यस्य भारः सूचितः। ‘बहूनि वर्षसहस्राणि आयूंषि प्राप्य जीवतः मम अस्य जीर्णस्य शरीरस्य विश्रान्तिम् अभिरोचये। राजप्रभावजुष्टां, अजितेन्द्रियैः दुर्वहां, लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन् अहं परिश्रान्तः अस्मि। सः अहं संनिकृष्टान् इमान् सर्वान् द्विजर्षभान् अनुमान्य, पुत्रं प्रजाहिते नियुज्य, विश्रामम् इच्छामि।’ अत्र ‘अनुमान्य’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — राजा स्वेच्छया न निर्णयति, अपितु ब्राह्मणानां सभासदां च अनुमतिं प्रार्थयते। ‘अजितेन्द्रियैः दुर्वहाम्’ इति च राजधर्मस्य कठिनता निर्दिष्टा — जितेन्द्रियः एव राज्यभारं वोढुं शक्नोति। अस्मिन् खण्डे वाल्मीकिः वार्धक्यस्य वर्णनं न दैन्येन करोति; राजा स्वां जरां स्वीकरोति, तथापि न विलपति, अपितु उत्तराधिकारस्य व्यवस्थाम् एव चिन्तयति। एषा एव इक्ष्वाकूणां मर्यादा — यावत् शरीरं समर्थं तावत् एव भारः वोढव्यः, ततः परं पुत्रे न्यसनीयः। ‘विश्रान्तिम् अभिरोचये’ इति मृदुवचनम् एव प्रयुक्तम्, न तु ‘त्यजामि राज्यम्’ इति; एतेन राज्ञः विनयः सभायाः च मर्यादा रक्षिते। ‘धर्मधुरम्’ इति रूपकेण राज्यं न भोग्यम्, अपितु वोढव्यं भारम् इति स्थापितम्; एषः एव रामायणस्य राजनीतेः केन्द्रीयः भावः।

‘मम आत्मजः सर्वैः गुणैः माम् अनुजातः श्रेष्ठः च; वीर्ये पुरन्दरसमः, परपुरंजयः रामः। तं चन्द्रम् इव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरं पुरुषपुङ्गवं प्रातः यौवराज्ये नियोक्ता अस्मि।’ पुष्यनक्षत्रेण युक्तः चन्द्रः इति उपमानेन शुभमुहूर्तः अभिषेकयोग्यता च उभे सूचिते। ‘लक्ष्मीवान् लक्ष्मणाग्रजः सः भवताम् अनुरूपः नाथः; येन नाथेन त्रैलोक्यम् अपि नाथवत्तरं स्यात्। अनेन श्रेयसा अहम् इमां महीं सद्यः संयोक्ष्ये; तस्मिन् सुते राज्यं निवेश्य गतक्लेशः भविष्यामि।’ अत्र राजा स्वसुखम् अपि न गोपयति — पुत्रे भारं न्यस्य निश्चिन्तता एव तस्य अभिलाषः; तथापि प्रथमं प्रजायाः श्रेयः एव उक्तम्। ‘अनुजातः’ इति पदं विशेषेण मननीयम् — पिता स्वयम् एव वदति यत् पुत्रः पितुः गुणान् अनुसृत्य जातः, अपि च ततः अपि श्रेष्ठः। ‘प्रातः’ इति च पदेन त्वरा सूचिता; सा एव त्वरा अग्रिमेषु सर्गेषु विघ्नस्य निमित्तं भविष्यति। ‘नाथवत्तरम्’ इति अतिशयेन कविः वदति — रामः नाथः चेत् त्रैलोक्यम् अपि अधिकतरं सनाथं स्यात्, किम् उत एका पृथिवी। ‘गतक्लेशो भविष्यामि’ इति वचने दशरथस्य मानवसुलभा दुर्बलता अपि प्रकाशते — सः वृद्धः पिता विश्रामम् इच्छति; तथापि तस्य प्रथमः हेतुः प्रजाश्रेयः एव उक्तः, आत्मसुखं तु अनन्तरम्। कविः एतेन राज्ञः चरित्रं सहानुभूतियोग्यं करोति।

‘यदि इदं मया सुमन्त्रितम् अनुरूपार्थं भवति, तर्हि भवन्तः माम् अनुमन्यन्ताम्; अन्यथा कथं करवाणि इति वदन्तु। यद्यपि एषा मम प्रीतिः, तथापि यदि अन्यत् किमपि हितं भवति तत् विचिन्त्यताम्; मध्यस्थानां चिन्ता हि अन्या एव, सा विमर्देन अभ्यधिकोदया भवति।’ अत्र गीताप्रेस-भाष्यम् एवं व्याचष्टे — पक्षपातरहितानां विचारः पूर्वपक्षम् उत्तरपक्षं च आलोच्य प्रवर्तते, अतः सः एकपक्षीयात् विचारात् अधिकम् अभ्युदयकरः। एभिः द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां वाल्मीकिः राज्ञः विनयं राजसभायाः च मर्यादां दर्शयति। ‘कथं वा करवाणि’ इति प्रश्नेन राजा स्वनिर्णयम् अपि परीक्षायै समर्पयति। एषा सभाधर्मस्य मर्यादा प्राचीने राजशास्त्रे प्रसिद्धा — राजा प्रस्तावं करोति, परिषत् च अनुमोदयति अथवा अन्यथा सूचयति। ‘मध्यस्थचिन्ता’ इति पदं राजशास्त्रस्य महत्त्वपूर्णं तत्त्वम् — यः पक्षे न स्थितः सः एव उभौ पक्षौ समं पश्यति। दशरथः स्वयम् एतत् स्वीकरोति, इति तस्य निर्णयः न रागान्धः इति सूच्यते; तथापि कथायाः विडम्बना एषा यत् एतावता विवेकेन अपि सः अग्रे कैकेय्याः वचनेन बद्धः भविष्यति।

इति ब्रुवन्तं नृपं मुदिताः नृपाः तथा प्रत्यनन्दन् यथा वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्तः बर्हिणः। ततः हर्षसमीरितः स्निग्धः अनुनादः सञ्जज्ञे; जनौघोद्घुष्टः सः संनादः मेदिनीं कम्पयन् इव आसीत्। तस्य धर्मार्थविदुषः राज्ञः भावं सर्वशः आज्ञाय ब्राह्मणाः बलमुख्याः च पौरजानपदैः सह समेत्य मन्त्रयितुम् उपाविशन्; समतागतबुद्धयः सन्तः, अर्थात् एकमत्यं प्राप्य, मनसा ज्ञात्वा ते वृद्धं दशरथं नृपम् ऊचुः। अत्र ‘समेत्य मन्त्रयितुम्’ इति पदैः कविः दर्शयति यत् अनुमतिः न तत्क्षणजा कोलाहलमात्रा, अपितु पृथक् विमर्शपूर्वका। ‘बर्हिणाः इव’ इति उपमानं सार्थकम् — मयूराः मेघं दृष्ट्वा स्वभावेन एव नृत्यन्ति, न तु प्रयत्नेन; तथैव सभासदां हर्षः अकृत्रिमः आसीत्। ‘मेदिनीं कम्पयन्निव’ इति च जनसम्मतेः प्रबलतां दर्शयति। ‘समतागतबुद्धयः’ इति पदेन ज्ञायते यत् सभासदः प्रथमं पृथक् पृथक् विमृश्य ततः एकमत्यं प्राप्तवन्तः; अनुमतिः न कोलाहलजा। ब्राह्मणाः, सेनापतयः, पौराः, जानपदाः — चत्वारः अपि वर्गाः पृथक् उक्ताः, इति सम्मतिः सार्वत्रिकी आसीत् इति सिध्यति।

‘हे पार्थिव, त्वम् अनेकवर्षसाहस्रः वृद्धः असि; सः त्वं रामं पार्थिवं युवराजम् अभिषिञ्चस्व। महाबाहुं महाबलं रघुवीरं महता गजेन यान्तं छत्रावृताननं रामं द्रष्टुम् इच्छामः।’ इति तेषां मनःप्रियं वचनं श्रुत्वा राजा, अजानन् इव जिज्ञासुः सन्, इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘राजानः, मम एतत् वचनं श्रुत्वा यत् भवन्तः राघवं पतिम् इच्छथ, तत्र मे अयं संशयः; तत् तत्त्वतः ब्रूत। मयि धर्मेण पृथिवीम् अनुशासति सति कथं नु भवन्तः महाबलं युवराजं द्रष्टुम् इच्छन्ति?’ एषा जिज्ञासा न सन्देहजा, अपितु पुत्रस्य गुणान् सभामुखेन श्रोतुम् इच्छा; कविः च एतेन उपायेन अग्रिमं दीर्घं गुणवर्णनं प्रस्तौति। ‘अनेकवर्षसाहस्रः’ इति वचनं न उपहासः, अपितु इक्ष्वाकुराज्ञां दीर्घायुष्ट्वस्य स्मरणम्। ‘छत्रावृताननम्’ इति दृश्यं ते कामयन्ते — अभिषिक्तस्य युवराजस्य गजारूढस्य श्वेतच्छत्रयुक्तस्य दर्शनम् एव प्रजानां परमम् अभीष्टम्। राज्ञः प्रश्नः ‘कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति’ इति द्व्यर्थकः — एकतः सः स्वशासनस्य निर्दोषतां सूचयति, अन्यतः च सभायाः मुखेन पुत्रस्य गुणान् श्रोतुम् इच्छति। पिता हि पुत्रस्य प्रशंसां परमुखात् श्रोतुं रोचते; एषा सूक्ष्मा मनोवैज्ञानिकी रेखा वाल्मीकेः कवित्वस्य लक्षणम्।

ते महात्मानः पौरजानपदैः सह तम् ऊचुः — ‘नृप, तव सुतस्य बहवः कल्याणगुणाः सन्ति। हे देव, देवकल्पस्य धीमतः गुणवतः तस्य प्रियान् आनन्दनान् कृत्स्नान् गुणान् अद्य प्रवक्ष्यामः, तान् शृणु। दिव्यैः गुणैः सः शक्रसमः, सत्यपराक्रमः; हे विशाम्पते, सर्वेभ्यः इक्ष्वाकुभ्यः अपि सः अतिरिक्तः। रामः लोके सत्पुरुषः, सत्यः, सत्यपरायणः; साक्षात् रामात् एव धर्मः श्रिया सह विनिर्वृत्तः। प्रजासुखत्वे सः चन्द्रस्य तुल्यः, क्षमागुणैः वसुधायाः, बुद्ध्या बृहस्पतेः, वीर्ये च साक्षात् शचीपतेः। धर्मज्ञः सत्यसंधः शीलवान् अनसूयकः, क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञः विजितेन्द्रियः; मृदुः स्थिरचित्तः सदा भव्यः अनसूयकः, भूतानां प्रियवादी सत्यवादी च राघवः। बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानां सः उपासिता; तेन एव अस्य इह अतुला कीर्तिः यशः तेजः च वर्धते। देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु सः विशारदः, सम्यक् विद्याव्रतस्नातः, यथावत् साङ्गवेदवित् च।’ अत्र गुणगणनायाः क्रमः मननीयः — प्रथमं दैवी सम्पत्, ततः सत्यनिष्ठा, ततः प्रजासुखकारित्वम्, ततः शीलसम्पत्, अन्ते च विद्या अस्त्रकौशलं च। एवं सभासदः रामं केवलं वीरम् इति न वदन्ति, अपितु धर्मेण शीलेन विद्यया च समग्रं पुरुषम् इति स्थापयन्ति। ‘साक्षाद्रामाद्विनिर्वृत्तो धर्मश्चापि श्रिया सह’ इति अतिशयोक्त्या धर्मस्य श्रियः च मूलम् एव रामः इति उच्यते। ‘क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञः’ इति पदपङ्क्तौ चत्वारि भिन्नानि लक्षणानि — सहनम्, सान्त्वनम्, मार्दवम्, उपकारस्मरणम् — एकत्र गुम्फितानि। एतादृशी पदसमष्टिः वाल्मीकेः गुणवर्णनशैल्याः वैशिष्ट्यम्; एकैकं पदं पृथक् चिन्तनीयम्, न तु पर्यायमात्रम्।

‘गान्धर्वे अपि भरताग्रजः भुवि श्रेष्ठः बभूव; कल्याणाभिजनः साधुः अदीनात्मा महामतिः च सः, धर्मार्थनैपुणैः श्रेष्ठैः द्विजैः अभिविनीतः। यदा ग्रामार्थे नगरस्य वा सः सङ्ग्रामं व्रजति, तदा सौमित्रिसहितः गत्वा अविजित्य न निवर्तते। सङ्ग्रामात् पुनः आगत्य कुञ्जरेण रथेन वा सः पौरान् स्वजनवत् नित्यं कुशलं परिपृच्छति — पुत्रेषु अग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च निखिलेन आनुपूर्व्या च, यथा पिता औरसान् पुत्रान्। ‘‘वः शिष्याः शुश्रूषन्ते कच्चित्? भृत्याः वर्मसु दंशिताः कच्चित्?’’ इति वः पुरुषव्याघ्रः रामः सदा अभिभाषते। मनुष्याणां व्यसनेषु सः भृशं दुःखितः भवति, सर्वेषु उत्सवेषु च पिता इव परितुष्यति। सत्यवादी महेष्वासः वृद्धसेवी जितेन्द्रियः, स्मितपूर्वाभिभाषी, सर्वात्मना धर्मम् आश्रितः, श्रेयसां सम्यग्योक्ता, विगृह्यकथारुचिः च न।’ ‘स्मितपूर्वाभिभाषी’ इति पदे रामस्य सौजन्यं समग्रम् एव सङ्गृहीतम्। एतेषु श्लोकेषु सभासदः रामस्य प्रजावात्सल्यम् एव विस्तरेण वर्णयन्ति; एतत् एव अग्रे वनगमनकाले पौराणां शोकस्य कारणं भविष्यति। ‘पिता पुत्रानिवौरसान्’ इति उपमानेन राजपुत्रस्य प्रजाभिः सह सम्बन्धः पितृपुत्रसम्बन्धवत् दर्शितः। ‘शुश्रूषन्ते च वः शिष्याः कच्चिद्वर्मसु दंशिताः’ इति रामस्य साक्षात् प्रश्नः उद्धृतः; ब्राह्मणान् शिष्यविषये, क्षत्रियान् च भृत्यानां सन्नाहविषये सः पृच्छति। एवं वर्णानुरूपः प्रश्नः एव राज्ञः लोकव्यवहारकौशलं दर्शयति।

‘उत्तरोत्तरयुक्तौ वक्ता सः वाचस्पतिः इव; सुभ्रूः आयतताम्राक्षः साक्षात् विष्णुः इव स्वयम्। लोकाभिरामः अयं रामः शौर्यवीर्यपराक्रमैः प्रजापालनसंयुक्तः, न च रागोपहतेन्द्रियः। एषः त्रैलोक्यम् अपि भोक्तुं शक्तः, किं पुनः इमां महीम्? अस्य क्रोधः प्रसादः च कदाचन अपि निरर्थः नास्ति। नियमात् सः वध्यान् हन्ति, अवध्येषु च न कुप्यति; यत्र असौ तुष्यति तं प्रहृष्टः सन् अर्थैः युनक्ति। दान्तैः सर्वप्रजाकान्तैः नृणां प्रीतिसंजननैः गुणैः रामः तथा विरोचते यथा अंशुभिः दीप्तः सूर्यः। एवंगुणसम्पन्नं सत्यपराक्रमं लोकपालोपमं तं रामं नाथत्वेन मेदिनी अकामयत।’ अत्र प्रथमसर्गस्य द्वौ श्लोकौ सभासदां मुखे पुनः आवर्तेते — कवेः एषा पुनरुक्तिः जनानां हृदये रामगुणानां प्रतिध्वनिम् एव सूचयति। ‘नियमाद्वध्यान्हन्ति’ इति वाक्येन दण्डनीतेः मर्यादा उक्ता — दण्डः न क्रोधजः, अपितु शास्त्रनियमानुसारी। ‘अवध्येषु न कुप्यति’ इति च दण्डस्य सीमा। एतेन रामः न्यायनिष्ठः राजा इति स्थापितः। ‘शक्तस्त्रैलोक्यमप्येष भोक्तुं किं नु महीमिमाम्’ इति वचनम् अर्थापत्त्या प्रवृत्तम् — यः त्रिलोकीम् अपि पालयितुं समर्थः, तस्य कृते एका पृथिवी किम्? अनेन सभासदः राज्ञः शङ्काम् अपनयन्ति यत् रामः युवराजपदाय अपर्याप्तः स्यात्।

‘दिष्ट्या तव असौ वत्सः राघवः श्रेयसि जातः; दिष्ट्या च मारीचः कश्यपः इव पुत्रगुणैः युक्तः। विदितात्मनः रामस्य बलम् आरोग्यम् आयुः च देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च सर्वः जनः आशंसते; राष्ट्रे पुरवरे च आभ्यन्तरः बाह्यः च पौरजानपदः जनः तथा एव। स्त्रियः वृद्धाः तरुण्यः च सायं प्रातः समाहिताः सर्वाः देवान् नमस्यन्ति रामस्य अर्थे; हे देव, तेषां तत् याचितं त्वत्प्रसादात् समृद्ध्यताम्। इन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणं तव राजोत्तमात्मजं रामं यौवराज्यस्थं पश्यामः। हे वरद, सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम् उदारजुष्टं देवदेवोपमं तम् आत्मजम् अस्माकं हिताय क्षिप्रं मुदा अभिषेक्तुं त्वम् अर्हसि।’ एवं सर्गः प्रजानां सामूहिकया प्रार्थनया समाप्यते; अग्रिमे सर्गे च राजा वसिष्ठवामदेवौ आमन्त्र्य अभिषेकस्य सम्भारं संयोजयति। ‘दिष्ट्या’ इति पदस्य द्विरुक्तिः सभासदां हर्षातिशयं सूचयति। स्त्रीणां सायंप्रातःप्रार्थना च रामस्य लोकप्रियत्वस्य सूक्ष्मतमं प्रमाणम् — यत् गृहे गृहे विना आदेशेन प्रवृत्तम्, तत् एव सत्यः अनुरागः। अन्तिमे श्लोके ‘वरद’ इति सम्बोधनं सार्थकम् — यः अन्येभ्यः वरान् ददाति, तस्मात् एव अद्य प्रजाः वरं याचन्ते। ‘हिताय नः’ इति च पदेन ते स्पष्टं वदन्ति यत् एषा याचना न रामस्य कृते, अपितु स्वकीयस्य लोकस्य च हिताय।

పూర్వసర్గలో దశరథ మహారాజు రాజులనూ, పౌరులనూ, జనపదవాసులనూ పిలిపించి సభలో ఆసీనుడయ్యాడు. ఇక్కడ అతడు ఆ సమస్త పరిషత్తునూ సంబోధించి హితకరమైన, ఉత్సాహం కలిగించే, బహిరంగమైన వచనం పలికాడు. అతని స్వరం దుందుభి ధ్వని వంటిది, గంభీరమైనది, ప్రతిధ్వనించేది; గొప్ప స్వరంతో అతడు గర్జించే మేఘం వలె ప్రకాశించాడు. రాజలక్షణాలతో కూడిన, మనోహరమైన, సాటిలేని, రసవంతమైన స్వరంతో ఆ నృపతి రాజులతో ఇలా అన్నాడు. ‘మీకు తెలిసినదే — ఈ ఉత్తమమైన రాజ్యం నా పూర్వీకులైన రాజేంద్రులచేత పుత్రుని వలె పరిపాలించబడింది. ఇక్ష్వాకు వంశపు రాజులందరిచేత పరిరక్షించబడిన, సుఖానికి అర్హమైన ఈ సమస్త జగత్తును నేను శ్రేయస్సుతో కూర్చాలని కోరుతున్నాను. పూర్వీకులు నడచిన మార్గాన్ని అనుసరిస్తూ నేను కూడా నిద్ర మాని యథాశక్తిగా ప్రజలను నిత్యమూ రక్షించాను.’ ఇక్కడ ‘సుతవత్ పరిపాలితమ్’ (పుత్రుని వలె పాలించబడినది) అనే మాటతో ఇక్ష్వాకుల రాజనీతి మూలభావం చూపబడింది — రాజు ప్రజలకు యజమాని కాదు, తండ్రి. అంతేకాక ‘ఉద్ధర్షణమ్’ (ఉత్సాహం కలిగించేది) అనే విశేషణం వల్ల రాజు శోకవచనం పలకడం లేదనీ, ప్రజల ఉత్సాహాన్ని పెంచేదే పలుకుతున్నాడనీ తెలుస్తుంది. ‘ప్రథితమ్’ అనే పదం ఆ వచనం రహస్యమైనది కాదనీ, మంత్రగృహంలో చెప్పినది కాదనీ, అందరి ఎదుట ప్రకటించినదనీ సూచిస్తుంది. ఈ ఆరంభంతోనే కవి దశరథుని నిశ్చయం బహిరంగమైనదీ, ధర్మబద్ధమైనదీ, సంప్రదాయానుసారమైనదీ అని చూపుతున్నాడు. ‘మేఘం వలె గర్జిస్తూ’ అనే ఉపమానంతో కవి రాజు స్వరంలోని గాంభీర్యాన్నీ, వ్యాప్తినీ, అనుగ్రహశీలతనూ ఒక్క పదంతో సూచిస్తున్నాడు; మేఘం కేవలం గర్జించదు, వర్షిస్తుంది కూడా. అలాగే రాజు వచనం కూడా కేవలం ఆజ్ఞ కాదు, ప్రజాహితాన్ని వర్షించేది. ‘రసయుక్తేన’ (రసంతో కూడిన) అనే పదంతో వాక్యంలోని భావగర్భత చెప్పబడింది.

‘సమస్త లోకానికీ హితం చేస్తూ నా ఈ శరీరం తెల్లని గొడుగు నీడలో ముసలిదైపోయింది.’ శ్వేతచ్ఛత్రం రాజ్యైశ్వర్యానికి చిహ్నం; దాని నీడలోనే శరీరం జీర్ణమైంది అనే మాటలో ఐశ్వర్యపు భారం సూచించబడింది. ‘ఎన్నో వేల సంవత్సరాల ఆయుస్సు పొంది జీవిస్తున్న నేను, జీర్ణమైన ఈ శరీరానికి విశ్రాంతిని కోరుతున్నాను. రాజప్రభావంతో కూడినదీ, ఇంద్రియాలను జయించనివారు మోయలేనిదీ, లోకానికి బరువైనదీ అయిన ధర్మభారాన్ని మోస్తూ నేను అలసిపోయాను. అందుకే దగ్గరలో ఉన్న ఈ బ్రాహ్మణోత్తములందరి అనుమతి పొంది, కుమారుని ప్రజాహితంలో నియమించి, విశ్రాంతి పొందాలని కోరుకుంటున్నాను.’ ఇక్కడ ‘అనుమాన్య’ (అనుమతి పొంది) అనే పదం ముఖ్యమైనది — రాజు తన ఇష్టంతో నిర్ణయించడం లేదు, బ్రాహ్మణుల, సభాసదుల అనుమతిని ప్రార్థిస్తున్నాడు. ‘అజితేంద్రియులకు మోయలేనిది’ అనే మాటతో రాజధర్మపు కాఠిన్యం నిర్దేశించబడింది — ఇంద్రియాలను జయించినవాడే రాజ్యభారాన్ని మోయగలడు. ఈ భాగంలో వాల్మీకి వార్ధక్యాన్ని దైన్యంతో వర్ణించడం లేదు; రాజు తన ముసలితనాన్ని అంగీకరిస్తాడు, అయినా విలపించడు, వారసత్వపు ఏర్పాటు గురించే ఆలోచిస్తాడు. ఇదే ఇక్ష్వాకుల మర్యాద — శరీరం సమర్థంగా ఉన్నంతవరకే భారాన్ని మోయాలి, ఆ తరువాత కుమారునికి అప్పగించాలి. ‘విశ్రాంతిని కోరుతున్నాను’ అనే మృదువైన మాటనే వాడాడు గానీ ‘రాజ్యాన్ని త్యజిస్తున్నాను’ అని కాదు; దీనివల్ల రాజు వినయమూ సభ మర్యాదా రెండూ రక్షించబడ్డాయి. ‘ధర్మధురమ్’ (ధర్మమనే కాడి) అనే రూపకంతో రాజ్యం అనుభవించవలసినది కాదు, మోయవలసిన భారం అని స్థాపించబడింది; ఇదే రామాయణ రాజనీతిలోని కేంద్రభావం.

‘నా కుమారుడు అన్ని గుణాలలో నన్ను అనుసరించి పుట్టినవాడు, నాకంటె శ్రేష్ఠుడు; పరాక్రమంలో పురందరుడైన ఇంద్రునికి సమానుడు, శత్రుపురాలను జయించేవాడు రాముడు. పుష్యనక్షత్రంతో కూడిన చంద్రుని వంటివాడూ, ధర్మాన్ని నిలిపేవారిలో శ్రేష్ఠుడూ, పురుషపుంగవుడూ అయిన అతనిని రేపు ఉదయం యౌవరాజ్యంలో నియమిస్తాను.’ పుష్యనక్షత్రంతో కూడిన చంద్రుడు అనే ఉపమానంతో శుభముహూర్తమూ అభిషేకయోగ్యతా రెండూ సూచించబడ్డాయి. ‘లక్ష్మీవంతుడైన ఆ లక్ష్మణుని అన్న మీకు తగిన నాథుడు; అటువంటి నాథుని వల్ల ముల్లోకాలు కూడా మరింత సనాథాలవుతాయి. ఈ శ్రేయస్సుతో నేను ఈ భూమిని వెంటనే కూర్చుతాను; ఆ కుమారునియందు రాజ్యాన్ని ఉంచి నేను క్లేశం తొలగినవాడనవుతాను.’ ఇక్కడ రాజు తన సుఖాన్ని కూడా దాచుకోవడం లేదు — కుమారునిపై భారం ఉంచి నిశ్చింతగా ఉండడమే అతని కోరిక; అయినా మొదట ప్రజల శ్రేయస్సునే చెప్పాడు. ‘అనుజాతః’ అనే పదం ప్రత్యేకంగా మననం చేయదగినది — కుమారుడు తండ్రి గుణాలను అనుసరించి పుట్టాడనీ, అంతకంటె శ్రేష్ఠుడనీ తండ్రే స్వయంగా చెబుతున్నాడు. ‘ప్రాతః’ (రేపు ఉదయం) అనే పదంతో తొందర సూచించబడింది; ఆ తొందరే తరువాతి సర్గలలో విఘ్నానికి కారణమవుతుంది. ‘నాథవత్తరమ్’ అనే అతిశయంతో కవి చెబుతున్నాడు — రాముడు నాథుడైతే ముల్లోకాలు కూడా మరింత సనాథాలవుతాయి, ఇక ఒక్క భూమి సంగతి చెప్పేదేముంది. ‘గతక్లేశో భవిష్యామి’ (క్లేశం తొలగినవాడనవుతాను) అనే మాటలో దశరథుని మానవసహజమైన దౌర్బల్యం కూడా వెల్లడవుతుంది — ఆ వృద్ధుడైన తండ్రి విశ్రాంతిని కోరుతున్నాడు; అయినా అతని మొదటి హేతువుగా ప్రజల శ్రేయస్సే చెప్పబడింది, తన సుఖం తరువాతనే. దీనితో కవి రాజు పాత్రను సహానుభూతికి అర్హమైనదిగా చేస్తున్నాడు.

‘ఇది నేను చక్కగా ఆలోచించినదై, తగిన అర్థం గలదైతే, మీరు నాకు అనుమతి ఇవ్వండి; లేకపోతే నేను ఎలా చేయాలో చెప్పండి. ఇది నా కోరికే అయినా, మరేదైనా హితకరమైనది ఉంటే దానిని ఆలోచించండి; మధ్యస్థుల ఆలోచన వేరుగా ఉంటుంది, అది వాదప్రతివాదాల మథనం వల్ల మరింత అభ్యుదయకరమవుతుంది.’ ఇక్కడ గీతాప్రెస్ భాష్యం ఇలా వివరిస్తుంది — పక్షపాతం లేనివారి విచారణ పూర్వపక్షాన్నీ ఉత్తరపక్షాన్నీ పరిశీలించి సాగుతుంది, కాబట్టి అది ఏకపక్ష విచారణ కంటె ఎక్కువ అభ్యుదయాన్ని కలిగిస్తుంది. ఈ రెండు శ్లోకాలతో వాల్మీకి రాజు వినయాన్నీ రాజసభ మర్యాదనూ చూపుతున్నాడు. ‘నేను ఎలా చేయాలి?’ అనే ప్రశ్నతో రాజు తన నిర్ణయాన్ని కూడా పరీక్షకు సమర్పిస్తున్నాడు. ఈ సభాధర్మ మర్యాద ప్రాచీన రాజశాస్త్రంలో ప్రసిద్ధమైనది — రాజు ప్రస్తావిస్తాడు, పరిషత్తు ఆమోదిస్తుంది లేదా వేరే సూచిస్తుంది. ‘మధ్యస్థచింత’ అనే పదం రాజశాస్త్రంలోని ముఖ్యమైన తత్త్వం — ఏ పక్షంలోనూ నిలవనివాడే రెండు పక్షాలనూ సమంగా చూడగలడు. దశరథుడు స్వయంగా దీనిని అంగీకరిస్తున్నాడు; దీనివల్ల అతని నిర్ణయం రాగాంధమైనది కాదని సూచించబడుతోంది. అయినా కథలోని విడంబన ఏమిటంటే — ఇంత వివేకం ఉన్నా అతడు ముందు కైకేయి మాటకు బద్ధుడవుతాడు.

ఇలా పలుకుతున్న రాజును సంతోషించిన రాజులు, వర్షించే మహామేఘాన్ని చూసి కేకలు వేసే నెమళ్ళ వలె అభినందించారు. అప్పుడు హర్షంతో ప్రేరేపించబడిన స్నిగ్ధమైన ప్రతిధ్వని పుట్టింది; జనసమూహం ఎలుగెత్తిన ఆ నాదం భూమిని కంపింపజేస్తున్నట్లుగా ఉంది. ధర్మార్థాలు తెలిసిన ఆ రాజు భావాన్ని పూర్తిగా గ్రహించి బ్రాహ్మణులూ సేనాముఖ్యులూ పౌరులతో, జనపదవాసులతో కలిసి సమాలోచనకు కూర్చున్నారు; సమానమైన బుద్ధికి వచ్చి, అంటే ఏకాభిప్రాయం పొంది, మనస్సుతో నిశ్చయించుకొని వారు వృద్ధుడైన దశరథ మహారాజుతో ఇలా అన్నారు. ఇక్కడ ‘కలిసి సమాలోచించడానికి’ అనే మాటలతో కవి ఆ అనుమతి తక్షణం పుట్టిన కోలాహలం మాత్రం కాదనీ, వేరుగా విమర్శించి ఇచ్చినదనీ చూపుతున్నాడు. ‘నెమళ్ళ వలె’ అనే ఉపమానం సార్థకమైనది — నెమళ్ళు మేఘాన్ని చూసి స్వభావంగానే నాట్యం చేస్తాయి, ప్రయత్నంతో కాదు; అలాగే సభాసదుల హర్షం సహజమైనది. ‘భూమిని కంపింపజేస్తున్నట్లు’ అనే మాట ప్రజాసమ్మతి ప్రాబల్యాన్ని చూపుతుంది. ‘సమతాగతబుద్ధయః’ అనే పదంతో సభాసదులు మొదట వేర్వేరుగా ఆలోచించి, తరువాత ఏకాభిప్రాయానికి వచ్చారని తెలుస్తుంది; ఆ అనుమతి కోలాహలం వల్ల పుట్టినది కాదు. బ్రాహ్మణులు, సేనాపతులు, పౌరులు, జనపదవాసులు — నాలుగు వర్గాలూ వేర్వేరుగా చెప్పబడ్డాయి, కాబట్టి సమ్మతి సార్వత్రికమైనదని సిద్ధిస్తుంది.

‘ఓ రాజా, నీవు ఎన్నో వేల సంవత్సరాల వయస్సు గల వృద్ధుడవు; కాబట్టి నీవు రాముని యువరాజుగా అభిషేకించు. మహాబాహువూ, మహాబలుడూ, రఘువీరుడూ అయిన రాముడు పెద్ద ఏనుగుపై వెళ్తూ, గొడుగుతో కప్పబడిన ముఖంతో ఉండగా చూడాలని కోరుకుంటున్నాము.’ వారి మనస్సుకు ప్రియమైన ఈ మాటలు విని రాజు, తెలియనివానిలా తెలుసుకోవాలనే కుతూహలంతో ఇలా అన్నాడు — ‘రాజులారా, నా ఈ మాట విని మీరు రాఘవుని ప్రభువుగా కోరుకుంటున్నారు; ఇందులో నాకు ఒక సందేహం ఉంది; దానిని యథార్థంగా చెప్పండి. నేను ధర్మంతో భూమిని పాలిస్తూ ఉండగా మీరు మహాబలుడైన యువరాజును చూడాలని ఎందుకు కోరుకుంటున్నారు?’ ఈ జిజ్ఞాస సందేహం వల్ల పుట్టినది కాదు, కుమారుని గుణాలను సభాముఖంగా వినాలనే కోరిక; కవి ఈ ఉపాయంతో తరువాతి దీర్ఘమైన గుణవర్ణనను ప్రవేశపెడుతున్నాడు. ‘ఎన్నో వేల సంవత్సరాల వయస్సు గలవాడు’ అనే మాట పరిహాసం కాదు, ఇక్ష్వాకు రాజుల దీర్ఘాయుష్షును గుర్తుచేయడం. ‘గొడుగుతో కప్పబడిన ముఖం’ గల దృశ్యాన్ని వారు కోరుతున్నారు — అభిషిక్తుడై, ఏనుగుపై ఎక్కి, శ్వేతచ్ఛత్రం గల యువరాజును చూడడమే ప్రజల పరమ అభీష్టం. ‘నేను ధర్మంతో భూమిని పాలిస్తూ ఉండగా ఎందుకు?’ అనే రాజు ప్రశ్న ద్వ్యర్థకం — ఒకవైపు అది తన పాలన నిర్దోషమైనదని సూచిస్తుంది, మరోవైపు సభ నోటినుండి కుమారుని గుణాలను వినాలని కోరుతుంది. తండ్రికి కుమారుని ప్రశంసను ఇతరుల నోట వినడం ఇష్టం; ఈ సూక్ష్మమైన మనోవైజ్ఞానిక రేఖ వాల్మీకి కవిత్వానికి లక్షణం.

ఆ మహాత్ములు పౌర జానపదులతో కలిసి అతనితో ఇలా అన్నారు — ‘రాజా, నీ కుమారునికి ఎన్నో కల్యాణగుణాలు ఉన్నాయి. దేవా, దేవతుల్యుడూ ధీమంతుడూ గుణవంతుడూ అయిన అతని ప్రియమైన, ఆనందం కలిగించే గుణాలన్నిటినీ ఇప్పుడు చెబుతాము, విను. దివ్యగుణాలలో అతడు ఇంద్రునికి సమానుడు, సత్యపరాక్రమం గలవాడు; ప్రజాపాలకా, ఇక్ష్వాకులందరికంటె కూడా అతడు అధికుడు. రాముడు లోకంలో సత్పురుషుడు, సత్యస్వరూపుడు, సత్యపరాయణుడు; రాముని నుండే సాక్షాత్తుగా ధర్మం శ్రీతో కలిసి వెలువడింది. ప్రజలకు సుఖం కలిగించడంలో అతడు చంద్రునికి సమానుడు, క్షమాగుణాలలో భూమికి, బుద్ధిలో బృహస్పతికి, వీర్యంలో సాక్షాత్తు శచీపతికి సమానుడు. ధర్మజ్ఞుడు, సత్యసంధుడు, శీలవంతుడు, అసూయ లేనివాడు, ఓర్పు గలవాడు, సాంత్వనపరిచేవాడు, మృదుస్వభావుడు, కృతజ్ఞుడు, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు; మృదువైనవాడు, స్థిరచిత్తుడు, సదా శుభుడు, అసూయ లేనివాడు, ప్రాణులతో ప్రియంగా మాట్లాడేవాడు, సత్యం పలికేవాడు రాఘవుడు. బహుశ్రుతులైన వృద్ధ బ్రాహ్మణులను అతడు సేవిస్తాడు; అందువల్లనే ఇక్కడ అతని సాటిలేని కీర్తి, యశస్సు, తేజస్సు పెరుగుతున్నాయి. దేవ, అసుర, మనుష్యుల సర్వాస్త్రాలలోనూ అతడు విశారదుడు, విద్యావ్రతాలను చక్కగా పూర్తిచేసి స్నాతకుడైనవాడు, అంగాలతో సహా వేదాలను యథావిధిగా తెలిసినవాడు.’ ఇక్కడ గుణగణనలోని క్రమం మననం చేయదగినది — మొదట దైవీసంపద, తరువాత సత్యనిష్ఠ, తరువాత ప్రజాసుఖకారిత్వం, తరువాత శీలసంపద, చివరలో విద్యా అస్త్రకౌశలమూ. ఇలా సభాసదులు రాముని కేవలం వీరునిగా చెప్పడం లేదు, ధర్మంతో, శీలంతో, విద్యతో సమగ్రమైన పురుషునిగా స్థాపిస్తున్నారు. ‘రాముని నుండే సాక్షాత్తుగా ధర్మం శ్రీతో కలిసి వెలువడింది’ అనే అతిశయోక్తితో ధర్మానికీ శ్రీకీ మూలమే రాముడని చెప్పబడుతోంది. ‘క్షాంతః సాంత్వయితా శ్లక్ష్ణః కృతజ్ఞః’ అనే పదపంక్తిలో నాలుగు వేర్వేరు లక్షణాలు — సహనం, సాంత్వనం, మార్దవం, ఉపకారస్మరణం — ఒకచోట గుంఫించబడ్డాయి. ఇటువంటి పదసమష్టి వాల్మీకి గుణవర్ణన శైలి వైశిష్ట్యం; ప్రతి పదాన్నీ వేరుగా ఆలోచించాలి, కేవలం పర్యాయపదాలుగా కాదు.

‘గాంధర్వవిద్యలో (సంగీతంలో) కూడా భరతుని అన్న భూమిపై శ్రేష్ఠుడయ్యాడు; అతడు మంచి వంశంలో పుట్టినవాడు, సాధువు, దైన్యం లేని మనస్సు గలవాడు, మహామతి; ధర్మార్థాలలో నిపుణులైన శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులచేత శిక్షణ పొందినవాడు. గ్రామం కోసం గానీ నగరం కోసం గానీ అతడు యుద్ధానికి వెళ్ళినప్పుడు సౌమిత్రి (లక్ష్మణుని)తో కలిసి వెళ్ళి జయించకుండా తిరిగిరాడు. యుద్ధం నుండి తిరిగివచ్చి ఏనుగుపై గానీ రథంపై గానీ ఉండి అతడు పౌరులను తన స్వజనుల వలె నిత్యమూ క్షేమం అడుగుతాడు — కుమారుల గురించి, అగ్నుల గురించి, భార్యల గురించి, సేవకుల గురించి, శిష్యగణాల గురించి సంపూర్ణంగా, వరుసగా — తండ్రి తన ఔరసపుత్రులను అడిగినట్లు. ‘‘మీ శిష్యులు మీకు శుశ్రూష చేస్తున్నారా? మీ సేవకులు కవచాలు ధరించి సిద్ధంగా ఉన్నారా?’’ అని పురుషవ్యాఘ్రుడైన రాముడు ఎల్లప్పుడూ మిమ్మల్ని పలకరిస్తాడు. మనుష్యుల కష్టాలలో అతడు ఎంతో దుఃఖిస్తాడు, అన్ని ఉత్సవాలలోనూ తండ్రి వలె సంతోషిస్తాడు. సత్యం పలికేవాడు, మహాధనుర్ధారి, వృద్ధులను సేవించేవాడు, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు, చిరునవ్వుతో ముందుగా పలకరించేవాడు, సర్వాత్మనా ధర్మాన్ని ఆశ్రయించినవాడు, శ్రేయస్సులను చక్కగా సమకూర్చేవాడు, వివాదాస్పదమైన కథలలో రుచి లేనివాడు.’ ‘స్మితపూర్వాభిభాషీ’ (చిరునవ్వుతో ముందుగా పలకరించేవాడు) అనే పదంలో రాముని సౌజన్యమంతా సంగ్రహించబడింది. ఈ శ్లోకాలలో సభాసదులు రాముని ప్రజావాత్సల్యాన్నే విస్తారంగా వర్ణిస్తున్నారు; ఇదే ముందు వనగమన సమయంలో పౌరుల శోకానికి కారణమవుతుంది. ‘తండ్రి ఔరసపుత్రులను వలె’ అనే ఉపమానంతో రాజకుమారునికి ప్రజలతో ఉన్న సంబంధం తండ్రీకొడుకుల సంబంధం వంటిదిగా చూపబడింది. ‘మీ శిష్యులు శుశ్రూష చేస్తున్నారా, కవచాలు ధరించారా’ అనే రాముని ప్రత్యక్ష ప్రశ్న ఉదహరించబడింది; బ్రాహ్మణులను శిష్యుల విషయంలో, క్షత్రియులను సేవకుల సన్నద్ధత విషయంలో అతడు అడుగుతాడు. ఇలా వర్ణానికి తగిన ప్రశ్నే రాజు లోకవ్యవహార కౌశలాన్ని చూపుతుంది.

‘ఒకదానిపై ఒకటిగా యుక్తులు చెప్పడంలో అతడు వాచస్పతి వంటివాడు; అందమైన కనుబొమలు, విశాలమైన ఎర్రని కన్నులు గల అతడు సాక్షాత్తు విష్ణువే. లోకాభిరాముడైన ఈ రాముడు శౌర్య వీర్య పరాక్రమాలతో, ప్రజాపాలనతో కూడినవాడు; రాగంతో ఇంద్రియాలు చెడినవాడు కాడు. ఇతడు ముల్లోకాలనైనా ఏలగలడు, ఇక ఈ భూమి సంగతి చెప్పేదేముంది? ఇతని క్రోధమూ ప్రసాదమూ ఎప్పుడూ నిరర్థకం కావు. నియమానుసారంగా అతడు వధార్హులను చంపుతాడు, వధకు అర్హులు కానివారిపై కోపించడు; ఎవరిపై సంతోషిస్తాడో వారికి ఆనందంగా సంపదలు ఇస్తాడు. సంయమంతో కూడిన, ప్రజలందరికీ ప్రియమైన, మనుష్యులకు ప్రీతి కలిగించే గుణాలతో రాముడు కిరణాలతో దీప్తుడైన సూర్యుని వలె ప్రకాశిస్తాడు. ఇటువంటి గుణాలతో కూడినవాడూ, సత్యపరాక్రముడూ, లోకపాలకులతో సమానుడూ అయిన ఆ రాముని భూదేవి తన నాథునిగా కోరుకుంది.’ ఇక్కడ మొదటి సర్గలోని రెండు శ్లోకాలు సభాసదుల నోట మళ్ళీ వినిపిస్తున్నాయి — కవి చేసిన ఈ పునరుక్తి ప్రజల హృదయాలలో రాముని గుణాల ప్రతిధ్వనిని సూచిస్తుంది. ‘నియమానుసారంగా వధార్హులను చంపుతాడు’ అనే వాక్యంతో దండనీతి మర్యాద చెప్పబడింది — దండన క్రోధం వల్ల పుట్టేది కాదు, శాస్త్రనియమాన్ని అనుసరించేది. ‘వధకు అర్హులు కానివారిపై కోపించడు’ అన్నది దండనకు హద్దు. దీనితో రాముడు న్యాయనిష్ఠుడైన రాజుగా స్థాపించబడ్డాడు. ‘ఇతడు ముల్లోకాలనైనా ఏలగలడు, ఇక ఈ భూమి సంగతేమిటి’ అనే మాట అర్థాపత్తి ద్వారా సాగుతుంది — ముల్లోకాలను పాలించగల సమర్థునికి ఒక్క భూమి ఏపాటి? దీనితో సభాసదులు రాముడు యువరాజ పదవికి సరిపోడేమో అనే రాజు సందేహాన్ని తొలగిస్తున్నారు.

‘అదృష్టవశాత్తు నీ ఈ బిడ్డ రాఘవుడు శ్రేయస్సు కోసమే పుట్టాడు; అదృష్టవశాత్తు మరీచి కుమారుడైన కశ్యపుని వలె పుత్రగుణాలతో కూడినవాడు. ఆత్మజ్ఞాని అయిన రాముని బలాన్నీ, ఆరోగ్యాన్నీ, ఆయుస్సునూ దేవ అసుర మనుష్యులలో, గంధర్వ ఉరగులతో సహా జనులందరూ కోరుకుంటున్నారు; రాష్ట్రంలోనూ శ్రేష్ఠమైన ఈ నగరంలోనూ లోపలివారూ బయటివారూ అయిన పౌర జానపదులందరూ అలాగే కోరుకుంటున్నారు. వృద్ధ స్త్రీలు, యువతులు అందరూ సాయంకాలం ఉదయం ఏకాగ్రమనస్కులై రాముని కోసం దేవతలకు నమస్కరిస్తున్నారు; దేవా, వారి ఆ ప్రార్థన నీ అనుగ్రహంతో నెరవేరుగాక. నల్లకలువ వంటి శ్యామలవర్ణుడూ, శత్రువులందరినీ నిర్మూలించేవాడూ, రాజోత్తముడవైన నీ కుమారుడూ అయిన రాముని యౌవరాజ్యంలో ఉండగా చూడాలనుకుంటున్నాము. వరాలిచ్చేవాడా, సమస్త లోకహితంలో నిమగ్నుడూ, ఉదారులచేత సేవించబడేవాడూ, దేవదేవునితో సమానుడూ అయిన ఆ కుమారుని మా హితం కోసం త్వరగా సంతోషంతో అభిషేకించడానికి నీవు తగుదువు.’ ఇలా ప్రజల సామూహిక ప్రార్థనతో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో రాజు వసిష్ఠ వామదేవులను పిలిచి అభిషేక సంభారాలను సమకూర్చుతాడు. ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) అనే పదం రెండుసార్లు రావడం సభాసదుల హర్షాతిశయాన్ని సూచిస్తుంది. స్త్రీల సాయంప్రాతః ప్రార్థన రాముని లోకప్రియత్వానికి అతి సూక్ష్మమైన ప్రమాణం — ఎవరి ఆదేశం లేకుండానే ఇంటింటా సాగేదే నిజమైన అనురాగం. చివరి శ్లోకంలో ‘వరద’ అనే సంబోధన సార్థకమైనది — ఇతరులకు వరాలిచ్చేవాని నుండే ఈ రోజు ప్రజలు వరం యాచిస్తున్నారు. ‘హితాయ నః’ (మా హితం కోసం) అనే పదంతో ఈ యాచన రాముని కోసం కాదనీ, తమ కోసం, లోకహితం కోసమనీ వారు స్పష్టంగా చెబుతున్నారు.

முந்தைய சர்க்கத்தில் தசரத மன்னன் அரசர்களையும் நகர மக்களையும் நாட்டு மக்களையும் வரவழைத்து அவையில் அமர்ந்தான். இங்கே அவன் அந்த அவை முழுவதையும் விளித்து, நன்மை பயக்கும், உற்சாகம் ஊட்டும், வெளிப்படையான சொற்களைச் சொன்னான். அவனுடைய குரல் முரசொலி போன்றது, ஆழ்ந்தது, எதிரொலிப்பது; பெருங்குரலால் அவன் இடிமுழக்கம் செய்யும் மேகம் போல விளங்கினான். அரசுக்குரிய இலக்கணங்கள் பொருந்திய, இனிய, ஒப்பற்ற, சுவை நிறைந்த குரலில் மன்னன் அரசர்களிடம் சொன்னான்: ‘உங்களுக்குத் தெரிந்ததே, என்னுடைய இந்த உயர்ந்த அரசு என் முன்னோர்களான பேரரசர்களால் மகனைப் போலப் பேணிக் காக்கப்பட்டது. இக்ஷ்வாகு குல அரசர்கள் அனைவராலும் காக்கப்பட்ட, இன்பத்துக்கு உரிய இந்த உலகம் முழுவதையும் நன்மையுடன் இணைக்க நான் விரும்புகிறேன். முன்னோர் நடந்த வழியைப் பின்பற்றி நானும் உறக்கமின்றி இயன்றவரை எப்போதும் மக்களைக் காத்து வந்தேன்.’ இங்கு ‘மகனைப் போலப் பேணிக் காக்கப்பட்டது’ என்னும் சொல்லால் இக்ஷ்வாகு அரசியலின் அடிப்படைக் கருத்து காட்டப்படுகிறது: அரசன் மக்களுக்கு எஜமானன் அல்லன், தந்தை. மேலும் ‘உத்தர்ஷணம்’ (உற்சாகம் ஊட்டுவது) என்னும் அடைமொழியால், மன்னன் துயரச் சொல் பேசவில்லை, மக்களுக்கு ஊக்கம் தருவதையே பேசுகிறான் என்பது தெரிகிறது. ‘ப்ரதிதம்’ (வெளிப்படையானது) என்பது, அச்சொல் மறைவாகவோ ஆலோசனை அறையிலோ சொல்லப்படவில்லை, எல்லோர் முன்னிலையிலும் வெளிப்படுத்தப்பட்டது என்பதை உணர்த்துகிறது. இந்தத் தொடக்கத்தாலேயே, தசரதனின் முடிவு வெளிப்படையானது, அறத்துக்கு உகந்தது, மரபைப் பின்பற்றுவது என்பதைக் கவிஞர் காட்டுகிறார். ‘மேகம் போல முழங்கி’ என்னும் உவமையால் கவிஞர் மன்னனின் குரலின் ஆழம், பரப்பு, அருள் இயல்பு ஆகியவற்றை ஒரே சொல்லில் உணர்த்துகிறார்; மேகம் முழங்குவது மட்டுமன்றி மழையும் பொழிகிறது. அதுபோலவே மன்னனின் சொல்லும் வெறும் ஆணையன்று, மக்களுக்கு நன்மையைப் பொழிவதும் ஆகும். ‘ரஸயுக்தம்’ (சுவை நிறைந்தது) என்னும் சொல்லால் அவன் வாக்கியங்களின் உணர்வு ஆழம் சொல்லப்படுகிறது.

‘உலகம் முழுவதற்கும் நன்மை செய்துவந்த என்னுடைய இந்த உடல் வெண்கொற்றக் குடையின் நிழலிலேயே முதுமை அடைந்துவிட்டது.’ வெண்குடை அரச மேன்மையின் சின்னம்; அதன் நிழலிலேயே உடல் தளர்ந்தது என்னும் சொல்லில் மேன்மையின் சுமை உணர்த்தப்படுகிறது. ‘பல்லாயிரம் ஆண்டுகள் வாழ்நாளைப் பெற்று வாழ்ந்துவரும் நான் இந்தத் தளர்ந்த உடலுக்கு ஓய்வை விரும்புகிறேன். அரச மாட்சிமையால் தாங்கப்படுவதும், புலனடக்கம் இல்லாதோரால் சுமக்க இயலாததும், உலகுக்குக் கனமானதுமான அறத்தின் நுகத்தடியைச் சுமந்து நான் களைத்துவிட்டேன். ஆகவே அருகில் இருக்கும் அந்தணர்களில் சிறந்த இவர்கள் அனைவரின் இசைவையும் பெற்று, மக்களின் நலனுக்காக என் மைந்தனை அமர்த்தி, நான் ஓய்வுபெற விரும்புகிறேன்.’ இங்கு ‘அனுமான்ய’ (இசைவு பெற்று) என்னும் சொல் முக்கியமானது: மன்னன் தன் விருப்பப்படி முடிவெடுக்கவில்லை, அந்தணர்களிடமும் அவையோரிடமும் இசைவை வேண்டுகிறான். ‘புலனடக்கம் இல்லாதோரால் சுமக்க இயலாதது’ என்பதால் அரச தர்மத்தின் கடினம் சுட்டப்படுகிறது: புலன்களை வென்றவனே அரசுச் சுமையைத் தாங்க முடியும். இப்பகுதியில் வால்மீகி முதுமையை இரங்கத்தக்க நிலையாக வருணிக்கவில்லை; மன்னன் தன் முதுமையை ஏற்றுக்கொள்கிறான், ஆயினும் புலம்புவதில்லை, அடுத்த வாரிசுக்கான ஏற்பாட்டையே சிந்திக்கிறான். இதுவே இக்ஷ்வாகுக்களின் மரபு: உடல் வலுவாக இருக்கும்வரையே சுமையைச் சுமக்க வேண்டும், அதன் பின்னர் மைந்தனிடம் ஒப்படைக்க வேண்டும். ‘ஓய்வை விரும்புகிறேன்’ என்னும் மென்மையான சொல்லே பயன்படுத்தப்பட்டுள்ளது, ‘அரசைத் துறக்கிறேன்’ என்பதன்று; இதனால் மன்னனின் பணிவும் அவையின் மாண்பும் காக்கப்படுகின்றன. ‘தர்மதுரம்’ (அறத்தின் நுகத்தடி) என்னும் உருவகத்தால், அரசு நுகரத்தக்க இன்பமன்று, சுமக்கப்பட வேண்டிய சுமை என்று நிலைநாட்டப்படுகிறது; இதுவே ராமாயணத்தின் அரசியல் கோட்பாட்டின் மையக் கருத்து.

‘என் மைந்தன் எல்லாக் குணங்களிலும் என்னைப் பின்பற்றிப் பிறந்தவன், என்னைவிடச் சிறந்தவனும் கூட; வீரத்தில் இந்திரனுக்கு நிகரானவன், பகைவர் நகரங்களை வெல்பவன் ராமன். பூச நட்சத்திரத்துடன் கூடிய சந்திரனைப் போன்ற, அறம் காப்பவர்களுள் சிறந்த, ஆடவருள் ஏறு போன்ற அவனை நாளை காலை இளவரசுப் பதவியில் அமர்த்தப்போகிறேன்.’ பூச நட்சத்திரத்துடன் கூடிய சந்திரன் என்னும் உவமையால், நல்ல முகூர்த்தம், முடிசூட்டுதலுக்கான தகுதி ஆகிய இரண்டும் உணர்த்தப்படுகின்றன. ‘திருமகள் அருள் பெற்றவனும் லக்ஷ்மணனின் அண்ணனுமான அவன் உங்களுக்குத் தகுந்த தலைவன்; அவனைத் தலைவனாகக் கொண்டால் மூவுலகமும் மேலும் சிறந்த தலைமை பெற்றதாகும். இந்த நன்மையுடன் நான் இந்தப் பூமியை உடனே இணைப்பேன்; அந்த மைந்தனிடம் அரசை ஒப்படைத்துக் கவலை நீங்கியவனாவேன்.’ இங்கு மன்னன் தன் சொந்த நலனையும் மறைக்கவில்லை: மைந்தனிடம் சுமையை ஒப்படைத்துக் கவலையற்றிருப்பதே அவன் விருப்பம்; ஆயினும் முதலில் மக்களின் நன்மையே சொல்லப்பட்டுள்ளது. ‘அனுஜாதன்’ என்னும் சொல் தனிப்படச் சிந்திக்கத்தக்கது: மைந்தன் தந்தையின் குணங்களைப் பின்பற்றிப் பிறந்தவன், மேலும் அவரைவிடவும் சிறந்தவன் என்று தந்தையே சொல்கிறார். ‘நாளை காலை’ என்னும் சொல்லால் அவசரம் உணர்த்தப்படுகிறது; அதே அவசரம் அடுத்த சர்க்கங்களில் இடையூறுக்குக் காரணமாகும். ‘நாதவத்தரம்’ (மேலும் சிறந்த தலைமை பெற்றது) என்னும் உயர்வு நவிற்சியால் கவிஞர் சொல்வது: ராமன் தலைவனானால் மூவுலகமும் இன்னும் மேலான காப்பைப் பெறும் என்றால், ஒரு பூமியைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமோ? ‘கவலை நீங்கியவனாவேன்’ என்னும் சொல்லில் தசரதனின் மனித இயல்பான தளர்வும் வெளிப்படுகிறது: முதிய தந்தையான அவன் ஓய்வை விரும்புகிறான்; ஆயினும் அவனுடைய முதல் காரணமாக மக்களின் நன்மையே சொல்லப்படுகிறது, தன் சுகம் அதற்குப் பின்னரே. இதனால் கவிஞர் மன்னனின் பாத்திரத்தை நம் பரிவுக்குரியதாக ஆக்குகிறார்.

‘நான் நன்கு ஆலோசித்த இது பொருத்தமானதாக இருந்தால், நீங்கள் எனக்கு இசைவு தாருங்கள்; இல்லையெனில், நான் எவ்வாறு செய்ய வேண்டும் என்று சொல்லுங்கள். இது என் விருப்பமாக இருந்தாலும், வேறு ஏதேனும் நன்மை பயக்கும் வழி இருந்தால் அதைச் சிந்தியுங்கள்; நடுநிலையாளர்களின் சிந்தனை வேறானது; கருத்து மோதலால் அது மேலும் மேலான பயனைத் தருகிறது.’ இங்கே கீதா பிரஸ் உரை இவ்வாறு விளக்குகிறது: சார்பற்றவர்களின் ஆய்வு முன்வைக்கப்பட்ட நிலையையும் மறுப்பு நிலையையும் ஆராய்ந்து நடக்கிறது; ஆகவே அது ஒருபக்கச் சிந்தனையைவிட மேலான நன்மை தருகிறது. இந்த இரு சுலோகங்களால் வால்மீகி மன்னனின் பணிவையும் அரசவையின் மாண்பையும் காட்டுகிறார். ‘நான் எவ்வாறு செய்வது?’ என்னும் கேள்வியால் மன்னன் தன் முடிவையே சோதனைக்கு ஒப்படைக்கிறான். அவை நெறியின் இந்த மரபு பண்டைய அரசியல் நூல்களில் புகழ்பெற்றது: அரசன் முன்மொழிகிறான், அவை ஏற்கிறது அல்லது வேறுவிதமாக அறிவுறுத்துகிறது. ‘மத்யஸ்த சிந்தா’ (நடுநிலையாளர் சிந்தனை) என்னும் சொல் அரசியல் நூலின் முக்கியக் கோட்பாடு: எந்தப் பக்கமும் சாராதவனே இரு பக்கங்களையும் சமமாகக் காண்கிறான். தசரதனே இதை ஏற்றுக்கொள்கிறான்; எனவே அவனுடைய முடிவு அன்பால் கண்மூடியதன்று என்பது உணர்த்தப்படுகிறது. ஆயினும் இவ்வளவு விவேகம் இருந்தும் பின்னர் அவன் கைகேயியின் சொல்லால் கட்டுண்டுபோவான் என்பதே கதையின் முரண்நகை.

இவ்வாறு பேசிய மன்னனை, மகிழ்ந்த அரசர்கள், மழை பொழியும் பெருமேகத்தைக் கண்டு கூவும் மயில்கள் போல வரவேற்றனர். பின்னர் மகிழ்ச்சியால் எழுந்த இனிய எதிரொலி உண்டாயிற்று; மக்கள் திரளின் முழக்கமான அந்தப் பேரொலி பூமியை நடுங்கச் செய்வது போலிருந்தது. அறமும் பொருளும் அறிந்த அந்த மன்னனின் உள்ளக் கருத்தை முழுமையாக உணர்ந்து, அந்தணர்களும் படைத்தலைவர்களும் நகர மக்களுடனும் நாட்டு மக்களுடனும் ஒன்றுகூடி ஆலோசிக்க அமர்ந்தனர்; ஒருமித்த கருத்தை அடைந்து, மனத்தால் உணர்ந்து, அவர்கள் முதிய தசரத மன்னனிடம் சொன்னார்கள். இங்கு ‘ஒன்றுகூடி ஆலோசிக்க’ என்னும் சொற்களால், இசைவு அக்கணத்தில் எழுந்த வெறும் ஆரவாரமன்று, தனியே ஆராய்ந்த பின்னரே வந்தது என்பதைக் கவிஞர் காட்டுகிறார். ‘மயில்கள் போல’ என்னும் உவமை பொருள் நிறைந்தது: மேகத்தைக் கண்ட மயில்கள் முயற்சியின்றி இயல்பாகவே ஆடுகின்றன; அதுபோலவே அவையோரின் மகிழ்ச்சியும் செயற்கையற்றதாக இருந்தது. ‘பூமியை நடுங்கச் செய்வது போல’ என்பது மக்களின் இசைவின் வலிமையைக் காட்டுகிறது. ‘ஸமதாகதபுத்தயஹ’ (ஒருமித்த கருத்தை அடைந்தவர்கள்) என்னும் சொல்லால், அவையோர் முதலில் தனித்தனியே ஆராய்ந்து பின்னர் ஒருமித்த முடிவை அடைந்தனர் என்பது தெரிகிறது; இசைவு ஆரவாரத்தால் பிறந்ததன்று. அந்தணர்கள், படைத்தலைவர்கள், நகர மக்கள், நாட்டு மக்கள் என நான்கு பிரிவினரும் தனித்தனியே சொல்லப்பட்டுள்ளதால், இசைவு அனைவருக்கும் பொதுவானது என்பது நிறுவப்படுகிறது.

‘அரசே, நீ பல்லாயிரம் ஆண்டுகள் வாழ்ந்த முதியவன்; ஆகவே நீ ராமனை அரசனாக, இளவரசனாக முடிசூட்டுவாயாக. நீண்ட கைகளும் பெருவலிமையும் உடைய ரகு குல வீரனான ராமன் பெரிய யானையின் மீது, குடை நிழலில் முகத்துடன், செல்வதைக் காண விரும்புகிறோம்.’ அவர்களுடைய மனத்துக்கு இனிய இச்சொற்களைக் கேட்டு, மன்னன் அறியாதவனைப் போல அறிய விரும்பி இவ்வாறு சொன்னான்: ‘அரசர்களே, என் சொல்லைக் கேட்டதும் நீங்கள் ராகவனைத் தலைவனாக விரும்புகிறீர்கள்; இதில் எனக்கு ஒரு ஐயம் உண்டு; அதை உண்மையாகச் சொல்லுங்கள். நான் அறவழியில் பூமியை ஆண்டுவரும்போது, பெருவலிமை உடைய இளவரசனைக் காண நீங்கள் ஏன் விரும்புகிறீர்கள்?’ இந்த வினா ஐயத்தால் எழுந்ததன்று, மைந்தனின் குணங்களை அவையோர் வாயால் கேட்கும் விருப்பத்தால் எழுந்தது; கவிஞரும் இந்த உத்தியால் அடுத்து வரும் நீண்ட குண வருணனைக்கு அடிகோலுகிறார். ‘பல்லாயிரம் ஆண்டுகள் வாழ்ந்தவன்’ என்னும் சொல் ஏளனமன்று, இக்ஷ்வாகு அரசர்களின் நீண்ட ஆயுளின் நினைவூட்டல். ‘குடை நிழலில் முகத்துடன்’ என்னும் காட்சியையே அவர்கள் விரும்புகிறார்கள்: முடிசூட்டப்பட்டு, யானை மீதேறி, வெண்குடையுடன் செல்லும் இளவரசனைக் காண்பதே மக்களின் பெரும் விருப்பம். ‘நான் அறவழியில் பூமியை ஆண்டுவரும்போது ஏன்?’ என்னும் மன்னனின் கேள்வி இருபொருள் உடையது: ஒருபுறம் அவன் தன் ஆட்சியின் குற்றமின்மையைச் சுட்டுகிறான், மறுபுறம் அவையின் வாயால் மைந்தனின் குணங்களைக் கேட்க விரும்புகிறான். தந்தைக்குத் தன் மைந்தனின் புகழைப் பிறர் வாயால் கேட்பது இனிது; இந்த நுட்பமான உளவியல் கோடு வால்மீகியின் கவித்திறனுக்கு அடையாளம்.

அந்தப் பெருமக்கள் நகர மக்களுடனும் நாட்டு மக்களுடனும் சேர்ந்து அவனிடம் சொன்னார்கள்: ‘அரசே, உன் மைந்தனிடம் பல நற்குணங்கள் உள்ளன. தேவனே, தேவனுக்கு நிகரான, அறிவுள்ள, குணவானான அவனுடைய இனிய, மகிழ்ச்சி தரும் குணங்கள் அனைத்தையும் இன்று சொல்கிறோம்; கேட்பாயாக. தெய்விகக் குணங்களால் அவன் இந்திரனுக்கு நிகரானவன், உண்மையான ஆற்றல் உடையவன்; மக்கள் தலைவனே, இக்ஷ்வாகுக்கள் அனைவரையும்விட அவன் மேம்பட்டவன். ராமன் உலகில் சான்றோன், வாய்மையாளன், வாய்மையையே புகலாகக் கொண்டவன்; அறமே திருவுடன் ராமனிடமிருந்து நேரடியாகத் தோன்றியது. மக்களுக்கு இன்பம் தருவதில் அவன் சந்திரனுக்கும், பொறுமையில் பூமிக்கும், அறிவில் பிருகஸ்பதிக்கும், வீரத்தில் நேரடியாகச் சசியின் கணவனான இந்திரனுக்கும் நிகரானவன். அறம் அறிந்தவன், வாக்குத் தவறாதவன், ஒழுக்கம் உடையவன், பொறாமையற்றவன், பொறுமையாளன், ஆறுதல் தருபவன், மென்மையானவன், செய்ந்நன்றி அறிந்தவன், புலன்களை வென்றவன்; மென்மையானவன், நிலைத்த மனம் உடையவன், எப்போதும் மங்கலமானவன், பொறாமையற்றவன், உயிர்களிடம் இனிமையாகவும் உண்மையாகவும் பேசுபவன் ராகவன். மிகுதியாகக் கற்ற முதிய அந்தணர்களுக்கு அவன் பணிவிடை செய்பவன்; அதனாலேயே இங்கு அவனுடைய ஒப்பற்ற கீர்த்தியும் புகழும் ஒளியும் வளர்கின்றன. தேவர், அசுரர், மனிதர் ஆகியோரின் எல்லா அஸ்திரங்களிலும் அவன் வல்லவன்; கல்வியின் விரதங்களை முறையாக நிறைவுசெய்து நீராடியவன், அங்கங்களுடன் கூடிய வேதங்களை முறைப்படி அறிந்தவன்.’ இங்கு குணங்களை எண்ணும் வரிசை சிந்திக்கத்தக்கது: முதலில் தெய்வச் செல்வம், பின்னர் வாய்மை நெறி, பின்னர் மக்களுக்கு இன்பம் தருதல், பின்னர் ஒழுக்கச் செல்வம், இறுதியில் கல்வியும் படைக்கலத் திறனும். இவ்வாறு அவையோர் ராமனை வெறும் வீரன் என்று சொல்லவில்லை; அறத்தாலும் ஒழுக்கத்தாலும் கல்வியாலும் நிறைவு பெற்ற மனிதன் என்று நிலைநாட்டுகிறார்கள். ‘அறமே திருவுடன் ராமனிடமிருந்து நேரடியாகத் தோன்றியது’ என்னும் உயர்வு நவிற்சியால், அறத்துக்கும் திருவுக்கும் மூலமே ராமன் என்று சொல்லப்படுகிறது. ‘பொறுமையாளன், ஆறுதல் தருபவன், மென்மையானவன், செய்ந்நன்றி அறிந்தவன்’ என்னும் சொல் வரிசையில் நான்கு வெவ்வேறு இலக்கணங்கள் ஒருசேரக் கோக்கப்பட்டுள்ளன: பொறுத்தல், ஆறுதல் கூறுதல், மென்மை, உதவியை நினைத்தல். இத்தகைய சொல் தொகுப்பு வால்மீகியின் குண வருணனை நடையின் தனிச்சிறப்பு; ஒவ்வொரு சொல்லும் தனித்தனியே சிந்திக்கத்தக்கது, வெறும் ஒருபொருட் சொல்லன்று.

‘காந்தர்வக் கலையிலும் (இசையிலும்) பரதனின் அண்ணன் பூமியில் சிறந்தவனானான்; நல்ல குடியில் பிறந்தவன், சான்றோன், தளராத மனம் உடையவன், பேரறிவாளன்; அறத்திலும் பொருளிலும் தேர்ந்த சிறந்த அந்தணர்களால் பயிற்றுவிக்கப்பட்டவன். கிராமத்துக்காகவோ நகரத்துக்காகவோ அவன் போருக்குச் செல்லும்போது, சுமித்திரையின் மைந்தனுடன் சென்று வெல்லாமல் திரும்புவதில்லை. போரிலிருந்து திரும்பி வந்து, யானை மீதோ தேர் மீதோ இருந்தவாறே, நகர மக்களிடம் உறவினரிடம் போல எப்போதும் நலம் விசாரிப்பான்: மக்கள், அக்கினிகள், மனைவியர், பணியாட்கள், சீடர்கள் ஆகிய அனைவரையும் பற்றி முழுமையாகவும் வரிசையாகவும், தந்தை தன் சொந்த மைந்தர்களை விசாரிப்பதுபோல. “உங்கள் சீடர்கள் உங்களுக்குப் பணிவிடை செய்கிறார்களா? உங்கள் பணியாட்கள் கவசம் அணிந்து ஆயத்தமாக இருக்கிறார்களா?” என்று ஆடவருள் புலி போன்ற ராமன் உங்களிடம் எப்போதும் கேட்பான். மனிதர்களின் துன்பங்களில் அவன் மிகவும் வருந்துவான்; எல்லா விழாக்களிலும் தந்தையைப் போல மகிழ்வான். அவன் உண்மை பேசுபவன், பெரும் வில்லாளி, முதியோருக்குப் பணிவிடை செய்பவன், புலன்களை வென்றவன், புன்முறுவலுடன் முதலில் பேசுபவன், முழு மனத்துடன் அறத்தைச் சார்ந்தவன், நன்மைகளை முறையாகச் செயல்படுத்துபவன், சச்சரவுப் பேச்சுகளில் விருப்பமற்றவன்.’ ‘புன்முறுவலுடன் முதலில் பேசுபவன்’ என்னும் சொல்லில் ராமனின் பண்பாடு முழுவதுமே அடங்கியுள்ளது. இந்தச் சுலோகங்களில் அவையோர் ராமனின் மக்கள் அன்பையே விரிவாக வருணிக்கிறார்கள்; இதுவே பின்னர் அவன் காட்டுக்குச் செல்லும் வேளையில் நகர மக்களின் துயருக்குக் காரணமாகும். ‘தந்தை தன் சொந்த மைந்தர்களைப் போல’ என்னும் உவமையால், அரசகுமாரனுக்கும் மக்களுக்கும் இடையிலான உறவு தந்தை மகன் உறவு போலக் காட்டப்படுகிறது. ‘உங்கள் சீடர்கள் பணிவிடை செய்கிறார்களா, கவசம் அணிந்திருக்கிறார்களா’ என்று ராமனின் நேரடிக் கேள்வி மேற்கோள் காட்டப்படுகிறது; அந்தணர்களிடம் சீடர்களைப் பற்றியும், க்ஷத்திரியர்களிடம் பணியாட்களின் போர் ஆயத்தம் பற்றியும் அவன் கேட்கிறான். இவ்வாறு ஒவ்வொரு வர்ணத்துக்கும் ஏற்ற கேள்வியே அரசனின் உலக நடைமுறைத் திறனைக் காட்டுகிறது.

‘மேலும் மேலும் வலுவான வாதங்களை எடுத்துரைப்பதில் அவன் வாசஸ்பதி (பிருகஸ்பதி) போன்றவன்; அழகிய புருவங்களும் நீண்ட சிவந்த கண்களும் உடையவன், சாட்சாத் விஷ்ணுவே போன்றவன். உலகுக்கு இனிய இந்த ராமன் சூரம், வீரம், ஆற்றல் ஆகியவற்றுடன் மக்களைக் காப்பதில் ஈடுபட்டவன்; ஆசையால் கலங்கிய புலன்கள் உடையவனல்லன். இவன் மூவுலகையும் ஆளும் வல்லமை உடையவன்; இந்தப் பூமியைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமோ? இவனுடைய சினமும் அருளும் ஒருபோதும் பயனற்றுப் போவதில்லை. நெறிப்படியே கொல்லத் தக்கவர்களைக் கொல்வான்; கொல்லத் தகாதவர்களிடம் சினம் கொள்ளமாட்டான்; எவரிடம் மகிழ்கிறானோ அவருக்கு மனம் மகிழ்ந்து செல்வத்தை அளிப்பான். அடக்கம் உடையவையும், எல்லா மக்களுக்கும் இனியவையும், மனிதர்களுக்கு மகிழ்ச்சி தருபவையுமான குணங்களால் ராமன், கதிர்களால் ஒளிரும் சூரியனைப் போல விளங்குகிறான். இத்தகைய குணங்கள் நிறைந்த, உண்மையான ஆற்றல் உடைய, உலகக் காவலர்களுக்கு நிகரான அந்த ராமனைப் பூமி தன் தலைவனாக விரும்பினாள்.’ இங்கு முதல் சர்க்கத்தின் இரு சுலோகங்கள் அவையோர் வாயில் மீண்டும் ஒலிக்கின்றன; கவிஞரின் இந்தக் கூறியது கூறல் மக்களின் இதயத்தில் ராமனின் குணங்களின் எதிரொலியையே உணர்த்துகிறது. ‘நெறிப்படியே கொல்லத் தக்கவர்களைக் கொல்வான்’ என்னும் வாக்கியத்தால் தண்டனை நெறியின் வரம்பு சொல்லப்படுகிறது: தண்டனை சினத்தால் எழுவதன்று, சாஸ்திர நெறிப்படியானது. ‘கொல்லத் தகாதவர்களிடம் சினம் கொள்ளமாட்டான்’ என்பது தண்டனையின் எல்லை. இதனால் ராமன் நீதி வழுவாத அரசன் என்று நிலைநாட்டப்படுகிறான். ‘இவன் மூவுலகையும் ஆளும் வல்லமை உடையவன், இந்தப் பூமியைப் பற்றிச் சொல்லவும் வேண்டுமோ?’ என்னும் சொல் பொருள்கோள் நெறியில் அமைந்தது: மூவுலகையும் காக்க வல்லவனுக்கு ஒரு பூமி எம்மாத்திரம்? இதனால், ராமன் இளவரசுப் பதவிக்குப் போதாதவனோ என்னும் மன்னனின் ஐயத்தை அவையோர் நீக்குகிறார்கள்.

‘நல்லூழாக உன் அன்பு மைந்தன் ராகவன் நன்மைக்காகப் பிறந்திருக்கிறான்; நல்லூழாக, மரீசியின் மைந்தன் கச்யபரைப் போல, அவன் மைந்தனுக்குரிய குணங்கள் நிறைந்தவன். தன்னை அறிந்த ராமனின் வலிமையையும் நலத்தையும் நீண்ட ஆயுளையும் தேவர், அசுரர், மனிதர், கந்தர்வர், நாகர் ஆகியோரிடையே எல்லா மக்களும் வேண்டுகின்றனர்; நாட்டிலும் சிறந்த நகரிலும், உள்ளும் புறமும் உள்ள நகர மக்களும் நாட்டு மக்களும் அவ்வாறே வேண்டுகின்றனர். பெண்கள், முதியோர், இளம் பெண்கள் அனைவரும் காலையிலும் மாலையிலும் மனம் ஒருமித்து ராமனுக்காகத் தேவர்களை வணங்குகிறார்கள்; தேவனே, அவர்களுடைய அந்த வேண்டுதல் உன் அருளால் நிறைவேறட்டும். நீலோற்பலம் போலக் கருநிறம் உடையவனும், எல்லாப் பகைவர்களையும் அழிப்பவனுமான, அரசர்களில் சிறந்த உன் மைந்தன் ராமனை இளவரசுப் பதவியில் காண விரும்புகிறோம். வரம் அருள்பவனே, உலகம் அனைத்தின் நன்மையிலும் ஈடுபட்டவனும், பெருந்தன்மையாளர்களால் போற்றப்படுபவனும், தேவர்களின் தேவனுக்கு நிகரானவனுமான உன் மைந்தனை எங்கள் நன்மைக்காக மகிழ்வுடன் விரைவில் முடிசூட்ட நீ தகுந்தவன்.’ இவ்வாறு சர்க்கம் மக்களின் கூட்டு வேண்டுதலுடன் நிறைவுறுகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் மன்னன் வசிஷ்டரையும் வாமதேவரையும் அழைத்து முடிசூட்டுக்கான பொருள்களை ஏற்பாடு செய்கிறான். ‘நல்லூழாக’ என்னும் சொல் இருமுறை வருவது அவையோரின் மிகுந்த மகிழ்ச்சியை உணர்த்துகிறது. பெண்களின் காலை மாலை வழிபாடு ராமனின் மக்கள் செல்வாக்குக்கு மிக நுட்பமான சான்று: ஆணையின்றி வீடுதோறும் தானாக நிகழ்வதே உண்மையான அன்பு. இறுதிச் சுலோகத்தில் ‘வரம் அருள்பவனே’ என்னும் விளி பொருள் நிறைந்தது: பிறருக்கு வரங்களை அளிப்பவனிடமே இன்று மக்கள் வரம் வேண்டுகிறார்கள். ‘எங்கள் நன்மைக்காக’ என்னும் சொல்லால், இந்த வேண்டுதல் ராமனுக்காக அல்ல, தங்களுக்கும் உலகுக்கும் நன்மைக்காகவே என்று அவர்கள் தெளிவாகச் சொல்கிறார்கள்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ರಾಜರನ್ನೂ ಪೌರರನ್ನೂ ಜನಪದವಾಸಿಗಳನ್ನೂ ಕರೆಸಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಆ ಇಡೀ ಪರಿಷತ್ತನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಹಿತಕರವಾದ, ಉತ್ಸಾಹ ತುಂಬುವ, ಪ್ರಕಟವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದನು. ಅವನ ಧ್ವನಿಯು ದುಂದುಭಿಯ ನಾದದಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿಯೂ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುವಂತಿಯೂ ಇತ್ತು; ಆ ಮಹಾಸ್ವರದಿಂದ ಅವನು ಗುಡುಗುವ ಮೋಡದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ರಾಜಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮನೋಹರವಾದ, ಅನುಪಮವಾದ, ರಸಭರಿತವಾದ ಸ್ವರದಿಂದ ರಾಜನು ರಾಜರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಿಮಗೆ ತಿಳಿದೇ ಇದೆ: ನನ್ನ ಈ ಉತ್ತಮವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನನ್ನ ಪೂರ್ವಜರಾದ ರಾಜೇಂದ್ರರು ಮಗನಂತೆ ಪರಿಪಾಲಿಸಿದರು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಎಲ್ಲ ನರೇಂದ್ರರಿಂದ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹವಾದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ನಾನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನೊಡನೆ ಜೋಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಪೂರ್ವಜರು ನಡೆದ ಹಾದಿಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ನಾನೂ ನಿದ್ದೆಗೆಟ್ಟು ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಗನಂತೆ ಪರಿಪಾಲಿಸಿದರು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ರಾಜನೀತಿಯ ಮೂಲಭಾವವು ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ — ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಒಡೆಯನಲ್ಲ, ತಂದೆ. ಮತ್ತು ‘ಉದ್ಧರ್ಷಣ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾಜನು ಶೋಕದ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮಾತನ್ನೇ ಆಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಥಿತ’ ಎಂಬ ಪದವು ಆ ಮಾತು ಗುಪ್ತವಾಗಿ, ಮಂತ್ರಾಲಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದುದಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ದಶರಥನ ನಿಶ್ಚಯವು ಬಹಿರಂಗವಾದುದು, ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಾದುದು, ಪರಂಪರೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾದುದು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮೋಡದಂತೆ ಗುಡುಗುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಕವಿ ರಾಜನ ಸ್ವರದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ, ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹಶೀಲತೆಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮೋಡವು ಕೇವಲ ಗುಡುಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮಳೆಯನ್ನೂ ಸುರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ರಾಜನ ಮಾತೂ ಕೇವಲ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲ, ಪ್ರಜಾಹಿತದ ವೃಷ್ಟಿ. ‘ರಸಯುಕ್ತ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆ ಮಾತಿನ ಭಾವಗರ್ಭತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ಹಿತವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾ ನನ್ನ ಈ ದೇಹವು ಬಿಳಿಯ ಕೊಡೆಯ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿಯೇ ಮುಪ್ಪಾಯಿತು.’ ಶ್ವೇತಚ್ಛತ್ರವು ರಾಜ್ಯೈಶ್ವರ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆ; ಅದರ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿಯೇ ದೇಹ ಜೀರ್ಣವಾಯಿತು ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಭಾರವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದು ಬದುಕಿರುವ ನನ್ನ ಈ ಜೀರ್ಣವಾದ ದೇಹಕ್ಕೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ರಾಜಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲದವರಿಗೆ ಹೊರಲಾಗದ, ಲೋಕಕ್ಕೆ ಭಾರವಾದ ಧರ್ಮದ ನೊಗವನ್ನು ಹೊತ್ತು ನಾನು ದಣಿದಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಮಗನನ್ನು ಪ್ರಜಾಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿ, ನಾನು ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು’ ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ರಾಜನು ತನ್ನಿಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮತ್ತು ಸಭಾಸದರ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲದವರಿಗೆ ಹೊರಲಾಗದ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾಜಧರ್ಮದ ಕಾಠಿಣ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನು ಮಾತ್ರ ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ಹೊರಬಲ್ಲನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಮುಪ್ಪನ್ನು ದೈನ್ಯದಿಂದ ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ರಾಜನು ತನ್ನ ಮುಪ್ಪನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಗೋಳಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೇ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಮರ್ಯಾದೆ — ದೇಹವು ಸಮರ್ಥವಾಗಿರುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಭಾರವನ್ನು ಹೊರಬೇಕು, ಅನಂತರ ಅದನ್ನು ಮಗನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಬೇಕು. ‘ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎನ್ನದೆ ‘ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಮೃದುವಾದ ಮಾತನ್ನೇ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಜನ ವಿನಯವೂ ಸಭೆಯ ಮರ್ಯಾದೆಯೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಧರ್ಮದ ನೊಗ’ ಎಂಬ ರೂಪಕದಿಂದ ರಾಜ್ಯವು ಭೋಗಿಸುವ ವಸ್ತುವಲ್ಲ, ಹೊರಬೇಕಾದ ಭಾರ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದೇ ರಾಮಾಯಣದ ರಾಜನೀತಿಯ ಕೇಂದ್ರಭಾವ.

‘ನನ್ನ ಮಗನು ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿ ಜನಿಸಿದವನು, ಮತ್ತು ನನಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನು; ಶತ್ರುಪುರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ರಾಮನು ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪುರಂದರನಿಗೆ ಸಮಾನನು. ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರದೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಚಂದ್ರನಂತಿರುವ, ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ಪುರುಷಪುಂಗವನನ್ನು ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಯೌವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸುವೆನು.’ ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರದೊಡನೆ ಕೂಡಿದ ಚಂದ್ರ ಎಂಬ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಶುಭಮುಹೂರ್ತ ಮತ್ತು ಅಭಿಷೇಕಯೋಗ್ಯತೆ ಎರಡೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮೀವಂತನಾದ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನು ನಿಮಗೆ ಅನುರೂಪನಾದ ಒಡೆಯನು; ಅಂಥ ಒಡೆಯನಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಸನಾಥವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನೊಡನೆ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಾನು ಕೂಡಲೇ ಜೋಡಿಸುವೆನು; ಆ ಮಗನಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಇರಿಸಿ ನಾನು ಕ್ಲೇಶರಹಿತನಾಗುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ತನ್ನ ಸುಖವನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಮಗನಿಗೆ ಭಾರವನ್ನೊಪ್ಪಿಸಿ ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗುವುದೇ ಅವನ ಅಭಿಲಾಷೆ; ಆದರೂ ಮೊದಲು ಹೇಳಿರುವುದು ಪ್ರಜೆಗಳ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೇ. ‘ಅನುಜಾತ’ ಎಂಬ ಪದವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನೀಯ — ಮಗನು ತಂದೆಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಜನಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತು ಅವನಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನು ಎಂದು ತಂದೆಯೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಬೆಳಗ್ಗೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆತುರವು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದೇ ಆತುರವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಲಿದೆ. ‘ನಾಥವತ್ತರ’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯದಿಂದ ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ಒಡೆಯನಾದರೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಸನಾಥವಾಗುತ್ತವೆ, ಇನ್ನು ಒಂದು ಭೂಮಿಯ ಮಾತೇನು! ‘ಕ್ಲೇಶರಹಿತನಾಗುವೆನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ದಶರಥನ ಮಾನವಸಹಜ ದೌರ್ಬಲ್ಯವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಆ ವೃದ್ಧ ತಂದೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಅವನ ಮೊದಲ ಕಾರಣವಾಗಿ ಪ್ರಜಾಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ತನ್ನ ಸುಖ ಆಮೇಲೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ರಾಜನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸಹಾನುಭೂತಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

‘ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಿ ಹೇಳಿದ ಈ ಮಾತು ಯುಕ್ತಾರ್ಥವುಳ್ಳದ್ದಾದರೆ ನೀವು ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿರಿ; ಇಲ್ಲವಾದರೆ ನಾನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿರಿ. ಇದು ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯ ಬಯಕೆಯಾದರೂ, ಬೇರೆ ಏನಾದರೂ ಹಿತಕರವಾದುದಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಆಲೋಚಿಸಿರಿ; ಮಧ್ಯಸ್ಥರ ಚಿಂತನೆಯೇ ಬೇರೆ, ಅದು ವಾದವಿಮರ್ಶೆಯಿಂದ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಫಲಪ್ರದವಾಗುತ್ತದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಭಾಷ್ಯವು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಪಕ್ಷಪಾತವಿಲ್ಲದವರ ವಿಚಾರವು ಪೂರ್ವಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಪಕ್ಷ ಎರಡನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಏಕಪಕ್ಷೀಯ ವಿಚಾರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಭ್ಯುದಯಕರ. ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ರಾಜನ ವಿನಯವನ್ನೂ ರಾಜಸಭೆಯ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ನಾನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಲಿ?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ರಾಜನು ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನೂ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಭಾಧರ್ಮದ ಮರ್ಯಾದೆ ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು — ರಾಜನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪರಿಷತ್ತು ಅನುಮೋದಿಸುತ್ತದೆ ಇಲ್ಲವೇ ಬೇರೆ ಸೂಚನೆ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ಮಧ್ಯಸ್ಥಚಿಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದವು ರಾಜಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಹತ್ತ್ವದ ತತ್ತ್ವ — ಯಾವ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೂ ನಿಲ್ಲದವನೇ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಸಮನಾಗಿ ನೋಡಬಲ್ಲನು. ದಶರಥನು ತಾನೇ ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ನಿರ್ಣಯವು ಮಮತೆಯಿಂದ ಕುರುಡಾದುದಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಕಥೆಯ ವಿಡಂಬನೆಯೆಂದರೆ, ಇಷ್ಟು ವಿವೇಕವಿದ್ದರೂ ಮುಂದೆ ಅವನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತಿಗೆ ಬದ್ಧನಾಗಲಿದ್ದಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನನ್ನು, ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮಹಾಮೇಘವನ್ನು ಕೇಕೆಹಾಕುವ ನವಿಲುಗಳು ಅಭಿನಂದಿಸುವಂತೆ, ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ರಾಜರು ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ಆಗ ಹರ್ಷದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ ಸ್ನಿಗ್ಧವಾದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಉಂಟಾಯಿತು; ಜನಸಮೂಹವು ಘೋಷಿಸಿದ ಆ ಮಹಾನಾದವು ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ನಡುಗಿಸುವಂತಿತ್ತು. ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಆ ರಾಜನ ಭಾವವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರಿತು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಸೇನಾಮುಖ್ಯರೂ ಪೌರ–ಜಾನಪದರೊಡನೆ ಸೇರಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಗೆ ಕುಳಿತರು; ಸಮಾನಬುದ್ಧಿಯನ್ನು, ಅಂದರೆ ಒಮ್ಮತವನ್ನು, ತಲುಪಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅವರು ವೃದ್ಧನಾದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸೇರಿ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಗೆ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ, ಅನುಮತಿಯು ಆ ಕ್ಷಣದ ಕೇವಲ ಕೋಲಾಹಲವಲ್ಲ, ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಬಳಿಕ ಬಂದುದು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನವಿಲುಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮಾನವು ಸಾರ್ಥಕ — ನವಿಲುಗಳು ಮೋಡವನ್ನು ಕಂಡು ಸ್ವಭಾವತಃ ನರ್ತಿಸುತ್ತವೆ, ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಸಭಾಸದರ ಹರ್ಷವೂ ಸಹಜವಾದುದಾಗಿತ್ತು. ‘ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ನಡುಗಿಸುವಂತೆ’ ಎಂಬುದು ಜನಸಮ್ಮತಿಯ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಮತಾಗತಬುದ್ಧಯಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಭಾಸದರು ಮೊದಲು ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ವಿಮರ್ಶಿಸಿ ಆಮೇಲೆ ಒಮ್ಮತಕ್ಕೆ ಬಂದರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಅನುಮತಿಯು ಕೋಲಾಹಲದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಸೇನಾಪತಿಗಳು, ಪೌರರು, ಜಾನಪದರು — ಈ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಗಗಳನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹೀಗಾಗಿ ಸಮ್ಮತಿಯು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಹೇ ಪಾರ್ಥಿವ, ನೀನು ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಕಂಡ ವೃದ್ಧನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಭೂಪಾಲಕನಾಗಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಯುವರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸು. ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ರಘುವೀರ ರಾಮನು ಮಹಾಗಜದ ಮೇಲೆ ಸಾಗುತ್ತಾ, ಕೊಡೆಯಿಂದ ಮುಖವು ಮರೆಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಲು ನಾವು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ.’ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು, ತಿಳಿಯದವನಂತೆ ಜಿಜ್ಞಾಸುವಾಗಿ, ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ರಾಜರೇ, ನನ್ನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದೊಡನೆ ನೀವು ರಾಘವನನ್ನು ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೀರಿ; ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನಗೊಂದು ಸಂಶಯವಿದೆ; ಅದನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳಿರಿ. ನಾನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಮಹಾಬಲನಾದ ಯುವರಾಜನನ್ನು ನೋಡಲು ನೀವು ಏಕೆ ಬಯಸುತ್ತೀರಿ?’ ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಸಂದೇಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದಲ್ಲ, ಮಗನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಸಭೆಯ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳುವ ಬಯಕೆ; ಕವಿಯೂ ಈ ಉಪಾಯದಿಂದ ಮುಂದಿನ ದೀರ್ಘವಾದ ಗುಣವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಉಪಹಾಸವಲ್ಲ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ರಾಜರ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯದ ಸ್ಮರಣೆ. ‘ಕೊಡೆಯಿಂದ ಮರೆಯಾದ ಮುಖ’ ಎಂಬ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಅವರು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ — ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿ, ಆನೆಯನ್ನೇರಿ, ಶ್ವೇತಚ್ಛತ್ರದೊಡನೆ ಸಾಗುವ ಯುವರಾಜನ ದರ್ಶನವೇ ಪ್ರಜೆಗಳ ಪರಮ ಅಭೀಷ್ಟ. ‘ನಾನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಏಕೆ?’ ಎಂಬ ರಾಜನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಿವೆ — ಒಂದೆಡೆ ಅವನು ತನ್ನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಸಭೆಯ ಬಾಯಿಂದ ಮಗನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಗೆ ಮಗನ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಇತರರ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳುವುದು ಇಷ್ಟ; ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ರೇಖೆಯು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಕವಿತ್ವದ ಲಕ್ಷಣ.

ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ಪೌರ–ಜಾನಪದರೊಡನೆ ಸೇರಿ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಮಗನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಲ್ಯಾಣಗುಣಗಳಿವೆ. ದೇವ, ದೇವಸಮಾನನೂ ಧೀಮಂತನೂ ಗುಣವಂತನೂ ಆದ ಅವನ ಪ್ರಿಯವಾದ, ಆನಂದದಾಯಕವಾದ ಸಕಲ ಗುಣಗಳನ್ನು ಇಂದು ನಾವು ಹೇಳುತ್ತೇವೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ಕೇಳು. ದಿವ್ಯಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನು, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿ; ಪ್ರಜಾಪಾಲಕನೇ, ಎಲ್ಲ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅವನು ಮಿಗಿಲಾದವನು. ರಾಮನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸತ್ಪುರುಷನು, ಸತ್ಯಸ್ವರೂಪನು, ಸತ್ಯಪರಾಯಣನು; ಸಾಕ್ಷಾತ್ ರಾಮನಿಂದಲೇ ಧರ್ಮವು ಶ್ರೀಯೊಡನೆ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ. ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಸುಖ ನೀಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮ, ಕ್ಷಮಾಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಗೆ ಸಮ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಸಮ, ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಶಚೀಪತಿಗೆ ಸಮ. ರಾಘವನು ಧರ್ಮಜ್ಞ, ಸತ್ಯಸಂಧ, ಶೀಲವಂತ, ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲದವನು, ಸಹನಶೀಲ, ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುವವನು, ಮೃದುಸ್ವಭಾವಿ, ಕೃತಜ್ಞ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದವನು; ಮೃದು, ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತ, ಸದಾ ಮಂಗಳಮೂರ್ತಿ, ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲದವನು, ಜೀವಿಗಳೊಡನೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವನು, ಸತ್ಯವಾದಿ. ಬಹುಶ್ರುತರಾದ ವೃದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಅವನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಅತುಲವಾದ ಕೀರ್ತಿ, ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸು ವರ್ಧಿಸುತ್ತಿವೆ. ದೇವ, ಅಸುರ, ಮನುಷ್ಯರ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ವಿಶಾರದ; ವಿದ್ಯಾವ್ರತಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮುಗಿಸಿದ ಸ್ನಾತಕ, ಅಂಗಸಹಿತ ವೇದಗಳನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಬಲ್ಲವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗುಣಗಣನೆಯ ಕ್ರಮವು ಮನನೀಯ — ಮೊದಲು ದೈವೀಸಂಪತ್ತು, ಅನಂತರ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠೆ, ಅನಂತರ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಸುಖ ನೀಡುವಿಕೆ, ಅನಂತರ ಶೀಲಸಂಪತ್ತು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರಕೌಶಲ. ಹೀಗೆ ಸಭಾಸದರು ರಾಮನನ್ನು ಕೇವಲ ವೀರನೆಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಧರ್ಮ, ಶೀಲ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯೆಗಳಿಂದ ಸಮಗ್ರನಾದ ಪುರುಷನೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಸಾಕ್ಷಾತ್ ರಾಮನಿಂದಲೇ ಧರ್ಮವು ಶ್ರೀಯೊಡನೆ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ’ ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಶ್ರೀಗೂ ರಾಮನೇ ಮೂಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಕ್ಷಾಂತ, ಸಾಂತ್ವಯಿತಾ, ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣ, ಕೃತಜ್ಞ’ ಎಂಬ ಪದಪಂಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಭಿನ್ನ ಲಕ್ಷಣಗಳು — ಸಹನೆ, ಸಾಂತ್ವನ, ಮಾರ್ದವ, ಉಪಕಾರಸ್ಮರಣೆ — ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇಂಥ ಪದಸಮಷ್ಟಿಯೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಗುಣವರ್ಣನಶೈಲಿಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದವನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಬೇಕು, ಅವು ಕೇವಲ ಪರ್ಯಾಯಪದಗಳಲ್ಲ.

‘ಗಾಂಧರ್ವವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಭರತನ ಅಣ್ಣನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದನು; ಮಂಗಳಕರ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವನು, ಸಾಧು, ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನು, ಮಹಾಮತಿ; ಧರ್ಮಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಿತನಾದವನು. ಗ್ರಾಮಕ್ಕಾಗಿಯಾಗಲೀ ನಗರಕ್ಕಾಗಿಯಾಗಲೀ ಅವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟಾಗ, ಸೌಮಿತ್ರಿಯೊಡನೆ ಹೋಗಿ ಗೆಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧದಿಂದ ಮರಳಿ ಬಂದು ಆನೆಯ ಮೇಲಾಗಲೀ ರಥದಲ್ಲಾಗಲೀ ಕುಳಿತು, ತಂದೆಯು ತನ್ನ ಔರಸಪುತ್ರರನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವಂತೆ ಅವನು ಪೌರರನ್ನು ತನ್ನವರಂತೆ ನಿತ್ಯವೂ ಕುಶಲ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಮಕ್ಕಳು, ಅಗ್ನಿಗಳು, ಹೆಂಡತಿಯರು, ಸೇವಕರು ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯಗಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ಕ್ರಮವಾಗಿ. ‘‘ನಿಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯರು ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆಯೇ? ನಿಮ್ಮ ಭೃತ್ಯರು ಕವಚಧಾರಿಗಳಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆಯೇ?’’ ಎಂದು ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ರಾಮನು ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಸದಾ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯರ ಸಂಕಟಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಎಲ್ಲ ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತಂದೆಯಂತೆ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಸತ್ಯವಾದಿ, ಮಹಾಧನುರ್ಧರ, ವೃದ್ಧಸೇವಕ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ, ಮುಗುಳ್ನಗೆಯೊಡನೆ ಮೊದಲು ಮಾತನಾಡಿಸುವವನು, ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ಧರ್ಮವನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿದವನು, ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಕೈಗೂಡಿಸುವವನು; ಕಲಹದ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ರುಚಿಯಿಲ್ಲ.’ ‘ಸ್ಮಿತಪೂರ್ವಾಭಿಭಾಷೀ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸೌಜನ್ಯವೆಲ್ಲವೂ ಸಂಗ್ರಹಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಭಾಸದರು ರಾಮನ ಪ್ರಜಾವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನೇ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದೇ ಮುಂದೆ ವನಗಮನದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪೌರರ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಲಿದೆ. ‘ತಂದೆಯು ಔರಸಪುತ್ರರನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮಾನದಿಂದ ರಾಜಕುಮಾರನಿಗೂ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೂ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಂದೆ–ಮಕ್ಕಳ ಸಂಬಂಧದಂತೆ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ನಿಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯರು ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆಯೇ, ಭೃತ್ಯರು ಕವಚಧಾರಿಗಳೇ?’ ಎಂಬ ರಾಮನ ನೇರ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನೇ ಉದ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಶಿಷ್ಯರ ಬಗ್ಗೆ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ಭೃತ್ಯರ ಸನ್ನದ್ಧತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ವರ್ಣಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ರಾಜನ ಲೋಕವ್ಯವಹಾರಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಯುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ನುಡಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನು ವಾಚಸ್ಪತಿಯಂತೆ; ಸುಂದರವಾದ ಹುಬ್ಬುಗಳೂ ವಿಶಾಲವಾದ ಕೆಂಪಂಚಿನ ಕಣ್ಣುಗಳೂ ಉಳ್ಳ ಅವನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವಿಷ್ಣುವೇ ಎಂಬಂತಿದ್ದಾನೆ. ಲೋಕಾಭಿರಾಮನಾದ ಈ ರಾಮನು ಶೌರ್ಯ, ವೀರ್ಯ, ಪರಾಕ್ರಮಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಯಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದವನು; ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ರಾಗದಿಂದ ಕಲುಷಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಇವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಆಳಬಲ್ಲನು, ಇನ್ನು ಈ ಭೂಮಿಯ ಮಾತೇನು? ಇವನ ಕೋಪವೂ ಪ್ರಸಾದವೂ ಎಂದೂ ನಿರರ್ಥಕವಲ್ಲ. ಶಾಸ್ತ್ರನಿಯಮದಂತೆ ಅವನು ವಧ್ಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಅವಧ್ಯರ ಮೇಲೆ ಕೋಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಯಾರ ಮೇಲೆ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೋ ಅವರಿಗೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಸಂಯಮಪೂರ್ಣವಾದ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೂ ಪ್ರಿಯವಾದ, ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಗುಣಗಳಿಂದ ರಾಮನು ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಬೆಳಗುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂಥ ಗುಣಸಂಪನ್ನನಾದ, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಲೋಕಪಾಲರಿಗೆ ಸಮನಾದ ಆ ರಾಮನನ್ನು ಭೂದೇವಿಯು ತನ್ನ ಒಡೆಯನನ್ನಾಗಿ ಬಯಸಿದಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸರ್ಗದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಭಾಸದರ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ — ಕವಿಯ ಈ ಪುನರುಕ್ತಿಯು ಜನರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ರಾಮಗುಣಗಳ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿಯಮದಂತೆ ವಧ್ಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ದಂಡನೀತಿಯ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ದಂಡವು ಕೋಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರನಿಯಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅವಧ್ಯರ ಮೇಲೆ ಕೋಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದು ದಂಡದ ಸೀಮೆ. ಇದರಿಂದ ರಾಮನು ನ್ಯಾಯನಿಷ್ಠ ರಾಜನೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಇವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಆಳಬಲ್ಲನು, ಇನ್ನು ಈ ಭೂಮಿಯ ಮಾತೇನು?’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅರ್ಥಾಪತ್ತಿಯಿಂದ ಹೊರಟಿದೆ — ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಪಾಲಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾದವನಿಗೆ ಒಂದು ಭೂಮಿ ಯಾವ ಲೆಕ್ಕ? ಇದರಿಂದ, ರಾಮನು ಯುವರಾಜಪದಕ್ಕೆ ಸಾಲದವನಾಗಬಹುದೇ ಎಂಬ ರಾಜನ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಸಭಾಸದರು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾರೆ.

‘ನಮ್ಮ ಭಾಗ್ಯದಿಂದ ನಿನ್ನ ಈ ಮಗು ರಾಘವನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೇ ಜನಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಭಾಗ್ಯದಿಂದ ನೀನು ಮರೀಚಿಯ ಮಗನಾದ ಕಶ್ಯಪನಂತೆ ಪುತ್ರಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದೀಯೆ. ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾದ ರಾಮನ ಬಲ, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಆಯುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ದೇವ, ಅಸುರ, ಮನುಷ್ಯ, ಗಂಧರ್ವ, ಉರಗರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಹಾರೈಸುತ್ತಾರೆ; ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನಗರದಲ್ಲಿಯೂ ಒಳಗಿನವರೂ ಹೊರಗಿನವರೂ ಆದ ಪೌರ–ಜಾನಪದ ಜನರೂ ಹಾಗೆಯೇ ಹಾರೈಸುತ್ತಾರೆ. ವೃದ್ಧೆಯರೂ ತರುಣಿಯರೂ ಆದ ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರೂ ಸಂಜೆ ಮತ್ತು ಬೆಳಗ್ಗೆ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತರಾಗಿ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ; ದೇವ, ಅವರ ಆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ನಿನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಫಲಿಸಲಿ. ಕನ್ನೈದಿಲೆಯಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲವರ್ಣನಾದ, ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವ, ರಾಜೋತ್ತಮನಾದ ನಿನ್ನ ಮಗ ರಾಮನನ್ನು ಯುವರಾಜಪದದಲ್ಲಿ ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ವರದನೇ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ, ಉದಾರರಿಂದ ಸೇವಿತನಾದ, ದೇವದೇವನಿಗೆ ಸಮನಾದ ಆ ನಿನ್ನ ಮಗನನ್ನು ನಮ್ಮ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಗನೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕಿಸಲು ನೀನು ಯೋಗ್ಯನು.’ ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಪ್ರಜೆಗಳ ಸಾಮೂಹಿಕ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ವಸಿಷ್ಠ–ವಾಮದೇವರನ್ನು ಕರೆದು ಅಭಿಷೇಕದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭಾಗ್ಯದಿಂದ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪುನರುಕ್ತಿಯು ಸಭಾಸದರ ಹರ್ಷಾತಿಶಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಂಜೆ–ಬೆಳಗಿನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯು ರಾಮನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಪ್ರಮಾಣ — ಯಾವುದು ಆಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ಮನೆಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೋ ಅದೇ ನಿಜವಾದ ಅನುರಾಗ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವರದ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಸಾರ್ಥಕ — ಇತರರಿಗೆ ವರಗಳನ್ನು ಕೊಡುವವನಿಂದಲೇ ಇಂದು ಪ್ರಜೆಗಳು ವರವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ‘ನಮ್ಮ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಈ ಯಾಚನೆ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ತಮ್ಮ ಮತ್ತು ಲೋಕದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಎಂದು ಅವರು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ദശരഥമഹാരാജാവ് രാജാക്കന്മാരെയും പൗരന്മാരെയും ജനപദവാസികളെയും വിളിച്ചുകൂട്ടി സഭയിൽ ഉപവിഷ്ടനായി. ഇവിടെ അദ്ദേഹം ആ മുഴുവൻ പരിഷത്തിനെയും അഭിസംബോധന ചെയ്ത് ഹിതകരവും ഉത്സാഹമുണർത്തുന്നതും പരസ്യവുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വരം പെരുമ്പറയുടെ നാദംപോലെ ഗംഭീരവും മാറ്റൊലിക്കൊള്ളുന്നതുമായിരുന്നു; ആ മഹാസ്വരത്താൽ അദ്ദേഹം ഗർജ്ജിക്കുന്ന മേഘത്തെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. രാജലക്ഷണങ്ങളോടുകൂടിയതും കാന്തവും അനുപമവും രസപൂർണ്ണവുമായ സ്വരത്തിൽ നൃപതി രാജാക്കന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങൾക്ക് അറിവുള്ളതുതന്നെയാണല്ലോ, ഉത്തമമായ എന്റെ ഈ രാജ്യം എന്റെ പൂർവ്വികരായ രാജേന്ദ്രന്മാരാൽ പുത്രനെയെന്നപോലെ പരിപാലിക്കപ്പെട്ടതാണ്. സകല ഇക്ഷ്വാകുരാജാക്കന്മാരാലും പരിപാലിക്കപ്പെട്ടതും സുഖത്തിന് അർഹവുമായ ഈ ലോകത്തെ മുഴുവൻ ശ്രേയസ്സുമായി ചേർക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പൂർവ്വികർ ആചരിച്ച പാതയെ പിന്തുടർന്ന് ഞാനും ഉറക്കമൊഴിഞ്ഞ് യഥാശക്തി പ്രജകളെ എന്നും സംരക്ഷിച്ചുപോന്നു.’ ഇവിടെ ‘പുത്രനെയെന്നപോലെ പരിപാലിക്കപ്പെട്ട’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ഇക്ഷ്വാകുരാജനീതിയുടെ മൂലഭാവം കാണിക്കുന്നു: രാജാവ് പ്രജകളുടെ യജമാനനല്ല, പിതാവാണ്. ‘ഉദ്ധർഷണം’ എന്ന വിശേഷണത്തിൽനിന്ന്, രാജാവ് ശോകവചനമല്ല, പ്രജകളുടെ ഉത്സാഹം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന വാക്കുതന്നെയാണ് പറയുന്നത് എന്നു മനസ്സിലാകുന്നു. ‘പ്രഥിതം’ എന്ന പദം, ആ വാക്ക് രഹസ്യമല്ല, മന്ത്രഗൃഹത്തിൽ പറഞ്ഞതല്ല, എല്ലാവരുടെയും മുമ്പിൽ പ്രകാശിപ്പിച്ചതാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ആരംഭത്തിലൂടെത്തന്നെ, ദശരഥന്റെ നിശ്ചയം പരസ്യവും ധർമ്മ്യവും പാരമ്പര്യാനുസാരിയുമാണെന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ‘മേഘംപോലെ ഗർജ്ജിച്ച്’ എന്ന ഉപമാനത്തിലൂടെ കവി രാജാവിന്റെ സ്വരത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യവും വ്യാപ്തിയും അനുഗ്രഹശീലവും ഒറ്റപ്പദത്തിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മേഘം വെറുതെ ഗർജ്ജിക്കുക മാത്രമല്ല, മഴ പെയ്യിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുപോലെ രാജാവിന്റെ വാക്കും വെറും ആജ്ഞയല്ല, പ്രജാഹിതത്തിന്റെ വർഷമാണ്. ‘രസയുക്തം’ എന്ന പദത്താൽ വാക്യത്തിന്റെ ഭാവഗർഭത പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

‘ലോകത്തിനു മുഴുവൻ ഹിതം ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്ന എന്റെ ഈ ശരീരം വെൺകൊറ്റക്കുടയുടെ തണലിൽ ജീർണ്ണിച്ചുപോയി.’ വെൺകൊറ്റക്കുട രാജ്യൈശ്വര്യത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണല്ലോ; അതിന്റെ തണലിൽത്തന്നെ ശരീരം ജീർണ്ണിച്ചു എന്ന വാക്കിൽ ഐശ്വര്യത്തിന്റെ ഭാരം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അനേകായിരം വർഷങ്ങളുടെ ആയുസ്സ് നേടി ജീവിക്കുന്ന എനിക്ക് ഈ ജീർണ്ണിച്ച ശരീരത്തിനു വിശ്രമം നൽകാൻ ആഗ്രഹമുണ്ട്. രാജപ്രഭാവത്താൽ സേവിക്കപ്പെടുന്നതും, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കാത്തവർക്കു ചുമക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതും, ലോകത്തിന്റെ ഗുരുതരവുമായ ധർമ്മഭാരം ചുമന്ന് ഞാൻ തളർന്നിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ സമീപസ്ഥരായ ഈ എല്ലാ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെയും അനുമതിയോടെ, പുത്രനെ പ്രജാഹിതത്തിൽ നിയോഗിച്ച്, ഞാൻ വിശ്രമം ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ‘അനുമതിയോടെ’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ്: രാജാവ് സ്വേച്ഛയാ തീരുമാനിക്കുന്നില്ല, ബ്രാഹ്മണരുടെയും സഭാംഗങ്ങളുടെയും അനുമതി അപേക്ഷിക്കുന്നു. ‘ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കാത്തവർക്കു ചുമക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള’ എന്നതിൽ രാജധർമ്മത്തിന്റെ കാഠിന്യം നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു: ജിതേന്ദ്രിയനു മാത്രമേ രാജ്യഭാരം ചുമക്കാനാകൂ. ഈ ഭാഗത്ത് വാല്മീകി വാർദ്ധക്യത്തെ ദൈന്യത്തോടെയല്ല വർണ്ണിക്കുന്നത്; രാജാവ് തന്റെ ജരയെ അംഗീകരിക്കുന്നു, എങ്കിലും വിലപിക്കുന്നില്ല, പിന്തുടർച്ചയുടെ വ്യവസ്ഥയെക്കുറിച്ചു മാത്രമാണ് ചിന്തിക്കുന്നത്. ഇതുതന്നെയാണ് ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ മര്യാദ: ശരീരം സമർത്ഥമായിരിക്കുന്നിടത്തോളം ഭാരം ചുമക്കണം, പിന്നീട് അതു പുത്രനിൽ ഏൽപ്പിക്കണം. ‘വിശ്രമം ആഗ്രഹിക്കുന്നു’ എന്ന മൃദുവചനമാണ് പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്, ‘രാജ്യം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു’ എന്നല്ല; ഇതിലൂടെ രാജാവിന്റെ വിനയവും സഭയുടെ മര്യാദയും സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ധർമ്മഭാരം’ എന്ന രൂപകത്താൽ രാജ്യം അനുഭവിക്കേണ്ടതല്ല, ചുമക്കേണ്ട ഭാരമാണ് എന്നു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതാണ് രാമായണത്തിലെ രാജനീതിയുടെ കേന്ദ്രഭാവം.

‘എന്റെ പുത്രനായ രാമൻ എല്ലാ ഗുണങ്ങളിലും എന്നെ അനുസരിച്ചു ജനിച്ചവനും എന്നെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠനുമാണ്; വീര്യത്തിൽ പുരന്ദരനു തുല്യനും ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവനുമാണ്. പുഷ്യനക്ഷത്രത്തോടു ചേർന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള, ധർമ്മം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആ പുരുഷപുംഗവനെ നാളെ രാവിലെ ഞാൻ യൗവരാജ്യത്തിൽ നിയോഗിക്കാൻ പോകുന്നു.’ പുഷ്യനക്ഷത്രത്തോടു ചേർന്ന ചന്ദ്രൻ എന്ന ഉപമാനത്താൽ ശുഭമുഹൂർത്തവും അഭിഷേകയോഗ്യതയും ഒരുപോലെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ലക്ഷ്മീവാനായ ആ ലക്ഷ്മണാഗ്രജൻ നിങ്ങൾക്കു യോജിച്ച നാഥനാണ്; ആ നാഥനാൽ മൂന്നു ലോകങ്ങൾപോലും കൂടുതൽ സനാഥമാകും. ഈ ശ്രേയസ്സുമായി ഞാൻ ഈ ഭൂമിയെ ഉടനടി ചേർക്കും; ആ പുത്രനിൽ രാജ്യം ഏൽപ്പിച്ച് ഞാൻ ക്ലേശമൊഴിഞ്ഞവനാകും.’ ഇവിടെ രാജാവ് സ്വന്തം സുഖവും മറച്ചുവെക്കുന്നില്ല; പുത്രനിൽ ഭാരമേൽപ്പിച്ചുള്ള നിശ്ചിന്തതയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഗ്രഹം; എങ്കിലും ആദ്യം പറയുന്നത് പ്രജകളുടെ ശ്രേയസ്സുതന്നെ. ‘അനുജാതൻ’ എന്ന പദം പ്രത്യേകം മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ്: പുത്രൻ പിതാവിന്റെ ഗുണങ്ങളെ അനുസരിച്ചു ജനിച്ചവനാണെന്നും, മാത്രമല്ല അദ്ദേഹത്തെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠനാണെന്നും പിതാവുതന്നെ പറയുന്നു. ‘നാളെ രാവിലെ’ എന്ന പദത്താൽ തിടുക്കം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ആ തിടുക്കംതന്നെയാണ് തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ വിഘ്നത്തിനു നിമിത്തമാകുന്നത്. ‘നാഥവത്തരം’ എന്ന അതിശയോക്തിയിലൂടെ കവി പറയുന്നു: രാമൻ നാഥനായാൽ മൂന്നു ലോകങ്ങൾപോലും അധികം സനാഥമാകും, പിന്നെ ഈ ഒരു ഭൂമിയുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? ‘ക്ലേശമൊഴിഞ്ഞവനാകും’ എന്ന വാക്കിൽ ദശരഥന്റെ മനുഷ്യസഹജമായ ദൗർബല്യവും തെളിയുന്നു: ആ വൃദ്ധപിതാവ് വിശ്രമം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഒന്നാമത്തെ കാരണമായി പറയുന്നത് പ്രജാശ്രേയസ്സുതന്നെ, ആത്മസുഖം പിന്നീടു മാത്രം. ഇതിലൂടെ കവി രാജാവിന്റെ ചരിത്രം സഹാനുഭൂതി അർഹിക്കുന്നതാക്കുന്നു.

‘ഞാൻ ആലോചിച്ചുറപ്പിച്ച ഇതു യോഗ്യമായ ലക്ഷ്യത്തോടുകൂടിയതാണെങ്കിൽ നിങ്ങൾ എനിക്ക് അനുമതി നൽകുവിൻ; അല്ലെങ്കിൽ ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണമെന്നു പറയുവിൻ. ഇത് എന്റെ ആഗ്രഹമാണെങ്കിലും, മറ്റെന്തെങ്കിലും ഹിതകരമായിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ അതു ചിന്തിക്കുവിൻ; മധ്യസ്ഥരുടെ ചിന്ത വേറിട്ടതാണല്ലോ, അതു വാദപ്രതിവാദത്തിലൂടെ കൂടുതൽ ഉയർച്ച നേടുന്നു.’ ഗീതാപ്രസ്സ് ഭാഷ്യം ഇവിടെ ഇങ്ങനെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു: പക്ഷപാതമില്ലാത്തവരുടെ വിചാരം പൂർവ്വപക്ഷത്തെയും ഉത്തരപക്ഷത്തെയും ആലോചിച്ചു മുന്നേറുന്നു; അതിനാൽ അത് ഏകപക്ഷീയമായ വിചാരത്തെക്കാൾ കൂടുതൽ അഭ്യുദയകരമാണ്. ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ വാല്മീകി രാജാവിന്റെ വിനയവും രാജസഭയുടെ മര്യാദയും കാണിക്കുന്നു. ‘ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം’ എന്ന ചോദ്യത്തിലൂടെ രാജാവ് സ്വന്തം തീരുമാനത്തെയും പരീക്ഷണത്തിനു സമർപ്പിക്കുന്നു. സഭാധർമ്മത്തിന്റെ ഈ മര്യാദ പ്രാചീനരാജശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്: രാജാവ് പ്രസ്താവം അവതരിപ്പിക്കുന്നു, പരിഷത്ത് അത് അനുമോദിക്കുകയോ മറ്റൊന്നു നിർദ്ദേശിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു. ‘മധ്യസ്ഥചിന്ത’ എന്ന പദം രാജശാസ്ത്രത്തിലെ ഒരു പ്രധാനതത്ത്വമാണ്: ഒരു പക്ഷത്തും നിൽക്കാത്തവനു മാത്രമേ ഇരുപക്ഷങ്ങളെയും ഒരുപോലെ കാണാനാകൂ. ദശരഥൻ സ്വയം ഇത് അംഗീകരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തീരുമാനം രാഗാന്ധമല്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. എങ്കിലും കഥയിലെ വിരോധാഭാസം ഇതാണ്: ഇത്രയേറെ വിവേകമുണ്ടായിട്ടും പിന്നീട് അദ്ദേഹം കൈകേയിയുടെ വാക്കിനാൽ ബന്ധിതനാകും.

ഇങ്ങനെ പറയുന്ന രാജാവിനെ സന്തുഷ്ടരായ രാജാക്കന്മാർ, മഴ പെയ്യുന്ന മഹാമേഘത്തെ കൂകിവിളിക്കുന്ന മയിലുകളെന്നപോലെ, അഭിനന്ദിച്ചു. അപ്പോൾ ഹർഷത്താൽ ഉണർന്ന സ്നിഗ്ദ്ധമായ ഒരു മാറ്റൊലി ഉയർന്നു; ജനസമൂഹം ഉദ്ഘോഷിച്ച ആ നാദം ഭൂമിയെ കുലുക്കുന്നതുപോലെയായിരുന്നു. ധർമ്മാർത്ഥങ്ങളറിയുന്ന ആ രാജാവിന്റെ ഭാവം എല്ലാവിധത്തിലും മനസ്സിലാക്കി, ബ്രാഹ്മണരും സേനാമുഖ്യരും പൗരജാനപദരോടൊപ്പം ഒത്തുകൂടി ആലോചിക്കാനിരുന്നു; ഏകാഭിപ്രായത്തിലെത്തിയ ബുദ്ധിയോടെ, അതായത് ഏകമത്യം നേടി, മനസ്സുകൊണ്ട് ഉറപ്പിച്ചശേഷം അവർ വൃദ്ധനായ ദശരഥമഹാരാജാവിനോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ‘ഒത്തുകൂടി ആലോചിക്കാൻ’ എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ, അനുമതി തൽക്ഷണം ഉണ്ടായ വെറും ആരവമല്ല, വേറിട്ടു നടത്തിയ വിമർശനത്തിനുശേഷമുള്ളതാണ് എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ‘മയിലുകളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമാനം സാർത്ഥകമാണ്: മേഘത്തെ കാണുമ്പോൾ മയിലുകൾ സ്വഭാവേന നൃത്തം ചെയ്യുന്നു, പ്രയത്നംകൊണ്ടല്ല; അതുപോലെ സഭാംഗങ്ങളുടെ ഹർഷവും കൃത്രിമമല്ലായിരുന്നു. ‘ഭൂമിയെ കുലുക്കുന്നതുപോലെ’ എന്നതു ജനസമ്മതിയുടെ ശക്തിയെ കാണിക്കുന്നു. ‘സമതാഗതബുദ്ധികൾ’ എന്ന പദത്തിൽനിന്ന്, സഭാംഗങ്ങൾ ആദ്യം വെവ്വേറെ ആലോചിച്ചശേഷം ഏകമത്യത്തിലെത്തി എന്നു മനസ്സിലാകുന്നു; അനുമതി ആരവത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചതല്ല. ബ്രാഹ്മണർ, സേനാപതികൾ, പൗരന്മാർ, ജനപദവാസികൾ എന്നീ നാലു വർഗ്ഗങ്ങളും വെവ്വേറെ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ സമ്മതി സാർവ്വത്രികമായിരുന്നു എന്നു സിദ്ധിക്കുന്നു.

‘ഹേ പാർത്ഥിവാ, അങ്ങ് അനേകായിരം വർഷം പ്രായമുള്ള വൃദ്ധനാണ്; അതിനാൽ ഭൂപാലനു യോഗ്യനായ രാമനെ യുവരാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്താലും. മഹാബാഹുവും മഹാബലനുമായ രഘുവീരനായ രാമൻ, കുടകൊണ്ടു മുഖം മറച്ച്, മഹാഗജത്തിന്മേൽ പോകുന്നതു കാണാൻ ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ അവരുടെ മനസ്സിനു പ്രിയമായ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാജാവ്, അറിയാത്തവനെപ്പോലെ ജിജ്ഞാസുവായി, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘രാജാക്കന്മാരേ, എന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ടയുടൻ നിങ്ങൾ രാഘവനെ നാഥനായി ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇതിൽ എനിക്ക് ഒരു സംശയമുണ്ട്; അതിന്റെ തത്ത്വം പറയുവിൻ. ഞാൻ ധർമ്മപൂർവ്വം ഭൂമിയെ ഭരിക്കുമ്പോൾത്തന്നെ മഹാബലനായ യുവരാജാവിനെ കാണാൻ നിങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ട് ആഗ്രഹിക്കുന്നു?’ ഈ ജിജ്ഞാസ സന്ദേഹത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചതല്ല, പുത്രന്റെ ഗുണങ്ങൾ സഭയുടെ മുഖത്തുനിന്നു കേൾക്കാനുള്ള ആഗ്രഹമാണ്; ഈ ഉപായത്തിലൂടെ കവി തുടർന്നുവരുന്ന ദീർഘമായ ഗുണവർണ്ണനയ്ക്കു വഴിയൊരുക്കുന്നു. ‘അനേകായിരം വർഷം പ്രായമുള്ള’ എന്ന വാക്ക് പരിഹാസമല്ല, ഇക്ഷ്വാകുരാജാക്കന്മാരുടെ ദീർഘായുസ്സിന്റെ സ്മരണയാണ്. ‘കുടകൊണ്ടു മുഖം മറച്ച’ ആ ദൃശ്യമാണ് അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്: അഭിഷിക്തനായി, ഗജാരൂഢനായി, വെൺകൊറ്റക്കുടയോടുകൂടിയ യുവരാജാവിനെ കാണുന്നതുതന്നെയാണ് പ്രജകളുടെ പരമമായ അഭീഷ്ടം. ‘ഞാൻ ധർമ്മപൂർവ്വം ഭൂമിയെ ഭരിക്കുമ്പോൾ എന്തുകൊണ്ട്’ എന്ന രാജാവിന്റെ ചോദ്യത്തിനു രണ്ടർത്ഥമുണ്ട്: ഒരു വശത്ത് അദ്ദേഹം തന്റെ ഭരണത്തിന്റെ നിർദ്ദോഷത സൂചിപ്പിക്കുന്നു, മറുവശത്ത് സഭയുടെ മുഖത്തുനിന്നു പുത്രന്റെ ഗുണങ്ങൾ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പുത്രന്റെ പ്രശംസ മറ്റുള്ളവരുടെ വായിൽനിന്നു കേൾക്കുന്നത് പിതാവിന് ഇഷ്ടമാണല്ലോ; ഈ സൂക്ഷ്മമായ മനഃശാസ്ത്രരേഖ വാല്മീകിയുടെ കവിത്വത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്.

ആ മഹാത്മാക്കൾ പൗരജാനപദരോടൊപ്പം അദ്ദേഹത്തോടു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, അങ്ങയുടെ പുത്രന് അനേകം കല്യാണഗുണങ്ങളുണ്ട്. ദേവാ, ദേവതുല്യനും ധീമാനും ഗുണവാനുമായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രിയങ്കരങ്ങളും ആനന്ദദായകങ്ങളുമായ ഗുണങ്ങളെല്ലാം ഇന്നു ഞങ്ങൾ പറയാം, കേട്ടാലും. ദിവ്യഗുണങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം ഇന്ദ്രനു തുല്യനാണ്, സത്യപരാക്രമിയാണ്; ഹേ പ്രജാപതേ, എല്ലാ ഇക്ഷ്വാകുക്കളെക്കാളും അദ്ദേഹം മികച്ചുനിൽക്കുന്നു. രാമൻ ലോകത്തിൽ സത്പുരുഷനാണ്, സത്യവാനാണ്, സത്യപരായണനാണ്; ശ്രീയോടൊപ്പം ധർമ്മവും സാക്ഷാൽ രാമനിൽനിന്നുതന്നെ ഉളവായിരിക്കുന്നു. പ്രജകൾക്കു സുഖം നൽകുന്നതിൽ അദ്ദേഹം ചന്ദ്രനു തുല്യൻ, ക്ഷമാഗുണങ്ങളിൽ ഭൂമിക്കു തുല്യൻ, ബുദ്ധിയിൽ ബൃഹസ്പതിക്കു തുല്യൻ, വീര്യത്തിൽ സാക്ഷാൽ ശചീപതിക്കു തുല്യൻ. ധർമ്മജ്ഞൻ, സത്യസന്ധൻ, ശീലവാൻ, അസൂയയില്ലാത്തവൻ, ക്ഷമാശീലൻ, സാന്ത്വനപ്പെടുത്തുന്നവൻ, മൃദുസ്വഭാവൻ, കൃതജ്ഞൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചവൻ; സൗമ്യൻ, സ്ഥിരചിത്തൻ, എന്നും മംഗളമൂർത്തി, അസൂയയില്ലാത്തവൻ, ജീവികളോടു പ്രിയം പറയുന്നവൻ, സത്യം പറയുന്നവൻ, അങ്ങനെയാണ് രാഘവൻ. ബഹുശ്രുതരായ വൃദ്ധബ്രാഹ്മണരെ അദ്ദേഹം ഉപാസിക്കുന്നു; അതിനാൽത്തന്നെ ഇവിടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അതുല്യമായ കീർത്തിയും യശസ്സും തേജസ്സും വർദ്ധിക്കുന്നു. ദേവാസുരമനുഷ്യരുടെ എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളിലും അദ്ദേഹം വിശാരദനാണ്; വിദ്യാവ്രതങ്ങൾ യഥാവിധി പൂർത്തിയാക്കിയ സ്നാതകനും അംഗങ്ങളോടുകൂടിയ വേദങ്ങൾ യഥാവിധി അറിയുന്നവനുമാണ്.’ ഇവിടെ ഗുണങ്ങൾ എണ്ണുന്ന ക്രമം മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ്: ആദ്യം ദൈവീസമ്പത്ത്, പിന്നെ സത്യനിഷ്ഠ, പിന്നെ പ്രജകൾക്കു സുഖം നൽകുന്ന സ്വഭാവം, പിന്നെ ശീലസമ്പത്ത്, ഒടുവിൽ വിദ്യയും അസ്ത്രകൗശലവും. ഇങ്ങനെ സഭാംഗങ്ങൾ രാമനെ വെറും വീരനെന്നു പറയുന്നില്ല, ധർമ്മത്താലും ശീലത്താലും വിദ്യയാലും സമഗ്രനായ പുരുഷനായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘ശ്രീയോടൊപ്പം ധർമ്മവും സാക്ഷാൽ രാമനിൽനിന്ന് ഉളവായി’ എന്ന അതിശയോക്തിയിലൂടെ ധർമ്മത്തിന്റെയും ശ്രീയുടെയും മൂലംതന്നെ രാമനാണ് എന്നു പറയുന്നു. ‘ക്ഷാന്തൻ, സാന്ത്വയിതാവ്, ശ്ലക്ഷ്ണൻ, കൃതജ്ഞൻ’ എന്ന പദപംക്തിയിൽ സഹനം, സാന്ത്വനം, മാർദ്ദവം, ഉപകാരസ്മരണം എന്നീ നാലു ഭിന്നലക്ഷണങ്ങൾ ഒന്നിച്ചു കോർത്തിരിക്കുന്നു. ഇത്തരം പദസമഷ്ടി വാല്മീകിയുടെ ഗുണവർണ്ണനശൈലിയുടെ വൈശിഷ്ട്യമാണ്; ഓരോ പദവും വെവ്വേറെ ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ്, വെറും പര്യായങ്ങളായി കാണേണ്ടതല്ല.

‘ഗാന്ധർവ്വത്തിലും (സംഗീതകലയിലും) ഭരതാഗ്രജൻ ഭൂമിയിൽ ശ്രേഷ്ഠനായി; ഉത്തമകുലജാതനും സാധുവും ദൈന്യമില്ലാത്ത മനസ്സുള്ളവനും മഹാമതിയുമായ അദ്ദേഹം ധർമ്മാർത്ഥനിപുണരായ ശ്രേഷ്ഠബ്രാഹ്മണരാൽ ശിക്ഷണം ലഭിച്ചവനാണ്. ഒരു ഗ്രാമത്തിനോ നഗരത്തിനോ വേണ്ടി അദ്ദേഹം യുദ്ധത്തിനു പോകുമ്പോൾ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം ചെന്ന് ജയിക്കാതെ മടങ്ങുന്നില്ല. യുദ്ധത്തിൽനിന്നു തിരിച്ചെത്തിയാൽ ആനപ്പുറത്തോ രഥത്തിലോ ഇരുന്ന് അദ്ദേഹം പൗരന്മാരോട് സ്വജനങ്ങളോടെന്നപോലെ എന്നും കുശലം ചോദിക്കുന്നു: പുത്രന്മാർ, അഗ്നികൾ, ഭാര്യമാർ, ഭൃത്യർ, ശിഷ്യഗണങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചെല്ലാം മുറപ്രകാരം, പിതാവ് ഔരസപുത്രന്മാരോടെന്നപോലെ. “നിങ്ങളുടെ ശിഷ്യന്മാർ ശുശ്രൂഷ ചെയ്യുന്നുണ്ടോ? ഭൃത്യന്മാർ കവചങ്ങൾ ധരിച്ചു സജ്ജരാണോ?” എന്ന് പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാമൻ നിങ്ങളോട് എപ്പോഴും ചോദിക്കുന്നു. മനുഷ്യരുടെ ആപത്തുകളിൽ അദ്ദേഹം അത്യധികം ദുഃഖിതനാകുന്നു; എല്ലാ ഉത്സവങ്ങളിലും പിതാവിനെപ്പോലെ സന്തുഷ്ടനാകുന്നു. സത്യവാദിയും മഹാധനുർധരനും വൃദ്ധസേവിയും ജിതേന്ദ്രിയനും പുഞ്ചിരിയോടെ ആദ്യം സംസാരിക്കുന്നവനും സർവ്വാത്മനാ ധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചവനും ശ്രേയസ്കരമായ കാര്യങ്ങൾ ശരിയായി നടപ്പാക്കുന്നവനുമാണ് അദ്ദേഹം; കലഹകഥകളിൽ അദ്ദേഹത്തിനു രുചിയില്ല.’ ‘സ്മിതപൂർവ്വാഭിഭാഷി’ എന്ന പദത്തിൽ രാമന്റെ സൗജന്യം മുഴുവൻ സംഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ സഭാംഗങ്ങൾ രാമന്റെ പ്രജാവാത്സല്യംതന്നെയാണ് വിസ്തരിച്ചു വർണ്ണിക്കുന്നത്; പിന്നീട് വനയാത്രാവേളയിൽ പൗരന്മാരുടെ ദുഃഖത്തിനു കാരണമാകുന്നതും ഇതുതന്നെ. ‘പിതാവ് ഔരസപുത്രന്മാരോടെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമാനത്താൽ രാജകുമാരനു പ്രജകളുമായുള്ള ബന്ധം പിതൃപുത്രബന്ധംപോലെ കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നിങ്ങളുടെ ശിഷ്യന്മാർ ശുശ്രൂഷ ചെയ്യുന്നുണ്ടോ, കവചങ്ങൾ ധരിച്ചിട്ടുണ്ടോ’ എന്ന രാമന്റെ നേരിട്ടുള്ള ചോദ്യം ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു; ബ്രാഹ്മണരോട് ശിഷ്യന്മാരെക്കുറിച്ചും ക്ഷത്രിയരോട് ഭൃത്യന്മാരുടെ സന്നാഹത്തെക്കുറിച്ചും അദ്ദേഹം ചോദിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഓരോ വർണ്ണത്തിനും അനുരൂപമായ ചോദ്യംതന്നെ രാജാവിന്റെ ലോകവ്യവഹാരകൗശലം കാണിക്കുന്നു.

‘ഒന്നിനൊന്നു മികച്ച യുക്തികൾ പറയുന്നതിൽ അദ്ദേഹം വാചസ്പതിയെപ്പോലെയാണ്; മനോഹരമായ പുരികങ്ങളും നീണ്ടു ചുവന്ന കണ്ണുകളുമുള്ള അദ്ദേഹം സാക്ഷാൽ വിഷ്ണുവിനെപ്പോലെതന്നെ. ലോകാഭിരാമനായ ഈ രാമൻ ശൗര്യവീര്യപരാക്രമങ്ങളോടെ പ്രജാപാലനത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു; രാഗത്താൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കീഴടക്കപ്പെട്ടവനല്ല. മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ഭരിക്കാൻ ഇദ്ദേഹം സമർത്ഥനാണ്, പിന്നെ ഈ ഭൂമിയുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധവും പ്രസാദവും ഒരിക്കലും നിരർത്ഥകമല്ല. നിയമപ്രകാരം അദ്ദേഹം വധിക്കേണ്ടവരെ വധിക്കുന്നു, വധിക്കപ്പെടേണ്ടാത്തവരോടു കോപിക്കുന്നില്ല; ആരിൽ തൃപ്തനാകുന്നുവോ അവനെ സന്തോഷത്തോടെ ധനത്താൽ സമ്പന്നനാക്കുന്നു. ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹവും സകല പ്രജകൾക്കും പ്രിയവും മനുഷ്യർക്കു പ്രീതി ജനിപ്പിക്കുന്നതുമായ ഗുണങ്ങളാൽ രാമൻ, കിരണങ്ങളാൽ ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ഇത്തരം ഗുണസമ്പന്നനും സത്യപരാക്രമിയും ലോകപാലകർക്കു തുല്യനുമായ ആ രാമനെ ഭൂമി തന്റെ നാഥനായി ആഗ്രഹിച്ചു.’ ഇവിടെ ഒന്നാം സർഗത്തിലെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ സഭാംഗങ്ങളുടെ മുഖത്ത് വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; കവിയുടെ ഈ പുനരുക്തി ജനങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിൽ രാമഗുണങ്ങളുടെ പ്രതിധ്വനിയെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘നിയമപ്രകാരം വധിക്കേണ്ടവരെ വധിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്യത്താൽ ദണ്ഡനീതിയുടെ മര്യാദ പറയപ്പെടുന്നു: ശിക്ഷ ക്രോധത്തിൽനിന്നു ജനിക്കുന്നതല്ല, ശാസ്ത്രനിയമങ്ങളെ അനുസരിക്കുന്നതാണ്. ‘വധിക്കപ്പെടേണ്ടാത്തവരോടു കോപിക്കുന്നില്ല’ എന്നതു ശിക്ഷയുടെ അതിരാണ്. ഇതിലൂടെ രാമൻ ന്യായനിഷ്ഠനായ രാജാവാണെന്നു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ഭരിക്കാൻ സമർത്ഥൻ, പിന്നെ ഈ ഭൂമിയുടെ കാര്യമോ’ എന്ന വാക്ക് അർത്ഥാപത്തിയിലൂടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു: ത്രിലോകത്തെപ്പോലും പാലിക്കാൻ കഴിവുള്ളവന് ഒരു ഭൂമി എന്തുണ്ട്? ഇതിലൂടെ രാമൻ യുവരാജപദത്തിനു പോരാത്തവനായേക്കാം എന്ന രാജാവിന്റെ ശങ്കയെ സഭാംഗങ്ങൾ നീക്കുന്നു.

‘ഭാഗ്യവശാൽ അങ്ങയുടെ ഈ വത്സനായ രാഘവൻ ശ്രേയസ്സിനായി ജനിച്ചിരിക്കുന്നു; ഭാഗ്യവശാൽ മരീചിപുത്രനായ കശ്യപനെപ്പോലെ അദ്ദേഹം പുത്രഗുണങ്ങളോടുകൂടിയവനുമാണ്. ആത്മജ്ഞാനിയായ രാമന്റെ ബലവും ആരോഗ്യവും ആയുസ്സും ദേവാസുരമനുഷ്യരിലും ഗന്ധർവ്വോരഗങ്ങളിലുമുള്ള സകലരും ആശംസിക്കുന്നു; രാഷ്ട്രത്തിലും ഈ ശ്രേഷ്ഠനഗരത്തിലുമുള്ള അകത്തും പുറത്തുമുള്ള പൗരജാനപദരും അങ്ങനെതന്നെ. സ്ത്രീകൾ, വൃദ്ധകൾ, യുവതികൾ എല്ലാവരും സന്ധ്യയ്ക്കും പ്രഭാതത്തിലും ഏകാഗ്രചിത്തരായി രാമനുവേണ്ടി ദേവന്മാരെ നമസ്കരിക്കുന്നു; ദേവാ, അവരുടെ ആ പ്രാർത്ഥന അങ്ങയുടെ പ്രസാദത്താൽ സഫലമാകട്ടെ. കരിങ്കൂവളപ്പൂപോലെ ശ്യാമവർണ്ണനും സകല ശത്രുക്കളെയും നശിപ്പിക്കുന്നവനുമായ, രാജോത്തമനായ അങ്ങയുടെ പുത്രൻ രാമനെ യൗവരാജ്യത്തിൽ സ്ഥിതനായി ഞങ്ങൾ കാണട്ടെ. വരദനായ അങ്ങുന്നേ, സകല ലോകത്തിന്റെയും ഹിതത്തിൽ മുഴുകിയവനും ഉദാരന്മാരാൽ സേവിക്കപ്പെടുന്നവനും ദേവദേവനു തുല്യനുമായ ആ പുത്രനെ ഞങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായി ഉടനടി സന്തോഷത്തോടെ അഭിഷേകം ചെയ്യാൻ അങ്ങ് അർഹനാണ്.’ ഇങ്ങനെ പ്രജകളുടെ സാമൂഹികപ്രാർത്ഥനയോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാജാവ് വസിഷ്ഠനെയും വാമദേവനെയും വിളിച്ച് അഭിഷേകത്തിനുള്ള സാമഗ്രികൾ ഒരുക്കുന്നു. ‘ഭാഗ്യവശാൽ’ എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തനം സഭാംഗങ്ങളുടെ ഹർഷാതിരേകത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സ്ത്രീകളുടെ സന്ധ്യാപ്രഭാതപ്രാർത്ഥന രാമന്റെ ജനപ്രീതിയുടെ ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ പ്രമാണമാണ്: ഒരു ആജ്ഞയുമില്ലാതെ വീടുതോറും നടക്കുന്നതെന്തോ അതുതന്നെയാണ് യഥാർത്ഥ അനുരാഗം. അവസാനശ്ലോകത്തിലെ ‘വരദ’ എന്ന സംബോധന സാർത്ഥകമാണ്: മറ്റുള്ളവർക്കു വരം നൽകുന്നവനോടുതന്നെയാണ് ഇന്നു പ്രജകൾ വരം യാചിക്കുന്നത്. ‘ഞങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായി’ എന്ന പദത്താൽ, ഈ യാചന രാമനുവേണ്ടിയല്ല, തങ്ങളുടെയും ലോകത്തിന്റെയും ഹിതത്തിനുവേണ്ടിയാണെന്ന് അവർ വ്യക്തമായി പറയുന്നു.

In the previous sarga King Daśaratha had summoned the kings, the townsmen and the country people and taken his seat in the assembly. Now he addressed that whole gathering in words that were meant for their good, that would gladden them, and that were spoken openly for all to hear — not a sorrowful speech, and not something decided in a closed council room. His voice was deep and resonant like a kettledrum; with that great voice he seemed to thunder like a raincloud. The image says in one stroke that the king's voice was deep, far-reaching and kindly, for a cloud does not merely thunder, it also rains; so the king's words were not a bare command but a shower of good for his people. In a voice that bore every mark of royalty, lovely, matchless and full of feeling, he spoke to the kings: "You all know how this excellent kingdom of mine was cherished like a son by the great kings who came before me. I too wish to bring happiness to this whole world, which deserves to be happy and which all the Ikṣvāku kings have protected. Following the path my forebears walked, I have always guarded the people as well as I could, never sleeping on my duty." That phrase "cherished like a son" shows the root idea of Ikṣvāku rule: the king is not the master of his people but their father. From the very outset the poet shows that Daśaratha's resolve was open, righteous and in keeping with tradition.

"Working for the good of the whole world," the king went on, "I have let this body grow old in the shade of the white parasol." The white parasol is the emblem of royal power, and to say that his body wore out in its shade is to speak of the burden that power brings. "I have lived for many thousands of years, and now I would gladly give this worn body its rest. I am weary of carrying the heavy yoke of dharma for the world — a yoke that needs a king's own strength, and that men who have not mastered their senses cannot bear. So, with the consent of all these eminent brāhmaṇas seated near me, I wish to rest, appointing my son to the welfare of the people." The word "consent" matters: the king does not decide by his own will but asks the approval of the brāhmaṇas and the assembly. And the phrase about men who have not mastered their senses names the hardness of a king's duty: only one who has conquered himself can bear the weight of a kingdom. Vālmīki does not describe old age here with self-pity. The king accepts his age without lament and thinks only of arranging the succession, which was the Ikṣvāku way: carry the burden while the body is able, and then lay it on the son. He says gently that he would like to rest, not "I give up the kingdom", preserving both his own modesty and the dignity of the assembly. By calling the kingdom a yoke of dharma he establishes that it is not something to enjoy but a load to carry — the central idea of kingship in the Rāmāyaṇa.

"My son Rāma takes after me in every quality and is the best of all; he equals Indra, destroyer of cities, in valour and conquers his enemies' strongholds. Tomorrow morning I shall install that bull among men, the best of those who uphold dharma, as heir-apparent, when the moon is joined with the star Puṣya." That image of the moon with Puṣya points both to the auspicious hour and to Rāma's fitness for consecration. "The fortunate elder brother of Lakṣmaṇa is a lord worthy of you; with such a protector even the three worlds would be better protected than they are. With this blessing I shall at once join the earth to its good, and once the kingdom is settled on that son I shall be free of care." The king does not hide his own wish for ease — to lay the load on his son and be at peace — yet he names the people's good first and his own relief after it; this touch of human frailty in an old father who longs for rest makes his character one we can feel for. Two words are worth pausing on. "Takes after me" is the father's own admission that his son was born following his father's qualities and has gone beyond them. And "tomorrow morning" signals haste, the very haste that in the coming sargas becomes the occasion of disaster. When he says that with Rāma as lord even the three worlds would be better protected, he implies how much more so a single earth.

"If what I have carefully thought out seems right and fitting, give me your consent; or tell me how else I should act. Though this is my own heart's wish, consider whether some other course would be better. The thinking of impartial men is a different thing: tested by debate, it yields a greater good." The judgement of those who take no side, weighing the case for and against, is more fruitful than one-sided thinking. In these two verses Vālmīki shows the king's modesty and the proper conduct of a royal assembly. With the question "how else should I act?" the king submits even his own decision to scrutiny. This was the known rule of the assembly in the old science of government: the king proposes, and the council approves or suggests otherwise. The idea of the impartial judge is a key principle of statecraft — only one who stands on neither side sees both sides equally. That Daśaratha himself acknowledges it shows that his decision was not blinded by affection. Yet it is the irony of the story that, for all this wisdom, he will soon be bound by Kaikeyī's words.

As the king spoke so, the assembled kings rejoiced and hailed him as peacocks cry out to greet a great rain-heavy cloud. The image is apt: peacocks dance at the sight of a cloud by their very nature, without any effort, and so the joy of the assembly was unfeigned. A warm answering murmur arose, stirred by delight, and the roar raised by the crowds of people seemed to make the earth shake — a sign of how strong the people's assent was. The brāhmaṇas and the chief men of the army, having fully understood the mind of the king, who knew both dharma and statecraft, came together with the townsmen and the country people and sat down to deliberate. When they had arrived at one mind and settled their thoughts, they spoke to the aged King Daśaratha. The words "came together to deliberate" and "arrived at one mind" show that their consent was not a moment's uproar but the fruit of separate discussion, first each on his own and then in agreement. Brāhmaṇas, commanders, townsmen and country people are all named separately, which proves that the consent was universal.

"Lord of the earth," they said, "you are old; your years number many thousands. Consecrate Rāma, who is worthy to be king, as heir-apparent. We long to see the mighty-armed hero of the Raghus, Rāma of great strength, riding on a great elephant with the royal parasol shading his face." Their mention of his thousands of years is no mockery but a reminder of the long lives of the Ikṣvāku kings, and the sight they long for — the consecrated prince on his elephant under the white parasol — is the people's dearest wish. Hearing these words, which were exactly what his own heart desired, the king spoke as though he did not know, wishing to draw them out: "Kings, when you hear my proposal and say that you want Rāghava for your lord, a doubt arises in me; tell me the truth of it. While I rule the earth in accordance with dharma, why do you want to see my mighty son made heir-apparent?" The question was not born of doubt; he wanted to hear his son's virtues from the mouth of the assembly, and the poet uses it to introduce the long praise that follows. The question works two ways: it points to the blamelessness of his own rule, and it invites the assembly to speak of his son's merits. A father loves to hear his son praised by others, and this subtle touch of feeling is a mark of Vālmīki's art.

Those great men, together with the townsmen and the country people, answered him: "King, your son has many auspicious virtues. Listen, lord, and we shall tell you today all the qualities of that wise, virtuous, godlike son of yours, qualities that are dear to us and bring us joy. In his divine qualities he equals Indra, and his valour is true; he surpasses even all the Ikṣvākus. Rāma is a true and good man in this world, truthful and devoted to truth; from Rāma himself dharma has come forth, and prosperity with it. In gladdening his people he is like the moon, in patience like the earth, in understanding like Bṛhaspati, and in valour like Indra, the lord of Śacī himself. Rāghava knows dharma, keeps his word, is of good character and finds no fault in others; he is patient, comforting, gentle and grateful, and master of his senses; mild, steady of mind, always gracious, free of ill will, he speaks kindly and truly to every creature. He waits upon learned and aged brāhmaṇas, and so his matchless fame, renown and splendour keep growing. He is skilled in all the weapons of gods, demons and men, has duly completed the vows of learning, and knows the Vedas with their auxiliary sciences as they should be known." The order of this praise is worth noticing: first the divine endowment, then devotion to truth, then the power to make his people happy, then good character, and last learning and skill in arms. So the assembly presents Rāma not only as a hero but as a whole man in dharma, character and learning, and in saying that dharma and prosperity sprang from Rāma himself they make him their very source. The string "patient, comforting, gentle, grateful" joins four distinct traits — endurance, consolation, gentleness and the remembrance of kindness — and in Vālmīki's style each word must be weighed on its own, not taken as a mere synonym.

"In music too Bharata's elder brother is the best on earth. Nobly born, upright, never downcast and great of mind, he has been trained by the finest brāhmaṇas, masters of dharma and statecraft. When he goes out to fight for a village or for the city, he goes with Lakṣmaṇa and never comes back without victory. And when he returns from battle on an elephant or in a chariot, he always asks the townsmen how they are, as if they were his own family — about their sons, their sacred fires, their wives, their servants and their pupils, all of them in turn, as a father asks after his own children. 'Do your pupils serve you well? Are your men armed and in their mail?' — that is how Rāma, tiger among men, always speaks to you. When people meet misfortune he is deeply grieved, and at all their festivals he rejoices like a father. He is truthful, a great archer, a servant of his elders and master of his senses; he greets people with a smile before he speaks, has taken refuge in dharma with his whole being, promotes what is good in the proper way, and has no taste for quarrelsome talk." In "he speaks with a smile before anything else" the whole of Rāma's courtesy is gathered up. In these verses the assembly dwells on Rāma's love for his people, the love that will later cause the townsfolk's grief when he leaves for the forest; the comparison with a father asking after his own children makes the prince's bond with his subjects that of father and son. His questions are even suited to each class of person: he asks the brāhmaṇas about their pupils and the warriors about their men's armour, and such fitting questions show his skill in the ways of the world.

"When argument must be met with better argument, he speaks like Vācaspati. With his fine brows and long, coppery eyes he looks like Viṣṇu himself. This Rāma, the delight of the world, protects the people with his courage, valour and prowess, and his senses are not overcome by passion. He could rule even the three worlds, let alone this earth." That is an argument from the greater to the less: if he could govern the three worlds, what is one earth to him? With it the assembly removes any doubt that Rāma might be unequal to the office. "Neither his anger nor his favour is ever without effect. Those whom the law condemns he puts to death, but he is never angry with those who do not deserve death; whoever pleases him he gladly rewards with wealth." These words set the bounds of punishment: it springs not from anger but from the rule of the law, and it stops where the law says it must, so Rāma stands established as a king devoted to justice. "With these restrained qualities, which charm all his subjects and win men's love, Rāma shines like the blazing sun with its rays. The Earth has desired him for her lord, endowed as he is with such virtues, true in valour and the equal of the guardians of the world." Here two verses of the first sarga return in the mouths of the assembly, and the poet's repetition suggests Rāma's virtues echoing in the people's hearts.

"By good fortune this son of yours, Rāghava, has been born for the good of the world; by good fortune he has a son's virtues, as Kaśyapa son of Marīci had. Strength, health and long life for Rāma, whose nature is known to all — that is what everyone wishes him, among gods, demons and men, among gandharvas and serpents, and in the realm and the great city, the townsmen and country people, near and far alike. The women of the city, old and young, bow to the gods with concentrated minds every evening and morning for Rāma's sake. Lord, let their prayer be fulfilled by your grace. We long to see your son, the best son of the best of kings, dark as a blue lotus and destroyer of all his enemies, established as heir-apparent. So, giver of boons, you should consecrate at once and gladly that son of yours who is like the god of gods, devoted to the good of all the world and honoured by the noble — for our own good." The twice-repeated "by good fortune" shows the assembly's overflowing joy. The women's prayers, morning and evening, are the subtlest proof of Rāma's popularity, for what happens in every house without anyone ordering it is true love. It is fitting that they call the king "giver of boons": from the one who grants boons to others the people today ask a boon of their own, and by saying "for our good" they make plain that they ask not for Rāma's sake but for their own and the world's. So the sarga closes with the people's collective prayer; in the next the king will summon Vasiṣṭha and Vāmadeva and arrange the materials for the consecration.