पूर्वसर्गे सभासदः रामस्य अभिषेकं याचितवन्तः। अत्र राजा तेषां सर्वशः प्रगृहीतानि अञ्जलिपद्मानि प्रतिगृह्य तेभ्यः प्रियहितं वचः अब्रवीत् — ‘अहो! अहं परमप्रीतः अस्मि, मम प्रभावः च अतुलः, यत् भवन्तः मम ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थम् इच्छथ।’ अत्र ‘अञ्जलिपद्मानि’ इति रूपकं रमणीयम् — शिरसि कृताः अञ्जलयः पद्मानि इव दृश्यन्ते, राजा च तानि पुष्पाणि इव प्रतिगृह्णाति। इति प्रत्यर्चितान् ब्राह्मणान् प्रति, तेषाम् एव सभासदाम् उपशृण्वताम्, राजा वसिष्ठं वामदेवं च इदम् अब्रवीत् — ‘अयं चैत्रः मासः श्रीमान् पुण्यः पुष्पितकाननः च; अतः रामस्य यौवराज्याय सर्वम् एव उपकल्प्यताम्।’ ‘तेषामेवोपशृण्वताम्’ इति पदेन कविः दर्शयति यत् आज्ञा गुप्ते न दत्ता, अपितु सभायाः समक्षम् एव; तेन प्रजानां विश्वासः दृढः भवति। अपि च ‘प्रभावश्चातुलो मम’ इति वचनेन राजा स्वप्रभावं न श्लाघते, अपितु प्रजानाम् अनुरागम् एव स्वस्य प्रभावं मन्यते — यस्य पुत्रं प्रजाः स्वयम् इच्छन्ति, तस्य एव शासनं सफलम् इति भावः। चैत्रमासस्य निर्देशः च मुहूर्तशास्त्रानुसारी — वसन्तस्य आरम्भः, पुष्पितकाननं च मङ्गलकार्येषु प्रशस्तम्।

राज्ञः वाक्ये उपरते सति महान् जनघोषः अभूत्। तस्मिन् जनघोषे शनैः प्रशान्ते सति जनाधिपः मुनिशार्दूलं वसिष्ठं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे भगवन्, रामस्य अभिषेकाय यत् सपरिच्छदं कर्म आवश्यकम्, तत् सर्वम् अद्य एव आज्ञापयितुम् अर्हसि।’ ‘सपरिच्छदम्’ इति पदेन न केवलं मुख्यं कर्म, अपितु तदङ्गभूतः सर्वः सम्भारः अपि गृहीतः। भूमिपालस्य तत् श्रुत्वा मुनिसत्तमः वसिष्ठः राज्ञः अग्रतः स्थितान्, कार्ये युक्तान्, कृताञ्जलीन् भृत्यान् आदिदेश। एतेन ज्ञायते यत् पुरोहितः एव अभिषेकस्य सर्वं व्यवस्थापयति; राजा तु केवलं सङ्कल्पं करोति। ‘अद्य एव आज्ञापयितुम् अर्हसि’ इति त्वरा अत्र अपि दृश्यते; प्रथमसर्गे उक्ताः उत्पाताः जरा च तस्याः मूलम्। कविः एतां त्वराम् अनेकवारं स्मारयति, यतः अग्रे एषा एव त्वरा विघ्नेन प्रतिहन्यते। ‘मुनिशार्दूलम्’ इति सम्बोधनेन वसिष्ठस्य मुनिषु श्रैष्ठ्यं सूचितम्; सः एव इक्ष्वाकूणां कुलपुरोहितः, अतः तस्मिन् एव सर्वः भारः न्यस्तः।

वसिष्ठः आदिशति — ‘सुवर्णादीनि रत्नानि, बलीन्, सर्वौषधीः अपि, शुक्लमाल्यानि, लाजान्, पृथक् पृथक् पात्रयोः मधु सर्पिः च, अहतानि वासांसि, रथम्, सर्वाणि आयुधानि, चतुरङ्गबलम्, शुभलक्षणं गजम्, उभे चामरव्यजने, ध्वजम्, पाण्डुरं छत्रम्, अग्निवर्चसां शातकुम्भानां कुम्भानां शतम्, हिरण्यशृङ्गम् ऋषभम्, समग्रं व्याघ्रचर्म च — एतत् सर्वम्, यत् च अन्यत् किञ्चित् एष्टव्यं तत् अपि उपकल्प्यताम्; प्रातः महीपतेः अग्न्यगारे उपस्थापयत।’ अत्र ‘अहतानि वासांसि’ इति अधौतानि नूतनानि वस्त्राणि; ‘शातकुम्भाः’ इति सुवर्णमयाः कलशाः; ‘हिरण्यशृङ्गः ऋषभः’ इति सुवर्णमण्डितशृङ्गः वृषभः। एतेषां गणना एव प्राचीनस्य राजाभिषेकस्य विधिं सूचयति। एषा सम्भारगणना केवलं वस्तुसूची न, अपितु राजाभिषेकस्य सम्पूर्णं चित्रम् — रत्नानि ऐश्वर्यस्य, ओषध्यः मङ्गलस्नानस्य, वस्त्राणि शुद्धेः, आयुधानि चतुरङ्गबलं च क्षात्रस्य, कुम्भाः अभिषेकजलस्य, ऋषभः व्याघ्रचर्म च प्राचीनस्य राजसूयविधेः चिह्नानि। अन्ते ‘यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यम्’ इति पदेन सूचीम् अनवसितां कृत्वा कविः विधेः विस्तारम् एव सूचयति।

‘अन्तःपुरस्य सर्वस्य नगरस्य च द्वाराणि चन्दनस्रग्भिः घ्राणहारिभिः धूपैः च अर्च्यन्ताम्। दधिक्षीरोपसेचनं गुणवत् प्रशस्तम् अन्नं तावत् क्रियताम्, यत् शतसाहस्रं द्विजानां प्रकामम् अलं भवेत्। श्वः प्रभाते द्विजमुख्यान् सत्कृत्य तत् प्रदीयताम्, घृतं दधि लाजाः पुष्कलाः दक्षिणाः च अपि। श्वः सूर्ये अभ्युदितमात्रे स्वस्तिवाचनं भविता; अतः ब्राह्मणाः निमन्त्र्यन्ताम्, आसनानि च कल्प्यन्ताम्। पताकाः आबध्यन्ताम्, राजमार्गः सिच्यताम्; सर्वे तालापचराः स्वलङ्कृताः गणिकाः च नृपवेश्मनः द्वितीयां कक्ष्याम् आसाद्य तिष्ठन्तु। देवायतनचैत्येषु सान्नभक्ष्याः सदक्षिणाः माल्ययोग्याः च उपहाराः पृथक् पृथक् उपस्थापयितव्याः स्युः। दीर्घासिबद्धगोधाः संनद्धाः मृष्टवाससः शूराः महाराजस्य महोदयम् अङ्गनं प्रविशन्तु।’ अत्र नगरस्य अलङ्कारः, ब्राह्मणपूजा, देवपूजा, रक्षाव्यवस्था च — चत्वारि अङ्गानि क्रमेण निर्दिष्टानि। अत्र द्रष्टव्यम् — अभिषेकः न केवलं राजकुलस्य कार्यम्, अपितु समग्रस्य नगरस्य उत्सवः। ब्राह्मणभोजनम्, देवपूजा, मार्गसेकः, पताकाबन्धनम्, सङ्गीतम्, रक्षाव्यवस्था च — एतैः सर्वैः वाल्मीकिः अयोध्यायाः सामाजिकं चित्रम् एव उपस्थापयति। ‘लक्षसङ्ख्येभ्यः द्विजेभ्यः’ इति सङ्ख्या च अयोध्यायाः वैभवं सूचयति।

एवं व्यादिश्य तौ विप्रौ तत्र याः क्रियाः विनिष्ठिताः, अर्थात् निश्चितरूपेण कर्तव्याः, ताः स्वयम् एव चक्रतुः; यत् च शेषम् आसीत् तत् अपि पार्थिवाय निवेद्य सम्पादितवन्तौ। ततः प्रीतौ हर्षयुक्तौ तौ द्विजोत्तमौ जगत्पतिम् अभिगम्य ‘यथोक्तवचनं कृतम्’ इति एव अब्रूताम्। ततः द्युतिमान् राजा सुमन्त्रं वचनम् अब्रवीत् — ‘कृतात्मा रामः भवता शीघ्रम् आनीयताम्।’ सः सुमन्त्रः ‘तथा’ इति प्रतिज्ञाय राजशासनात् रथिनां वरं रामं रथेन तत्र आनयाञ्चक्रे। ‘कृतात्मा’ इति पदं राज्ञः मुखे सहजम् — संस्कृतचित्तः, सिद्धान्तस्थितः इति अर्थः। ‘कृतम् इत्येव चाब्रूताम्’ इति सङ्क्षिप्तम् उत्तरम् एव तयोः कार्यकुशलतां दर्शयति — न विस्तरेण वर्णनम्, न आत्मश्लाघा, केवलं कार्यसमाप्तेः निवेदनम्। एषा एव मुनीनां रीतिः। ‘राजशासनात्’ इति पदेन सुमन्त्रस्य गमनं न स्वेच्छया, अपितु राजाज्ञया इति स्पष्टीकृतम्; एवं कविः राजसभायाः शिष्टाचारम् अपि सूक्ष्मैः पदैः रक्षति।

अथ तत्र सह आसीनाः प्राच्याः उदीच्याः प्रतीच्याः दाक्षिणात्याः च भूमिपाः, म्लेच्छाः आर्याः च, ये च अन्ये वनशैलान्तवासिनः — ते सर्वे दशरथं नृपं तथा उपासांचक्रिरे यथा देवाः वासवम्। ‘म्लेच्छाश्चार्याश्च’ इति पदेन कविः दर्शयति यत् दशरथस्य सभा न केवलम् आर्यावर्तस्य, अपितु सीमान्तवासिनाम् अपि आश्रयः आसीत्। तेषां मध्ये सः राजर्षिः मरुतां मध्ये वासवः इव शुशुभे। प्रासादस्थः दशरथः आयान्तम् आत्मजं ददर्श — गन्धर्वराजप्रतिमं, लोके विख्यातपौरुषम्। ‘गन्धर्वराजप्रतिमम्’ इति उपमानेन रूपस्य माधुर्यम्, ‘विख्यातपौरुषम्’ इति च शौर्यस्य प्रसिद्धिः — उभे एकत्र सूचिते। ‘देवाः वासवम् इव’ इति उपमानं द्विः प्रयुक्तम् — एकवारं सभासदां विषये, पुनश्च ‘मरुतां मध्ये वासवः’ इति राज्ञः विषये। एतेन दशरथस्य सभा स्वर्गसभायाः प्रतिरूपम् इव स्थापिता; अयम् एव उपमाक्रमः प्रथमसर्गस्य अन्ते अपि दृष्टः।

दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनं चन्द्रकान्ताननम् अतीव प्रियदर्शनं रामं सः अपश्यत्; रूपौदार्यगुणैः सः पुंसां दृष्टिचित्तापहारी आसीत्। घर्माभितप्ताः प्रजाः पर्जन्यः इव यथा ह्लादयति, तथा एव सः जनान् आह्लादयति। समायान्तं तं पश्यमानः नराधिपः न ततर्प — दर्शनेन तृप्तिः न अभवत् इति अर्थः; एषा एव पितुः स्नेहस्य पराकाष्ठा। सुमन्त्रः तु राघवं स्यन्दनोत्तमात् अवतार्य, पितुः समीपं गच्छन्तं तं प्राञ्जलिः पृष्ठतः अन्वगात्। मन्त्रिणः एषः विनयः अपि रामस्य प्रभावं सूचयति। ‘मत्तमातङ्गगामिनम्’ इति गतेः गाम्भीर्यम्, ‘चन्द्रकान्ताननम्’ इति मुखस्य सौम्यता, ‘दृष्टिचित्तापहारिणम्’ इति च दर्शनमात्रेण मनोहरणम् — त्रिभिः पदैः कविः रामस्य आकृतिं पूर्णां रचयति। पर्जन्योपमानं च द्वितीये सर्गे अपि प्रयुक्तम्; रामः प्रजानां तापहारी मेघः इति एषा रूपकपरम्परा अयोध्याकाण्डे बहुशः आवर्तते।

सः रघुनन्दनः कैलासशृङ्गाभं तं प्रासादं नृपं द्रष्टुं सहसा तेन सह आरुरोह। प्राञ्जलिः सः पितुः अन्तिके अभिप्रेत्य प्रणतः सन्, स्वं नाम श्रावयन् पितुः चरणौ ववन्दे। ‘नाम स्वं श्रावयन्’ इति प्राचीनः अभिवादनविधिः — ‘अहं रामः अभिवादये’ इति। पार्श्वे प्रणतं कृताञ्जलिपुटं तं दृष्ट्वा नृपः अञ्जलौ गृह्य तं समाकृष्य प्रियम् आत्मजं सस्वजे। ततः तस्मै पूर्वम् एव अभ्युद्यतं सम्यक् मणिकाञ्चनभूषितं रुचिरं परमासनं राजा दिदेश। अत्र स्पष्टं यत् आसनं पूर्वम् एव रामार्थं सज्जीकृतम् आसीत्; अतः अभिषेकस्य निश्चयः राज्ञः मनसि दृढः इति ज्ञायते। ‘सहसा आरुरोह’ इति पदेन पितुः आज्ञायाः तत्क्षणपालनं सूच्यते; रामः न विलम्बते, न कारणं पृच्छति। एषा एव तस्य आज्ञाकारिता अग्रे वनवासाज्ञायाम् अपि तथैव दृश्यते — तत्र अपि सः न प्रतिप्रश्नं करोति। कविः अत्र तस्याः परीक्षायाः बीजं स्थापयति।

तथा तत् आसनवरं प्राप्य राघवः स्वया एव प्रभया तत् व्यदीपयत, यथा उदये विमलः रविः मेरुम्। तेन विभ्राजिता सा सभा अपि तथा व्यरोचत यथा इन्दुना विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौः। एते द्वे उपमाने क्रमेण रामस्य स्वतःसिद्धं तेजः, सभायाः च तदाश्रितां शोभाम् एव दर्शयतः। तं पश्यमानः नृपतिः प्रियम् आत्मजं दृष्ट्वा तथा तुतोष यथा आदर्शतले संस्थितम् अलङ्कृतम् आत्मानम् एव पश्यन्। ‘आदर्शतलसंस्थितम् आत्मानम् इव’ इति उपमानेन पितुः पुत्रे आत्मबुद्धिः सूचिता — पुत्रः हि पितुः प्रतिबिम्बः। ‘सभापि व्यरोचत’ इति ‘अपि’ शब्देन सूच्यते यत् सभा स्वयं शोभना आसीत्, रामेण तु अधिकतरं विभ्राजिता। शारदी द्यौः इति उपमानं विशेषेण योग्यम् — शरदि आकाशं निर्मलं भवति, ग्रहनक्षत्राणि च स्पष्टानि; तथा एव सभा नृपैः विप्रैः च पूर्णा आसीत्, रामः तु तत्र चन्द्रः इव। अत्र तिस्रः उपमाः क्रमेण योजिताः — रविः, इन्दुः, आदर्शप्रतिबिम्बं च; तिसृभिः अपि रामस्य तेजः, सौम्यता, पितृसादृश्यं च पृथक् पृथक् दर्शितानि।

पुत्रवतां वरः सः राजा सुस्थितं तं पुत्रम् आभाष्य, देवेन्द्रं कश्यपः इव, इदं वचः उवाच — ‘हे राम, मम ज्येष्ठायां सदृश्यां पत्न्यां त्वं सदृशः सुतः; गुणज्येष्ठः उत्पन्नः, मम प्रियः आत्मजः असि। यतः त्वया एताः प्रजाः स्वगुणैः अनुरञ्जिताः, तस्मात् त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यम् अवाप्नुहि। कामतः त्वं प्रकृत्या एव गुणवान् इति निर्णीतः; तथापि गुणवति अपि त्वयि स्नेहात् अहं ते हितं वक्ष्यामि — भूयः विनयम् आस्थाय नित्यं जितेन्द्रियः भव।’ पिता पुत्राय उपदेशं दातुम् इच्छति, किन्तु प्रथमम् एव स्वीकरोति यत् उपदेशः न दोषनिवारणाय, अपितु स्नेहात् एव; एषा एव शिष्टानां रीतिः। ‘ज्येष्ठायां सदृश्यां पत्न्यां सदृशः सुतः’ इति वाक्ये मातुः पुत्रस्य च उभयोः अपि योग्यता एकत्र उक्ता; कौसल्यायाः उल्लेखः अत्र एव प्रथमम् अस्मिन् सर्गे, अग्रे च सा एव अन्तिमश्लोकेषु पुनः आगच्छति। ‘प्रजाः स्वगुणैरनुरञ्जिताः’ इति च राज्यस्य मूलं गुणः एव, न जन्ममात्रम् इति सूचयति।

‘कामक्रोधसमुत्थानि व्यसनानि त्यजस्व। परोक्षया वृत्त्या, अर्थात् चारपुरुषैः गूढसूचनया, तथा प्रत्यक्षया वृत्त्या, अर्थात् स्वयं दर्शनश्रवणाभ्यां, वर्तमानः सन् अमात्यप्रभृतीः सर्वाः प्रकृतीः प्रजाः च अनुरञ्जय। कोष्ठागारायुधागारैः बहून् संनिचयान् कृत्वा राज्यं पालय। यः इष्टानुरक्तप्रकृतिः सन् मेदिनीं पालयति, तस्य मित्राणि तथा नन्दन्ति यथा अमृतं लब्ध्वा अमराः। तस्मात्, हे पुत्र, त्वम् आत्मानं नियम्य एवं समाचर।’ अत्र गीताप्रेस-भाष्ये ‘परोक्षवृत्तिः’ इति गुप्तचराणां साधनम्, ‘प्रत्यक्षवृत्तिः’ इति च सभायां साक्षात् श्रवणम् इति व्याख्यातम्। एवं दशरथः रामाय दण्डनीतेः सारं चतुर्भिः श्लोकैः उपदिशति। ‘आत्मानं नियम्य’ इति उपदेशस्य सारः — बाह्यं राज्यं जेतुम् इच्छता प्रथमम् आत्मा जेतव्यः। एषा एव राजनीतेः प्राचीना मर्यादा, यां दशरथः पुत्राय संक्षेपेण अर्पयति। कोष्ठागारायुधागारयोः उल्लेखः च अर्थशास्त्रीयः — धान्यसञ्चयः शस्त्रसञ्चयः च राष्ट्रस्य द्वे मूले।

तत् श्रुत्वा रामस्य प्रियकारिणः सुहृदः त्वरिताः शीघ्रम् आगत्य कौसल्यायै न्यवेदयन्। प्रमदोत्तमा सा कौसल्या तेभ्यः प्रियाख्येभ्यः हिरण्यं गाः विविधानि रत्नानि च व्यादिदेश। अथ राघवः राजानम् अभिवाद्य रथम् आरुह्य, जनौघैः प्रतिपूजितः सन्, स्वं द्युतिमत् वेश्म ययौ। ते पौराः अपि नृपतेः तत् वचः श्रुत्वा — इष्टं लाभम् आशु प्राप्तवन्तः इव — नरेन्द्रम् आमन्त्र्य गृहाणि गत्वा अभिप्रहृष्टाः सन्तः देवान् समानर्चुः। एवं सर्गः सर्वत्र हर्षेण समाप्यते; अग्रिमे सर्गे तु राजा पुनः रामम् आहूय एकान्ते हितोपदेशं करिष्यति, कथायाः च गतिः शनैः अन्यथा भविष्यति। कौसल्यायाः दानम् अत्र सूक्ष्मम् अपि महत्त्वपूर्णम् — मातुः हर्षः वचनेन न, अपितु दानेन एव प्रकटितः। ‘इष्टं लाभम् आशु प्राप्तवन्तः इव’ इति पौराणां भावः अपि रमणीयः — अभिषेकः अद्यापि न जातः, तथापि ते लब्धम् इव मन्यन्ते; एषा एव श्रद्धायाः लक्षणम्।

పూర్వసర్గలో సభాసదులు రాముని అభిషేకాన్ని యాచించారు. ఇక్కడ రాజు అన్నివైపుల నుండి జోడించిన వారి అంజలిపద్మాలను స్వీకరించి వారితో ప్రియమూ హితమూ అయిన మాట పలికాడు — ‘ఆహా! నేను పరమ ప్రీతుడనయ్యాను, నా ప్రభావం సాటిలేనిది, ఎందుకంటే మీరు నా జ్యేష్ఠుడూ ప్రియుడూ అయిన కుమారుడు యౌవరాజ్యంలో ఉండాలని కోరుకుంటున్నారు.’ ఇక్కడ ‘అంజలిపద్మాలు’ అనే రూపకం రమణీయమైనది — తలపై జోడించిన చేతులు పద్మాల వలె కనిపిస్తాయి, రాజు వాటిని పుష్పాల వలె స్వీకరిస్తాడు. ఇలా గౌరవించబడిన బ్రాహ్మణులను ఉద్దేశించి, ఆ సభాసదులే వింటూ ఉండగా, రాజు వసిష్ఠునితోనూ వామదేవునితోనూ ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ చైత్రమాసం శోభాయమానమైనది, పుణ్యప్రదమైనది, అడవులు పూచిన కాలం; కాబట్టి రాముని యౌవరాజ్యానికి కావలసినదంతా సిద్ధం చేయండి.’ ‘ఆ సభాసదులే వింటూ ఉండగా’ అనే మాటతో కవి ఆజ్ఞ రహస్యంగా ఇవ్వబడలేదనీ, సభ ఎదుటనే ఇవ్వబడిందనీ చూపుతున్నాడు; దానితో ప్రజల విశ్వాసం దృఢమవుతుంది. అంతేకాక ‘నా ప్రభావం సాటిలేనిది’ అనే మాటతో రాజు తన ప్రభావాన్ని పొగడుకోవడం లేదు, ప్రజల అనురాగాన్నే తన ప్రభావంగా భావిస్తున్నాడు — ఎవరి కుమారుని ప్రజలు స్వయంగా కోరుకుంటారో అతని పాలనే సఫలమైనది అని భావం. చైత్రమాస నిర్దేశం ముహూర్తశాస్త్రానుసారమైనది — వసంతారంభం, పూచిన అడవులు మంగళకార్యాలకు ప్రశస్తమైనవి.

రాజు మాట ముగియగానే గొప్ప జనఘోష కలిగింది. ఆ జనఘోష నెమ్మదిగా సద్దుమణిగాక జనాధిపుడు మునిశార్దూలుడైన వసిష్ఠునితో ఇలా అన్నాడు — ‘భగవాన్, రాముని అభిషేకానికి పరికరాలతో సహా ఏ కర్మ అవసరమో దానినంతటినీ ఈ రోజే ఆజ్ఞాపించడానికి మీరు తగుదురు.’ ‘సపరిచ్ఛదమ్’ (పరికరాలతో సహా) అనే పదంతో ముఖ్యకర్మయే కాక దానికి అంగాలైన సంభారాలన్నీ కూడా గ్రహించబడ్డాయి. భూపాలుని ఆ మాట విని మునిసత్తముడైన వసిష్ఠుడు రాజు ఎదుట నిలిచి, కార్యంలో నియుక్తులై, చేతులు జోడించిన సేవకులను ఆదేశించాడు. దీనివల్ల అభిషేకానికి సంబంధించినదంతా పురోహితుడే ఏర్పాటు చేస్తాడనీ, రాజు కేవలం సంకల్పం చేస్తాడనీ తెలుస్తుంది. ‘ఈ రోజే ఆజ్ఞాపించడానికి తగుదురు’ అనే మాటలో ఇక్కడ కూడా తొందర కనిపిస్తుంది; మొదటి సర్గలో చెప్పిన ఉత్పాతాలూ ముసలితనమూ దానికి మూలం. కవి ఈ తొందరను మళ్ళీ మళ్ళీ గుర్తుచేస్తున్నాడు, ఎందుకంటే ముందు ఈ తొందరే విఘ్నంతో దెబ్బతింటుంది. ‘మునిశార్దూలుడు’ అనే సంబోధనతో మునులలో వసిష్ఠుని శ్రేష్ఠత్వం సూచించబడింది; అతడే ఇక్ష్వాకుల కులపురోహితుడు, కాబట్టి భారమంతా అతనిపైనే ఉంచబడింది.

వసిష్ఠుడు ఆదేశిస్తాడు — ‘బంగారం మొదలైన రత్నాలు, బలులు (పూజాద్రవ్యాలు), అన్ని ఓషధులు, తెల్లని పూలమాలలు, పేలాలు, వేర్వేరు పాత్రలలో తేనె, నెయ్యి, ఉతకని కొత్త వస్త్రాలు, రథం, అన్ని ఆయుధాలు, చతురంగబలం, శుభలక్షణాలు గల ఏనుగు, రెండు చామరాలూ వింజామరలూ, ధ్వజం, తెల్లని గొడుగు, అగ్నివలె ప్రకాశించే బంగారు కలశాలు నూరు, బంగారు కొమ్ములు గల వృషభం, పూర్తి పులిచర్మం — ఇవన్నీ, ఇంకా ఏదైనా కావలసినది ఉంటే అది కూడా సిద్ధం చేయండి; రేపు ఉదయం మహారాజు అగ్నిశాలలో ఉంచండి.’ ఇక్కడ ‘అహతాని వాసాంసి’ అంటే ఉతకని కొత్త వస్త్రాలు; ‘శాతకుంభాలు’ అంటే బంగారు కలశాలు; ‘హిరణ్యశృంగ ఋషభం’ అంటే బంగారంతో అలంకరించిన కొమ్ములు గల ఎద్దు. వీటి గణనయే ప్రాచీన రాజాభిషేక విధిని సూచిస్తుంది. ఈ సంభార గణన కేవలం వస్తువుల జాబితా కాదు, రాజాభిషేకపు సంపూర్ణ చిత్రం — రత్నాలు ఐశ్వర్యానికి, ఓషధులు మంగళస్నానానికి, వస్త్రాలు శుద్ధికి, ఆయుధాలూ చతురంగబలమూ క్షాత్రానికి, కలశాలు అభిషేకజలానికి, వృషభమూ పులిచర్మమూ ప్రాచీన రాజసూయ విధికి చిహ్నాలు. చివరలో ‘ఇంకా ఏదైనా కావలసినది’ అనే మాటతో జాబితాను అసమాప్తంగా వదిలి కవి విధి విస్తారాన్నే సూచిస్తున్నాడు.

‘అంతఃపురపు, నగరపు ద్వారాలన్నిటినీ గంధంతో, పూలమాలలతో, సువాసనలు వెదజల్లే ధూపాలతో పూజించండి. పెరుగు పాలతో తడిపిన, గుణవంతమైన, ప్రశస్తమైన అన్నం లక్షమంది బ్రాహ్మణులకు యథేచ్ఛగా సరిపోయేంత సిద్ధం చేయండి. రేపు ఉదయం బ్రాహ్మణముఖ్యులను సత్కరించి అది వారికి ఇవ్వండి; నెయ్యి, పెరుగు, పేలాలు, సమృద్ధిగా దక్షిణలు కూడా ఇవ్వండి. రేపు సూర్యుడు ఉదయించగానే స్వస్తివాచనం జరుగుతుంది; కాబట్టి బ్రాహ్మణులను ఆహ్వానించండి, ఆసనాలు ఏర్పాటు చేయండి. పతాకాలు కట్టండి, రాజమార్గాన్ని నీటితో తడపండి; తాళవాద్యకారులందరూ, చక్కగా అలంకరించుకొన్న గణికలూ రాజభవనపు రెండవ కక్ష్యలో చేరి నిలవాలి. దేవాలయాలలోనూ చైత్యాలలోనూ అన్నం, భక్ష్యాలు, దక్షిణలు, పూలమాలలకు తగిన కానుకలు వేర్వేరుగా సమర్పించాలి. పొడవైన కత్తులు ధరించి, గోధా (చేతి తొడుగులు) కట్టుకొని, సన్నద్ధులై, శుభ్రమైన వస్త్రాలు ధరించిన శూరులు మహారాజు యొక్క మహోన్నతమైన ప్రాంగణంలో ప్రవేశించాలి.’ ఇక్కడ నగరాలంకారం, బ్రాహ్మణపూజ, దేవపూజ, రక్షణ వ్యవస్థ — ఈ నాలుగు అంగాలూ వరుసగా నిర్దేశించబడ్డాయి. ఇక్కడ గమనించవలసినది — అభిషేకం కేవలం రాజకుటుంబపు కార్యం కాదు, సమస్త నగరపు ఉత్సవం. బ్రాహ్మణభోజనం, దేవపూజ, మార్గాలు తడపడం, పతాకాలు కట్టడం, సంగీతం, రక్షణ వ్యవస్థ — వీటన్నిటితో వాల్మీకి అయోధ్య సామాజిక చిత్రాన్నే ముందుంచుతున్నాడు. ‘లక్షమంది బ్రాహ్మణులకు’ అనే సంఖ్య అయోధ్య వైభవాన్ని సూచిస్తుంది.

ఇలా ఆదేశించి, అక్కడ నిశ్చితంగా చేయవలసిన క్రియలను ఆ ఇద్దరు విప్రులూ స్వయంగా చేశారు; మిగిలినదానిని కూడా రాజుకు నివేదించి పూర్తిచేశారు. అప్పుడు ప్రీతులూ హర్షంతో కూడినవారూ అయిన ఆ ద్విజోత్తములు జగత్పతి దగ్గరకు వెళ్ళి ‘చెప్పినట్లు చేశాము’ అని మాత్రమే అన్నారు. అప్పుడు తేజస్వి అయిన రాజు సుమంత్రునితో ‘కృతాత్ముడైన రాముని మీరు శీఘ్రంగా తీసుకురండి’ అని అన్నాడు. ఆ సుమంత్రుడు ‘అలాగే’ అని అంగీకరించి, రాజాజ్ఞ ప్రకారం రథికులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముని రథంపై అక్కడికి తీసుకువచ్చాడు. ‘కృతాత్మా’ అనే పదం రాజు నోట సహజంగా వచ్చింది — సంస్కరించబడిన చిత్తం గలవాడు, సిద్ధాంతంలో నిలిచినవాడు అని అర్థం. ‘చేశాము అని మాత్రమే అన్నారు’ అనే సంక్షిప్తమైన జవాబే వారి కార్యకుశలతను చూపుతుంది — విస్తారమైన వర్ణన లేదు, ఆత్మశ్లాఘ లేదు, కేవలం కార్యం ముగిసిందని నివేదన. ఇదే మునుల రీతి. ‘రాజాజ్ఞ ప్రకారం’ అనే పదంతో సుమంత్రుని గమనం స్వేచ్ఛతో కాదు, రాజాజ్ఞతోనే అని స్పష్టం చేయబడింది; ఇలా కవి రాజసభ శిష్టాచారాన్ని కూడా సూక్ష్మమైన పదాలతో రక్షిస్తున్నాడు.

అప్పుడు అక్కడ కలిసి కూర్చున్న తూర్పు, ఉత్తర, పడమర, దక్షిణ దిక్కుల రాజులూ, మ్లేచ్ఛులూ ఆర్యులూ, అడవులలో పర్వతప్రాంతాలలో నివసించే ఇతరులూ — అందరూ దేవతలు వాసవుని (ఇంద్రుని) సేవించినట్లు దశరథ మహారాజును సేవించారు. ‘మ్లేచ్ఛులూ ఆర్యులూ’ అనే మాటతో కవి దశరథుని సభ ఆర్యావర్తానికి మాత్రమే కాక, సరిహద్దు ప్రాంతాలలో నివసించేవారికి కూడా ఆశ్రయమని చూపుతున్నాడు. వారి మధ్య ఆ రాజర్షి మరుత్తుల మధ్య వాసవుని వలె శోభించాడు. ప్రాసాదంలో ఉన్న దశరథుడు వస్తున్న తన కుమారుని చూశాడు — గంధర్వరాజు వంటివాడు, లోకంలో పౌరుషం ప్రఖ్యాతమైనవాడు. ‘గంధర్వరాజు వంటివాడు’ అనే ఉపమానంతో రూపమాధుర్యమూ, ‘ప్రఖ్యాత పౌరుషం గలవాడు’ అనే మాటతో శౌర్యప్రసిద్ధీ — రెండూ ఒకచోట సూచించబడ్డాయి. ‘దేవతలు వాసవుని వలె’ అనే ఉపమానం రెండుసార్లు వాడబడింది — ఒకసారి సభాసదుల విషయంలో, మళ్ళీ ‘మరుత్తుల మధ్య వాసవుని వలె’ అని రాజు విషయంలో. దీనితో దశరథుని సభ స్వర్గసభకు ప్రతిరూపంగా స్థాపించబడింది; ఇదే ఉపమాక్రమం మొదటి సర్గ చివరలో కూడా కనిపించింది.

దీర్ఘబాహువూ, మహాసత్త్వుడూ, మదించిన ఏనుగు వంటి నడక గలవాడూ, చంద్రుని వంటి మనోహరమైన ముఖం గలవాడూ, ఎంతో ప్రియదర్శనుడూ అయిన రాముని అతడు చూశాడు; రూపం, ఔదార్యం, గుణాలతో అతడు పురుషుల చూపులనూ మనస్సులనూ హరించేవాడు. ఎండకు తపించిన ప్రజలను మేఘం ఎలా ఆహ్లాదపరుస్తుందో అలాగే అతడు జనులను ఆహ్లాదపరుస్తాడు. వస్తున్న అతనిని చూస్తూ ఆ నరాధిపుడు తృప్తి చెందలేదు — చూసినకొద్దీ తృప్తి కలగలేదని అర్థం; ఇదే తండ్రి ప్రేమకు పరాకాష్ఠ. సుమంత్రుడు రాఘవుని శ్రేష్ఠమైన రథం నుండి దింపి, తండ్రి దగ్గరకు వెళ్తున్న అతనిని చేతులు జోడించి వెనుకనే అనుసరించాడు. మంత్రి యొక్క ఈ వినయం కూడా రాముని ప్రభావాన్ని సూచిస్తుంది. ‘మదించిన ఏనుగు నడక’ నడక గాంభీర్యాన్నీ, ‘చంద్రుని వంటి ముఖం’ ముఖ సౌమ్యతనూ, ‘చూపులనూ మనస్సులనూ హరించేవాడు’ చూడగానే మనస్సును దోచుకోవడాన్నీ సూచిస్తాయి — మూడు పదాలతో కవి రాముని ఆకృతిని పూర్తిగా రచిస్తున్నాడు. మేఘోపమానం రెండవ సర్గలో కూడా వాడబడింది; రాముడు ప్రజల తాపాన్ని హరించే మేఘం అనే ఈ రూపక పరంపర అయోధ్యాకాండలో పలుమార్లు పునరావృతమవుతుంది.

ఆ రఘునందనుడు కైలాసశిఖరం వలె ప్రకాశించే ఆ ప్రాసాదాన్ని రాజును చూడడానికి వెంటనే అతనితో (సుమంత్రునితో) కలిసి ఎక్కాడు. చేతులు జోడించి తండ్రి సమీపానికి వెళ్ళి వంగి, తన పేరు వినిపిస్తూ తండ్రి పాదాలకు నమస్కరించాడు. ‘తన పేరు వినిపిస్తూ’ అన్నది ప్రాచీనమైన అభివాదన విధి — ‘నేను రాముడను, అభివాదం చేస్తున్నాను’ అని. ప్రక్కన వంగి చేతులు జోడించి ఉన్న అతనిని చూసి రాజు జోడించిన ఆ చేతులను పట్టుకొని దగ్గరకు లాక్కొని ప్రియమైన కుమారుని కౌగిలించుకొన్నాడు. అప్పుడు అతని కోసం ముందుగానే సిద్ధం చేసిన, చక్కగా మణులతో బంగారంతో అలంకరించిన, మనోహరమైన శ్రేష్ఠమైన ఆసనాన్ని రాజు అతనికి చూపాడు. ఆసనం ముందే రాముని కోసం సిద్ధం చేయబడిందని ఇక్కడ స్పష్టం; కాబట్టి అభిషేక నిశ్చయం రాజు మనస్సులో దృఢమైనదని తెలుస్తుంది. ‘వెంటనే ఎక్కాడు’ అనే మాటతో తండ్రి ఆజ్ఞను తక్షణమే పాటించడం సూచించబడుతోంది; రాముడు ఆలస్యం చేయడు, కారణం అడగడు. ఇదే అతని ఆజ్ఞాపాలన ముందు వనవాసాజ్ఞ విషయంలోనూ అలాగే కనిపిస్తుంది — అక్కడ కూడా అతడు ఎదురుప్రశ్న వేయడు. కవి ఇక్కడ ఆ పరీక్షకు బీజం వేస్తున్నాడు.

ఆ శ్రేష్ఠమైన ఆసనాన్ని పొంది రాఘవుడు, ఉదయించే నిర్మలుడైన సూర్యుడు మేరుపర్వతాన్ని ప్రకాశింపజేసినట్లు, తన కాంతితోనే దానిని ప్రకాశింపజేశాడు. అతనిచేత ప్రకాశింపజేయబడిన ఆ సభ కూడా, చంద్రునితో నిర్మలమైన గ్రహనక్షత్రాలతో కూడిన శరదృతువు ఆకాశం వలె ప్రకాశించింది. ఈ రెండు ఉపమానాలు వరుసగా రాముని స్వతఃసిద్ధమైన తేజస్సునూ, దానిపై ఆధారపడిన సభ శోభనూ చూపుతున్నాయి. అతనిని చూస్తూ నృపతి, ప్రియమైన కుమారుని చూసి, అద్దంలో అలంకరించుకొన్న తననే చూసుకొంటున్నట్లు సంతోషించాడు. ‘అద్దంలో ఉన్న తనను చూసుకొన్నట్లు’ అనే ఉపమానంతో తండ్రికి కుమారునిలో తానే ఉన్నాడనే భావం సూచించబడింది — కుమారుడు తండ్రికి ప్రతిబింబమే. ‘సభ కూడా ప్రకాశించింది’ అనే మాటలోని ‘కూడా’ అనే పదం సభ తనంతట తానే శోభాయమానమైనదనీ, రాముని వల్ల మరింత ప్రకాశించిందనీ సూచిస్తుంది. శరదృతువు ఆకాశం అనే ఉపమానం ప్రత్యేకంగా తగినది — శరత్కాలంలో ఆకాశం నిర్మలంగా ఉంటుంది, గ్రహనక్షత్రాలు స్పష్టంగా ఉంటాయి; అలాగే సభ రాజులతోనూ విప్రులతోనూ నిండి ఉంది, రాముడు మాత్రం అక్కడ చంద్రుని వంటివాడు. ఇక్కడ మూడు ఉపమానాలు వరుసగా కూర్చబడ్డాయి — సూర్యుడు, చంద్రుడు, అద్దంలోని ప్రతిబింబం; ఈ మూడింటితో రాముని తేజస్సూ, సౌమ్యతా, తండ్రితో పోలికా వేర్వేరుగా చూపబడ్డాయి.

పుత్రవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ రాజు చక్కగా కూర్చున్న ఆ కుమారుని పిలిచి, కశ్యపుడు దేవేంద్రునితో చెప్పినట్లు, ఈ మాట చెప్పాడు — ‘రామా, నా పెద్ద భార్యయందు, ఆమెకు తగిన కుమారునిగా నీవు పుట్టావు; గుణాలలో జ్యేష్ఠుడవై జన్మించిన నీవు నా ప్రియమైన కుమారుడవు. నీవు నీ గుణాలతో ఈ ప్రజలను ఆనందపరిచావు కాబట్టి పుష్యనక్షత్ర యోగంలో యౌవరాజ్యాన్ని పొందు. నీవు స్వభావంచేతనే గుణవంతుడవని నిర్ణయించబడింది; అయినా గుణవంతుడవైన నీకు కూడా ప్రేమతో నేను హితం చెబుతాను — ఇంకా ఎక్కువ వినయాన్ని ఆశ్రయించి నిత్యమూ ఇంద్రియాలను జయించినవాడవై ఉండు.’ తండ్రి కుమారునికి ఉపదేశం ఇవ్వాలనుకుంటున్నాడు, కానీ మొదటనే ఆ ఉపదేశం దోషనివారణ కోసం కాదనీ, ప్రేమవల్లనే అనీ అంగీకరిస్తున్నాడు; ఇదే శిష్టుల రీతి. ‘పెద్ద భార్యయందు తగిన కుమారుడు’ అనే వాక్యంలో తల్లికీ కుమారునికీ ఇద్దరికీ ఉన్న యోగ్యత ఒకచోట చెప్పబడింది; ఈ సర్గలో కౌసల్య ప్రస్తావన మొదట ఇక్కడే వస్తుంది, ముందు చివరి శ్లోకాలలో ఆమె మళ్ళీ వస్తుంది. ‘నీ గుణాలతో ప్రజలను ఆనందపరిచావు’ అనే మాట రాజ్యానికి మూలం గుణమే గానీ కేవలం జన్మ కాదని సూచిస్తుంది.

‘కామక్రోధాల వల్ల పుట్టే వ్యసనాలను విడిచిపెట్టు. పరోక్షవృత్తితో, అంటే గూఢచారుల రహస్య సమాచారంతో, ప్రత్యక్షవృత్తితో, అంటే స్వయంగా చూసి విని, ప్రవర్తిస్తూ అమాత్యులు మొదలైన ప్రకృతులనూ (రాజ్యాంగాలనూ) ప్రజలనూ అందరినీ అనురంజింపజేయి. ధాన్యాగారాలతో, ఆయుధాగారాలతో ఎన్నో నిల్వలు సమకూర్చి రాజ్యాన్ని పాలించు. ప్రకృతులు తనను ఇష్టపడి అనురాగంతో ఉండగా భూమిని పాలించేవాని మిత్రులు అమృతం పొందిన దేవతల వలె ఆనందిస్తారు. కాబట్టి కుమారా, నీవు నిన్ను నీవు నియమించుకొని ఇలా ఆచరించు.’ ఇక్కడ గీతాప్రెస్ భాష్యంలో ‘పరోక్షవృత్తి’ అంటే గూఢచారుల సాధనమనీ, ‘ప్రత్యక్షవృత్తి’ అంటే సభలో ప్రత్యక్షంగా వినడమనీ వివరించబడింది. ఇలా దశరథుడు రామునికి దండనీతి సారాన్ని నాలుగు శ్లోకాలలో ఉపదేశిస్తున్నాడు. ‘నిన్ను నీవు నియమించుకొని’ అనేదే ఉపదేశ సారం — బాహ్యమైన రాజ్యాన్ని జయించాలనుకొనేవాడు మొదట తనను తాను జయించాలి. ఇదే రాజనీతి ప్రాచీన మర్యాద; దానిని దశరథుడు కుమారునికి సంక్షేపంగా అప్పగిస్తున్నాడు. ధాన్యాగారాల, ఆయుధాగారాల ప్రస్తావన అర్థశాస్త్రీయమైనది — ధాన్యసంచయమూ శస్త్రసంచయమూ రాష్ట్రానికి రెండు మూలాలు.

అది విని రామునికి ప్రియం చేసే మిత్రులు త్వరగా వెళ్ళి కౌసల్యకు నివేదించారు. స్త్రీలలో ఉత్తమురాలైన ఆ కౌసల్య ప్రియవార్త చెప్పిన వారికి బంగారం, గోవులు, వివిధ రత్నాలు ఇవ్వమని ఆదేశించింది. అప్పుడు రాఘవుడు రాజుకు అభివాదం చేసి రథం ఎక్కి, జనసమూహాలచేత పూజించబడుతూ, ప్రకాశించే తన భవనానికి వెళ్ళాడు. ఆ పౌరులు కూడా రాజు యొక్క ఆ మాట విని — కోరిన లాభాన్ని వెంటనే పొందినవారి వలె — రాజు వద్ద సెలవు తీసుకొని ఇళ్ళకు వెళ్ళి మిక్కిలి సంతోషంతో దేవతలను పూజించారు. ఇలా సర్గ అంతటా హర్షంతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో మాత్రం రాజు మళ్ళీ రాముని పిలిపించి ఏకాంతంలో హితోపదేశం చేస్తాడు, కథాగమనం నెమ్మదిగా మరోవిధంగా మారుతుంది. ఇక్కడ కౌసల్య దానం సూక్ష్మమైనదైనా ముఖ్యమైనది — తల్లి హర్షం మాటతో కాక దానంతోనే ప్రకటించబడింది. ‘కోరిన లాభాన్ని వెంటనే పొందినవారి వలె’ అనే పౌరుల భావం కూడా రమణీయమైనది — అభిషేకం ఇంకా జరగలేదు, అయినా వారు దానిని పొందినట్లే భావిస్తున్నారు; ఇదే శ్రద్ధ యొక్క లక్షణం.

முந்தைய சர்க்கத்தில் அவையோர் ராமனுக்கு முடிசூட்டும்படி வேண்டினர். இங்கே மன்னன் அவர்கள் அனைவரும் ஏந்திய தாமரை போன்ற கூப்பிய கைகளை ஏற்றுக்கொண்டு, அவர்களுக்கு இனியதும் நன்மையானதுமான சொல்லைச் சொன்னான்: ‘ஆ! என் மூத்த அன்பு மைந்தன் இளவரசுப் பதவியில் இருக்க வேண்டும் என்று நீங்கள் விரும்புவதால், நான் பெருமகிழ்ச்சி அடைகிறேன்; என் மாட்சிமையும் ஒப்பற்றது.’ இங்கே ‘அஞ்சலி பத்மங்கள்’ (தாமரை போன்ற கூப்பிய கைகள்) என்னும் உருவகம் அழகியது: தலைமேல் கூப்பிய கைகள் தாமரைகள் போலத் தோன்றுகின்றன; மன்னனும் அவற்றை மலர்களைப் போல ஏற்றுக்கொள்கிறான். இவ்வாறு அந்தணர்களுக்குப் பதில் மரியாதை செய்தபின், அதே அவையோர் கேட்டுக்கொண்டிருக்கும்போதே, மன்னன் வசிஷ்டரிடமும் வாமதேவரிடமும் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘இந்தச் சித்திரை மாதம் அழகியது, புனிதமானது, காடுகள் பூத்துக் குலுங்குவது; ஆகவே ராமனின் இளவரசுப் பட்டத்துக்கு வேண்டிய அனைத்தும் ஏற்பாடு செய்யப்படட்டும்.’ ‘அவர்கள் கேட்டுக்கொண்டிருக்கும்போதே’ என்னும் சொல்லால், ஆணை மறைவில் அன்றி அவையின் முன்னிலையிலேயே தரப்பட்டது என்பதைக் கவிஞர் காட்டுகிறார்; இதனால் மக்களின் நம்பிக்கை உறுதிப்படுகிறது. மேலும் ‘என் மாட்சிமையும் ஒப்பற்றது’ என்னும் சொல்லால் மன்னன் தன் மாட்சிமையைத் தானே புகழவில்லை; மக்களின் அன்பையே தன் மாட்சிமையாகக் கருதுகிறான்: எவனுடைய மைந்தனை மக்களே விரும்புகிறார்களோ, அவனுடைய ஆட்சியே வெற்றி பெற்றது என்பது கருத்து. சித்திரை மாதத்தைக் குறிப்பிடுவதும் முகூர்த்த சாஸ்திரத்துக்கு ஏற்றது: இளவேனிலின் தொடக்கமும், பூத்த காடுகளும் மங்கலச் செயல்களுக்குச் சிறந்தவை.

மன்னனின் சொல் முடிந்ததும் மக்களிடையே பெரும் ஆரவாரம் எழுந்தது. அந்த ஆரவாரம் மெல்ல அடங்கியதும், மக்கள் தலைவன் முனிவர்களில் புலி போன்ற வசிஷ்டரிடம் சொன்னான்: ‘பெருமானே, ராமனின் முடிசூட்டுக்கு வேண்டிய, துணைப் பொருள்களுடன் கூடிய செயல்கள் அனைத்தையும் இன்றே ஆணையிட வேண்டும்.’ ‘ஸபரிச்சதம்’ (துணைப் பொருள்களுடன் கூடியது) என்னும் சொல்லால் முதன்மைச் சடங்கு மட்டுமன்றி, அதன் உறுப்பான எல்லாப் பொருள்களும் அடங்குகின்றன. பூமியாளனின் அச்சொல்லைக் கேட்டு, முனிவர்களில் சிறந்த வசிஷ்டர், மன்னன் முன்னிலையில் நின்றிருந்த, பணியில் ஈடுபட்ட, கை கூப்பிய பணியாளர்களுக்கு ஆணையிட்டார். இதனால் முடிசூட்டுக்கான அனைத்தையும் புரோகிதரே ஏற்பாடு செய்கிறார், மன்னன் தீர்மானம் மட்டுமே செய்கிறான் என்பது தெரிகிறது. ‘இன்றே ஆணையிட வேண்டும்’ என்பதில் இங்கும் அவசரம் தெரிகிறது; முதல் சர்க்கத்தில் சொல்லப்பட்ட தீய சகுனங்களும் முதுமையுமே அதற்கு வேர். கவிஞர் இந்த அவசரத்தைப் பலமுறை நினைவூட்டுகிறார், ஏனெனில் பின்னர் இதே அவசரம் இடையூறால் தடுக்கப்படும். ‘முனிசார்தூலர்’ (முனிவர்களில் புலி) என்னும் விளியால் முனிவர்களிடையே வசிஷ்டரின் மேன்மை உணர்த்தப்படுகிறது; அவரே இக்ஷ்வாகுக்களின் குலப் புரோகிதர், ஆகவே எல்லாப் பொறுப்பும் அவரிடமே ஒப்படைக்கப்படுகிறது.

வசிஷ்டர் ஆணையிடுகிறார்: ‘பொன் முதலான ரத்தினங்கள், பலிப் பொருள்கள், எல்லா மூலிகைகள், வெண்மலர் மாலைகள், பொரி, தனித்தனிப் பாத்திரங்களில் தேனும் நெய்யும், புதிய ஆடைகள், தேர், எல்லா ஆயுதங்கள், நால்வகைப் படை, நல்ல இலக்கணங்கள் உடைய யானை, இரு சாமரங்கள், கொடி, வெண்குடை, நெருப்பைப் போல ஒளிரும் நூறு பொற்குடங்கள், பொன் பூண் கொம்புகள் உடைய காளை, முழுமையான புலித்தோல் ஆகிய இவை அனைத்தும், வேண்டிய வேறு எதுவும் இருந்தால் அதுவும், ஏற்பாடு செய்யப்படட்டும்; காலையில் மன்னனின் அக்கினி சாலையில் கொண்டுவந்து வையுங்கள்.’ இங்கு ‘அஹதானி வாஸாம்ஸி’ என்பது துவைக்கப்படாத புதிய ஆடைகள்; ‘சாதகும்பங்கள்’ என்பது பொன்னாலான கலசங்கள்; ‘ஹிரண்யச்ருங்க ரிஷபம்’ என்பது பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட கொம்புகள் உடைய காளை. இவற்றின் பட்டியலே பண்டைய அரச முடிசூட்டு விதிமுறையை உணர்த்துகிறது. இந்தப் பொருள் பட்டியல் வெறும் பொருள்களின் வரிசையன்று, அரச முடிசூட்டின் முழுச் சித்திரம்: ரத்தினங்கள் மேன்மைக்கும், மூலிகைகள் மங்கல நீராட்டுக்கும், ஆடைகள் தூய்மைக்கும், ஆயுதங்களும் நால்வகைப் படையும் க்ஷத்திரிய வீரத்துக்கும், குடங்கள் அபிஷேக நீருக்கும், காளையும் புலித்தோலும் பண்டைய ராஜசூய விதியின் சின்னங்களுக்கும் உரியவை. இறுதியில் ‘வேண்டிய வேறு எதுவும்’ என்னும் சொல்லால் பட்டியலை முடிவுறாததாக்கி, கவிஞர் விதிமுறையின் விரிவையே உணர்த்துகிறார்.

‘அந்தப்புரம் முழுவதன் வாயில்களும் நகரத்தின் வாயில்களும் சந்தன மாலைகளாலும் நறுமணம் கமழும் தூபங்களாலும் வழிபடப்படட்டும். தயிரும் பாலும் கலந்த, சுவையான, சிறந்த உணவு, நூறாயிரம் அந்தணர்களுக்கு வேண்டியமட்டும் போதுமான அளவு தயாரிக்கப்படட்டும். நாளை விடியலில் சிறந்த அந்தணர்களை மதித்து அது வழங்கப்படட்டும்; நெய், தயிர், பொரி, நிறைந்த தட்சிணைகளும் கூட. நாளை சூரியன் உதித்தவுடனே ஸ்வஸ்திவாசனம் (நல்வாழ்த்து ஓதுதல்) நடைபெறும்; ஆகவே அந்தணர்கள் அழைக்கப்படட்டும், இருக்கைகளும் அமைக்கப்படட்டும். கொடிகள் கட்டப்படட்டும், அரச வீதி நீர் தெளிக்கப்படட்டும்; தாளம் இசைக்கும் கலைஞர்கள் அனைவரும், நன்கு அணிசெய்த நடன மாதர்களும், அரண்மனையின் இரண்டாவது முற்றத்தை அடைந்து நிற்கட்டும். கோயில்களிலும் சைத்தியங்களிலும் (புனித மரங்களின் இருப்பிடங்களிலும்) சோறும் தின்பண்டங்களும் தட்சிணையும் மாலைகளும் கொண்ட காணிக்கைகள் தனித்தனியே வைக்கப்பட வேண்டும். நீண்ட வாள்கள் கட்டி, உடும்புத்தோல் கைக்காப்பு அணிந்து, போருக்கு ஆயத்தமான, தூய ஆடை உடுத்த வீரர்கள் மகாராஜனின் பெருமை மிக்க முற்றத்துக்குள் நுழையட்டும்.’ இங்கு நகர அலங்காரம், அந்தணர் வழிபாடு, தெய்வ வழிபாடு, காவல் ஏற்பாடு ஆகிய நான்கு கூறுகள் வரிசையாகக் குறிப்பிடப்பட்டுள்ளன. இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: முடிசூட்டு விழா அரச குடும்பத்தின் செயல் மட்டுமன்று, நகரம் முழுவதன் திருவிழா. அந்தணர்களுக்கு உணவளித்தல், தெய்வ வழிபாடு, வீதிகளில் நீர் தெளித்தல், கொடி கட்டுதல், இசை, காவல் ஏற்பாடு ஆகிய இவை அனைத்தாலும் வால்மீகி அயோத்தியின் சமூகச் சித்திரத்தையே முன்வைக்கிறார். ‘நூறாயிரம் அந்தணர்கள்’ என்னும் எண்ணிக்கை அயோத்தியின் செல்வச் செழிப்பையும் உணர்த்துகிறது.

இவ்வாறு ஆணையிட்டபின், அந்த இரு அந்தணர்களும் அங்கே உறுதியாகச் செய்யப்பட வேண்டிய சடங்குகளைத் தாங்களே செய்தனர்; எஞ்சியிருந்தவற்றையும் மன்னனிடம் தெரிவித்து நிறைவேற்றினர். பின்னர் மகிழ்ச்சியும் உவகையும் கொண்ட அந்த இரு சிறந்த அந்தணர்களும் உலக நாயகனிடம் சென்று, ‘சொன்னபடி செய்யப்பட்டது’ என்று மட்டுமே சொன்னார்கள். பின்னர் ஒளி பொருந்திய மன்னன் சுமந்திரனிடம் சொன்னான்: ‘பண்பட்ட மனம் உடைய ராமனை நீ விரைவில் அழைத்து வருவாயாக.’ அந்தச் சுமந்திரன் ‘அப்படியே’ என்று ஒப்புக்கொண்டு, அரச ஆணைப்படி, தேர் வீரர்களுள் சிறந்த ராமனைத் தேரில் அங்கே அழைத்து வந்தான். ‘க்ருதாத்மா’ என்னும் சொல் மன்னனின் வாயில் இயல்பாக வருகிறது: பண்பட்ட உள்ளம் உடையவன், கொள்கையில் நிலைத்தவன் என்பது பொருள். ‘செய்யப்பட்டது என்று மட்டுமே சொன்னார்கள்’ என்னும் சுருக்கமான பதிலே அவர்களுடைய செயல்திறனைக் காட்டுகிறது: விரிவான வருணனையும் இல்லை, தற்புகழ்ச்சியும் இல்லை, செயல் முடிந்ததன் அறிவிப்பு மட்டுமே. இதுவே முனிவர்களின் முறை. ‘அரச ஆணைப்படி’ என்னும் சொல்லால் சுமந்திரன் தன் விருப்பப்படி அன்றி அரசனின் ஆணைப்படியே சென்றான் என்பது தெளிவாக்கப்படுகிறது; இவ்வாறு கவிஞர் நுட்பமான சொற்களால் அரசவையின் ஒழுங்குமுறையையும் காக்கிறார்.

அப்போது அங்கே ஒன்றாக அமர்ந்திருந்த கிழக்கு, வடக்கு, மேற்கு, தெற்குத் திசைகளின் அரசர்களும், மிலேச்சர்களும் ஆரியர்களும், காடுகளிலும் மலைகளின் எல்லைகளிலும் வாழ்ந்த மற்றவர்களும், தேவர்கள் இந்திரனை வணங்குவதுபோலத் தசரத மன்னனை வணங்கினர். ‘மிலேச்சர்களும் ஆரியர்களும்’ என்னும் சொல்லால், தசரதனின் அவை ஆரியவர்த்தத்துக்கு மட்டுமன்றி எல்லைப்புறங்களில் வாழ்ந்தோருக்கும் புகலிடமாக இருந்தது என்பதைக் கவிஞர் காட்டுகிறார். அவர்களிடையே அந்த ராஜரிஷி மருத்துகளிடையே இந்திரனைப் போல விளங்கினான். மாளிகையில் இருந்த தசரதன், கந்தர்வ அரசனைப் போன்றவனும் உலகில் புகழ்பெற்ற ஆண்மை உடையவனுமான தன் மைந்தன் வருவதைக் கண்டான். ‘கந்தர்வ அரசனைப் போன்றவன்’ என்னும் உவமையால் தோற்றத்தின் இனிமையும், ‘புகழ்பெற்ற ஆண்மை உடையவன்’ என்பதால் வீரத்தின் புகழும் ஒருசேர உணர்த்தப்படுகின்றன. ‘தேவர்கள் இந்திரனைப் போல’ என்னும் உவமை இருமுறை பயன்படுத்தப்படுகிறது: ஒருமுறை அவையோரைப் பற்றி, மீண்டும் ‘மருத்துகளிடையே இந்திரன்’ என்று மன்னனைப் பற்றி. இதனால் தசரதனின் அவை சுவர்க்க அவையின் மறுவடிவம் போல நிலைநாட்டப்படுகிறது; இதே உவமை வரிசை முதல் சர்க்கத்தின் இறுதியிலும் காணப்பட்டது.

நீண்ட கைகளும், பேராற்றலும், மதயானை போன்ற நடையும், சந்திரனைப் போல ஒளிரும் முகமும் உடைய, காண்பதற்கு மிக இனிய ராமனை அவன் கண்டான்; தோற்றம், பெருந்தன்மை, குணங்கள் ஆகியவற்றால் அவன் ஆடவரின் கண்ணையும் மனத்தையும் கவர்பவனாக இருந்தான். வெயிலால் வாடிய மக்களை மழைமேகம் மகிழ்விப்பதுபோல, அவன் மக்களை மகிழ்வித்தான். அருகே வரும் அவனைக் கண்டுகொண்டிருந்த மன்னன் நிறைவடையவில்லை; அதாவது பார்க்கப் பார்க்கத் தெவிட்டவில்லை என்பது பொருள்; இதுவே தந்தையின் அன்பின் உச்சம். சுமந்திரனோ ராகவனைச் சிறந்த தேரிலிருந்து இறக்கி, தந்தையின் அருகே செல்லும் அவனைக் கைகூப்பியவாறு பின்தொடர்ந்தான். அமைச்சனின் இந்தப் பணிவும் ராமனின் மாட்சிமையை உணர்த்துகிறது. ‘மதயானை போன்ற நடை’ என்பதால் நடையின் கம்பீரமும், ‘சந்திரனைப் போல ஒளிரும் முகம்’ என்பதால் முகத்தின் இனிமையும், ‘கண்ணையும் மனத்தையும் கவர்பவன்’ என்பதால் பார்த்தவுடனே மனத்தைக் கவர்வதும் சொல்லப்படுகின்றன; மூன்று சொற்களால் கவிஞர் ராமனின் உருவத்தை முழுமையாக வரைகிறார். மழைமேக உவமை இரண்டாம் சர்க்கத்திலும் பயன்படுத்தப்பட்டது; ராமன் மக்களின் வெம்மையைப் போக்கும் மேகம் என்னும் இந்த உருவக மரபு அயோத்தியா காண்டத்தில் பலமுறை மீண்டும் வருகிறது.

ரகு குலத்தை மகிழ்விப்பவனான அவன், கைலாச மலைச் சிகரம் போன்ற அந்த மாளிகையில் மன்னனைக் காண்பதற்காகச் சுமந்திரனுடன் விரைந்து ஏறினான். கைகூப்பியவாறு தந்தையின் அருகே சென்று, வணங்கி, தன் பெயரைச் சொல்லித் தந்தையின் திருவடிகளை வணங்கினான். ‘தன் பெயரைச் சொல்லி’ என்பது பண்டைய வணக்க முறை: ‘ராமனாகிய நான் வணங்குகிறேன்’ என்பது. அருகே வணங்கி நின்ற, கைகூப்பிய அவனைக் கண்டு, மன்னன் அவன் கூப்பிய கைகளைப் பற்றி இழுத்து, அன்பு மைந்தனைத் தழுவிக்கொண்டான். பின்னர் அவனுக்காக முன்பே ஆயத்தம் செய்யப்பட்டிருந்த, மணிகளாலும் பொன்னாலும் நன்கு அணிசெய்யப்பட்ட அழகிய உயர்ந்த இருக்கையை மன்னன் காட்டினான். இருக்கை முன்பே ராமனுக்காக ஆயத்தம் செய்யப்பட்டிருந்தது என்பது இங்கே தெளிவாகிறது; ஆகவே முடிசூட்டுவது என்னும் தீர்மானம் மன்னனின் மனத்தில் உறுதியாக இருந்தது என்பது தெரிகிறது. ‘விரைந்து ஏறினான்’ என்னும் சொல்லால் தந்தையின் ஆணையை உடனே நிறைவேற்றுவது உணர்த்தப்படுகிறது; ராமன் தாமதிப்பதுமில்லை, காரணம் கேட்பதுமில்லை. அவனுடைய இதே கீழ்ப்படிதல் பின்னர் வனவாச ஆணையிலும் அவ்வாறே காணப்படும்; அங்கும் அவன் மறுகேள்வி கேட்பதில்லை. கவிஞர் இங்கே அந்தச் சோதனைக்கான வித்தை இடுகிறார்.

அந்தச் சிறந்த இருக்கையை அடைந்த ராகவன், உதயத்தில் களங்கமற்ற சூரியன் மேரு மலையை ஒளிரச் செய்வதுபோல, தன் சொந்த ஒளியாலேயே அதை ஒளிரச் செய்தான். அவனால் ஒளிர்விக்கப்பட்ட அந்த அவையும், களங்கமற்ற கோள்களும் நட்சத்திரங்களும் நிறைந்த கூதிர்கால வானம் சந்திரனால் விளங்குவதுபோல விளங்கியது. இந்த இரு உவமைகளும் முறையே ராமனின் இயல்பான ஒளியையும், அதைச் சார்ந்த அவையின் அழகையும் காட்டுகின்றன. தன் அன்பு மைந்தனைக் கண்டுகொண்டிருந்த மன்னன், கண்ணாடியின் பரப்பில் அணிசெய்துகொண்ட தன்னையே காண்பவனைப் போல மகிழ்ந்தான். ‘கண்ணாடியில் தன்னையே காண்பதுபோல’ என்னும் உவமையால் மைந்தனிடம் தந்தைக்குள்ள ‘இவன் நானே’ என்னும் உணர்வு சுட்டப்படுகிறது: மைந்தன் தந்தையின் பிம்பமே. ‘அவையும் விளங்கியது’ என்பதில் உள்ள ‘உம்’ என்னும் சொல், அவை தானே அழகுடையதாக இருந்தது, ராமனால் இன்னும் மிகுதியாக ஒளிர்ந்தது என்பதை உணர்த்துகிறது. கூதிர்கால வானம் என்னும் உவமை தனிப்படப் பொருத்தமானது: கூதிர்காலத்தில் வானம் தெளிவாக இருக்கும், கோள்களும் நட்சத்திரங்களும் தெளிவாகத் தெரியும்; அதுபோலவே அவை அரசர்களாலும் அந்தணர்களாலும் நிறைந்திருந்தது, ராமனோ அங்கே சந்திரனைப் போல இருந்தான். இங்கே மூன்று உவமைகள் வரிசையாக இணைக்கப்பட்டுள்ளன: சூரியன், சந்திரன், கண்ணாடிப் பிம்பம்; இம்மூன்றாலும் ராமனின் ஒளி, இனிமை, தந்தையுடனான ஒப்புமை ஆகியவை தனித்தனியே காட்டப்படுகின்றன.

மைந்தர்களைப் பெற்றவர்களுள் சிறந்த அந்த மன்னன், நன்கு அமர்ந்திருந்த மைந்தனை விளித்து, கச்யபர் தேவேந்திரனிடம் சொன்னதுபோல, இந்தச் சொற்களைச் சொன்னான்: ‘ராமா, எனக்கு ஏற்ற மூத்த மனைவியிடம் பிறந்த, எனக்கு ஏற்ற மைந்தன் நீ; குணங்களில் மூத்தவனாகப் பிறந்த, என் அன்புக்குரிய மைந்தன் நீ. நீ உன் குணங்களால் இந்த மக்களை மகிழ்வித்திருப்பதால், பூச நட்சத்திர வேளையில் இளவரசுப் பதவியை அடைவாயாக. நீ இயல்பாகவே குணவான் என்பது உறுதியாக அறியப்பட்டதே; ஆயினும் குணவானான உனக்கும் அன்பின் காரணமாக நான் நன்மையானதைச் சொல்கிறேன்: மேலும் பணிவைக் கடைப்பிடித்து எப்போதும் புலன்களை வென்றவனாக இருப்பாயாக.’ தந்தை மைந்தனுக்கு அறிவுரை வழங்க விரும்புகிறார்; ஆனால் அறிவுரை குறையைப் போக்குவதற்காக அன்றி அன்பினாலேயே என்று முதலிலேயே ஒப்புக்கொள்கிறார்; இதுவே சான்றோரின் முறை. ‘ஏற்ற மூத்த மனைவியிடம் பிறந்த ஏற்ற மைந்தன்’ என்னும் வாக்கியத்தில் தாய், மைந்தன் இருவரின் தகுதியும் ஒருசேரச் சொல்லப்படுகிறது; இச்சர்க்கத்தில் கௌசல்யை பற்றிய குறிப்பு இங்கேதான் முதன்முறையாக வருகிறது; பின்னர் இறுதிச் சுலோகங்களில் அவள் மீண்டும் வருகிறாள். ‘உன் குணங்களால் மக்களை மகிழ்வித்திருப்பதால்’ என்பது, அரசின் அடிப்படை குணமே, வெறும் பிறப்பன்று என்பதை உணர்த்துகிறது.

‘ஆசையாலும் சினத்தாலும் எழும் தீய பழக்கங்களை விட்டுவிடு. மறைமுக வழியிலும், அதாவது ஒற்றர்கள் தரும் இரகசியத் தகவல்களாலும், நேரடி வழியிலும், அதாவது நீயே பார்த்தும் கேட்டும், நடந்துகொண்டு, அமைச்சர் முதலான அரசின் உறுப்புகள் அனைத்தையும் மக்களையும் மகிழ்விப்பாயாக. தானியக் களஞ்சியங்களாலும் ஆயுதக் கிடங்குகளாலும் பெரும் சேமிப்புகளைச் செய்து அரசைக் காப்பாயாக. அன்புள்ளவர்களும் பற்றுள்ளவர்களுமான அரசு உறுப்புகளுடன் எவன் பூமியைக் காக்கிறானோ, அவனுடைய நண்பர்கள் அமுதத்தைப் பெற்ற தேவர்களைப் போல மகிழ்கிறார்கள். ஆகவே மைந்தா, நீ உன்னை அடக்கிக்கொண்டு இவ்வாறு நடந்துகொள்வாயாக.’ இங்கே கீதா பிரஸ் உரையில் ‘பரோக்ஷ வ்ருத்தி’ (மறைமுக வழி) என்பது ஒற்றர்கள் என்னும் கருவி என்றும், ‘ப்ரத்யக்ஷ வ்ருத்தி’ (நேரடி வழி) என்பது அவையில் நேரடியாகக் கேட்டறிதல் என்றும் விளக்கப்பட்டுள்ளது. இவ்வாறு தசரதன் ராமனுக்கு நான்கு சுலோகங்களில் தண்டநீதியின் சாரத்தை அறிவுறுத்துகிறான். ‘உன்னை அடக்கிக்கொண்டு’ என்பதே அறிவுரையின் சாரம்: புற அரசை வெல்ல விரும்புபவன் முதலில் தன்னை வெல்ல வேண்டும். இதுவே அரசியலின் பண்டைய வரம்பு; அதைத் தசரதன் சுருக்கமாகத் தன் மைந்தனிடம் ஒப்படைக்கிறான். தானியக் களஞ்சியம், ஆயுதக் கிடங்கு பற்றிய குறிப்பும் அர்த்தசாஸ்திரத்துக்கு உரியது: தானியச் சேமிப்பும் ஆயுதச் சேமிப்பும் நாட்டின் இரு வேர்கள்.

அதைக் கேட்டு, ராமனுக்கு இனியதைச் செய்யும் நண்பர்கள் விரைந்து சென்று கௌசல்யையிடம் தெரிவித்தனர். பெண்களில் சிறந்த அந்தக் கௌசல்யை, இனிய செய்தியைச் சொன்ன அவர்களுக்குப் பொன்னும் பசுக்களும் பலவகை ரத்தினங்களும் அளிக்க ஆணையிட்டாள். பின்னர் ராகவன் மன்னனை வணங்கித் தேரில் ஏறி, மக்கள் திரளால் போற்றப்பட்டவனாய், ஒளி பொருந்திய தன் மாளிகைக்குச் சென்றான். அந்த நகர மக்களும் மன்னனின் அச்சொல்லைக் கேட்டு, விரும்பிய பேற்றை உடனே பெற்றவர்களைப் போல, மன்னனிடம் விடைபெற்று வீடுகளுக்குச் சென்று, மிக மகிழ்ந்து தேவர்களை வழிபட்டனர். இவ்வாறு சர்க்கம் எங்கும் மகிழ்ச்சியுடன் நிறைவுறுகிறது; ஆனால் அடுத்த சர்க்கத்தில் மன்னன் மீண்டும் ராமனை அழைத்துத் தனிமையில் நல்லுரை கூறுவான், கதையின் போக்கும் மெல்ல வேறுவிதமாக மாறும். இங்கே கௌசல்யையின் கொடை நுட்பமானதாயினும் முக்கியமானது: தாயின் மகிழ்ச்சி சொல்லால் அன்றி கொடையாலேயே வெளிப்படுகிறது. ‘விரும்பிய பேற்றை உடனே பெற்றவர்களைப் போல’ என்னும் நகர மக்களின் உணர்வும் அழகியது: முடிசூட்டு விழா இன்னும் நடக்கவில்லை, ஆயினும் அவர்கள் பெற்றுவிட்டதாகவே கருதுகிறார்கள்; இதுவே நம்பிக்கையின் அடையாளம்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಭಾಸದರು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಯಾಚಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದ್ದ ಕಮಲದಂತಹ ಅಂಜಲಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವೂ ಹಿತವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಆಹಾ! ನನ್ನ ಜ್ಯೇಷ್ಠನೂ ಪ್ರಿಯನೂ ಆದ ಮಗನು ಯುವರಾಜನಾಗಬೇಕೆಂದು ನೀವು ಬಯಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ನಾನು ಪರಮಪ್ರೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನನ್ನ ಪ್ರಭಾವವೂ ಅತುಲವಾದುದು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಂಜಲಿಪದ್ಮಗಳು’ ಎಂಬ ರೂಪಕ ರಮಣೀಯ — ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಜೋಡಿಸಿದ ಕೈಗಳು ಕಮಲಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ರಾಜನು ಅವುಗಳನ್ನು ಹೂವುಗಳಂತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಸತ್ಕಾರಗೊಂಡ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ, ಅದೇ ಸಭಾಸದರು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ, ರಾಜನು ವಸಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ವಾಮದೇವರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ಚೈತ್ರಮಾಸವು ಶ್ರೀಮಂತವಾದುದು, ಪುಣ್ಯಕರವಾದುದು, ಕಾಡುಗಳೆಲ್ಲ ಹೂಬಿಟ್ಟಿರುವ ಕಾಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಯೌವರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರಿ.’ ‘ಅವರು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ, ಸಭೆಯ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿಯೇ ಕೊಡಲಾಯಿತು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳ ವಿಶ್ವಾಸ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ‘ನನ್ನ ಪ್ರಭಾವವು ಅತುಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಜನು ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿಲ್ಲ; ಪ್ರಜೆಗಳ ಅನುರಾಗವನ್ನೇ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಯಾರ ಮಗನನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳೇ ತಾವಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಾರೋ ಅವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯೇ ಸಫಲ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಚೈತ್ರಮಾಸದ ನಿರ್ದೇಶವೂ ಮುಹೂರ್ತಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದುದು — ವಸಂತದ ಆರಂಭ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ಕಾಡುಗಳು ಮಂಗಳಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಪ್ರಶಸ್ತ.

ರಾಜನ ಮಾತು ಮುಗಿಯುತ್ತಲೇ ಮಹಾ ಜನಘೋಷ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆ ಜನಘೋಷವು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಶಾಂತವಾದ ಮೇಲೆ ಜನಾಧಿಪನು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಭಗವನ್, ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಪರಿಕರಸಹಿತವಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳು ಅವಶ್ಯವೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇಂದೇ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಬೇಕು.’ ‘ಸಪರಿಚ್ಛದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೇವಲ ಮುಖ್ಯಕರ್ಮ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅದರ ಅಂಗಭೂತವಾದ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೂ ಸೇರಿವೆ. ಭೂಪಾಲನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿಸತ್ತಮರಾದ ವಸಿಷ್ಠರು ರಾಜನ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿದ್ದ, ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ, ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡಿದ್ದ ಸೇವಕರಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಅಭಿಷೇಕದ ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ಪುರೋಹಿತನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ರಾಜನು ಕೇವಲ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಇಂದೇ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಬೇಕು’ ಎಂಬಲ್ಲಿಯೂ ಆತುರ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಮೊದಲ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಉತ್ಪಾತಗಳೂ ಮುಪ್ಪೂ ಅದಕ್ಕೆ ಮೂಲ. ಕವಿ ಈ ಆತುರವನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಇದೇ ಆತುರವು ವಿಘ್ನದಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅವರೇ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲಪುರೋಹಿತರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಭಾರವನ್ನೂ ಅವರ ಮೇಲೆಯೇ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ವಸಿಷ್ಠರು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಚಿನ್ನವೇ ಮೊದಲಾದ ರತ್ನಗಳು, ಬಲಿದ್ರವ್ಯಗಳು, ಎಲ್ಲ ಔಷಧಿಗಳು, ಬಿಳಿಯ ಹೂಮಾಲೆಗಳು, ಅರಳು, ಬೇರೆಬೇರೆ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಜೇನು ಮತ್ತು ತುಪ್ಪ, ಹೊಸ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ರಥ, ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳು, ಚತುರಂಗಬಲ, ಶುಭಲಕ್ಷಣವುಳ್ಳ ಆನೆ, ಎರಡು ಚಾಮರಗಳು, ಧ್ವಜ, ಬಿಳಿಯ ಕೊಡೆ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ನೂರು ಚಿನ್ನದ ಕುಂಭಗಳು, ಚಿನ್ನದ ಕೊಂಬುಗಳುಳ್ಳ ಎತ್ತು, ಸಮಗ್ರವಾದ ಹುಲಿಚರ್ಮ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ, ಇನ್ನೂ ಬೇಕಾದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನೂ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರಿ; ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಮಹೀಪತಿಯ ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ತಂದಿರಿಸಿರಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಹತ ವಸ್ತ್ರಗಳು’ ಎಂದರೆ ಒಗೆಯದ ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳು; ‘ಶಾತಕುಂಭಗಳು’ ಎಂದರೆ ಚಿನ್ನದ ಕಲಶಗಳು; ‘ಹಿರಣ್ಯಶೃಂಗ ಋಷಭ’ ಎಂದರೆ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಕೊಂಬುಗಳುಳ್ಳ ಎತ್ತು. ಇವುಗಳ ಪಟ್ಟಿಯೇ ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜಾಭಿಷೇಕದ ವಿಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಕೇವಲ ವಸ್ತುಸೂಚಿಯಲ್ಲ, ರಾಜಾಭಿಷೇಕದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರ — ರತ್ನಗಳು ಐಶ್ವರ್ಯದ, ಔಷಧಿಗಳು ಮಂಗಳಸ್ನಾನದ, ವಸ್ತ್ರಗಳು ಶುದ್ಧಿಯ, ಆಯುಧಗಳೂ ಚತುರಂಗಬಲವೂ ಕ್ಷಾತ್ರದ, ಕುಂಭಗಳು ಅಭಿಷೇಕಜಲದ, ಎತ್ತು ಮತ್ತು ಹುಲಿಚರ್ಮಗಳು ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜಸೂಯವಿಧಿಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಇನ್ನೂ ಬೇಕಾದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ತೆರೆದೇ ಬಿಟ್ಟು ಕವಿ ವಿಧಿಯ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರದ ಮತ್ತು ನಗರದ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಚಂದನದಿಂದಲೂ ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಮೂಗಿಗೆ ಹಿತವಾದ ಧೂಪಗಳಿಂದಲೂ ಅರ್ಚಿಸಿರಿ. ಮೊಸರು ಹಾಲುಗಳನ್ನು ಬೆರೆಸಿದ, ಗುಣವುಳ್ಳ, ಪ್ರಶಸ್ತವಾದ ಅನ್ನವನ್ನು ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಯಥೇಷ್ಟವಾಗಿ ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರಿ. ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ ಅದನ್ನು ನೀಡಿರಿ; ಜೊತೆಗೆ ತುಪ್ಪ, ಮೊಸರು, ಅರಳು ಮತ್ತು ಹೇರಳವಾದ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳನ್ನೂ ಕೊಡಿರಿ. ನಾಳೆ ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದೊಡನೆಯೇ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ನಡೆಯುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಆಮಂತ್ರಿಸಿರಿ, ಆಸನಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರಿ. ಪತಾಕೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿರಿ, ರಾಜಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ನೀರು ಚಿಮುಕಿಸಿರಿ; ಎಲ್ಲ ವಾದ್ಯಗಾರರೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡ ಗಣಿಕೆಯರೂ ರಾಜಭವನದ ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಾಕಾರವನ್ನು ತಲುಪಿ ನಿಲ್ಲಲಿ. ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಚೈತ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅನ್ನ, ಭಕ್ಷ್ಯ, ದಕ್ಷಿಣೆ ಮತ್ತು ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಉಪಹಾರಗಳನ್ನು ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಇರಿಸಬೇಕು. ಉದ್ದವಾದ ಕತ್ತಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಗೋಧಾಚರ್ಮದ ಕೈಗವಸುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿ, ಶುಭ್ರವಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಾದ ಶೂರರು ಮಹಾರಾಜನ ವೈಭವಪೂರ್ಣವಾದ ಅಂಗಳವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ನಗರದ ಅಲಂಕಾರ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪೂಜೆ, ದೇವಪೂಜೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾವ್ಯವಸ್ಥೆ — ಈ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ಅಭಿಷೇಕವು ಕೇವಲ ರಾಜಕುಲದ ಕಾರ್ಯವಲ್ಲ, ಇಡೀ ನಗರದ ಉತ್ಸವ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ, ದೇವಪೂಜೆ, ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ನೀರು ಚಿಮುಕಿಸುವುದು, ಪತಾಕೆ ಕಟ್ಟುವುದು, ಸಂಗೀತ, ರಕ್ಷಣಾವ್ಯವಸ್ಥೆ — ಇವೆಲ್ಲದರಿಂದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಿತ್ರವನ್ನೇ ಕಣ್ಣಮುಂದೆ ಇಡುತ್ತಾರೆ. ‘ಲಕ್ಷ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು’ ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ವೈಭವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ಆ ಇಬ್ಬರು ವಿಪ್ರರು ಅಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದ್ದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತಾವೇ ಮಾಡಿದರು; ಉಳಿದುದನ್ನೂ ರಾಜನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ ಪೂರೈಸಿದರು. ಅನಂತರ ಪ್ರೀತರೂ ಹರ್ಷಭರಿತರೂ ಆದ ಆ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರು ಜಗತ್ಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ‘ನೀವು ಹೇಳಿದಂತೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದರು. ಆಗ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜನು ಸುಮಂತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕೃತಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನನ್ನು ನೀನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಾ.’ ಆ ಸುಮಂತ್ರನು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿ, ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಂತೆ ರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತಂದನು. ‘ಕೃತಾತ್ಮ’ ಎಂಬ ಪದವು ರಾಜನ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಸಹಜವಾದುದು — ಸಂಸ್ಕಾರಗೊಂಡ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನು, ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತವನು ಎಂದರ್ಥ. ‘ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದರು’ ಎಂಬ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಉತ್ತರವೇ ಅವರ ಕಾರ್ಯಕುಶಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆಯಿಲ್ಲ, ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆಯಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಕಾರ್ಯಸಮಾಪ್ತಿಯ ನಿವೇದನೆ. ಇದೇ ಮುನಿಗಳ ರೀತಿ. ‘ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಮಂತ್ರನ ಗಮನವು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹೀಗೆ ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪದಗಳ ಮೂಲಕ ರಾಜಸಭೆಯ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನೂ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಪೂರ್ವ, ಉತ್ತರ, ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಭೂಪಾಲರು, ಮ್ಲೇಚ್ಛರು ಮತ್ತು ಆರ್ಯರು, ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಡುಗಳ ಮತ್ತು ಬೆಟ್ಟಗಳ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಇತರರು — ಅವರೆಲ್ಲರೂ ದೇವತೆಗಳು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುವಂತೆ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿದರು. ‘ಮ್ಲೇಚ್ಛರೂ ಆರ್ಯರೂ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಶರಥನ ಸಭೆ ಕೇವಲ ಆರ್ಯಾವರ್ತದವರಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಗಡಿನಾಡಿನವರಿಗೂ ಆಶ್ರಯವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವರ ನಡುವೆ ಆ ರಾಜರ್ಷಿಯು ಮರುತ್ತರ ನಡುವಿನ ಇಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಪ್ರಾಸಾದದಲ್ಲಿದ್ದ ದಶರಥನು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡನು — ಗಂಧರ್ವರಾಜನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪೌರುಷವುಳ್ಳ ಮಗನನ್ನು. ‘ಗಂಧರ್ವರಾಜಸಮಾನ’ ಎಂಬ ಉಪಮಾನದಿಂದ ರೂಪದ ಮಾಧುರ್ಯವೂ ‘ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪೌರುಷ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಶೌರ್ಯದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯೂ — ಎರಡೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ‘ದೇವತೆಗಳು ಇಂದ್ರನನ್ನು’ ಎಂಬ ಉಪಮಾನವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ — ಒಮ್ಮೆ ಸಭಾಸದರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ‘ಮರುತ್ತರ ನಡುವಿನ ಇಂದ್ರ’ ಎಂದು ರಾಜನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ. ಇದರಿಂದ ದಶರಥನ ಸಭೆಯನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಸಭೆಯ ಪ್ರತಿರೂಪದಂತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದೇ ಉಪಮಾಕ್ರಮವು ಮೊದಲ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.

ನೀಳವಾದ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳ, ಮಹಾಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಯಾದ, ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯಂತೆ ನಡೆಯುವ, ಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಮುಖದ, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು; ರೂಪ, ಔದಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳಿಂದ ಅವನು ಪುರುಷರ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಚಿತ್ತವನ್ನೂ ಸೆಳೆಯುವವನಾಗಿದ್ದನು. ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಬೆಂದ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಮಳೆಮೋಡವು ಹೇಗೆ ಆಹ್ಲಾದಗೊಳಿಸುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನು ಜನರನ್ನು ಆಹ್ಲಾದಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ನರಾಧಿಪನಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ — ಎಷ್ಟು ನೋಡಿದರೂ ಸಾಕೆನಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂದರ್ಥ; ಇದೇ ತಂದೆಯ ಸ್ನೇಹದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ. ಸುಮಂತ್ರನಾದರೋ ರಾಘವನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠರಥದಿಂದ ಇಳಿಸಿ, ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ಹಿಂದಿನಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು. ಮಂತ್ರಿಯ ಈ ವಿನಯವೂ ರಾಮನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯಂತೆ ನಡೆಯುವ’ ಎಂಬುದು ನಡಿಗೆಯ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು, ‘ಚಂದ್ರಕಾಂತಿಯ ಮುಖ’ ಎಂಬುದು ಮುಖದ ಸೌಮ್ಯತೆಯನ್ನು, ‘ದೃಷ್ಟಿಚಿತ್ತಾಪಹಾರಿ’ ಎಂಬುದು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆಯುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ಆಕೃತಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಳೆಮೋಡದ ಉಪಮಾನವನ್ನು ಎರಡನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ; ರಾಮನು ಪ್ರಜೆಗಳ ತಾಪವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವ ಮೋಡ ಎಂಬ ಈ ರೂಪಕಪರಂಪರೆ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.

ಆ ರಘುನಂದನನು ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಆ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ರಾಜನನ್ನು ಕಾಣಲು ಸುಮಂತ್ರನೊಡನೆ ತಕ್ಷಣ ಏರಿದನು. ಕೈಮುಗಿದುಕೊಂಡು ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ತಲೆಬಾಗಿ, ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ತಂದೆಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿದನು. ‘ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ’ ಎಂಬುದು ಪ್ರಾಚೀನ ಅಭಿವಾದನವಿಧಿ — ‘ನಾನು ರಾಮ, ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು. ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ತಲೆಬಾಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಜನು ಅವನ ಜೋಡಿಸಿದ ಕೈಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ತನ್ನತ್ತ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಅವನಿಗಾಗಿ ಮೊದಲೇ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದ, ಮಣಿ ಕಾಂಚನಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಸುಂದರವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನವನ್ನು ರಾಜನು ತೋರಿಸಿದನು. ಆಸನವನ್ನು ಮೊದಲೇ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಭಿಷೇಕದ ನಿಶ್ಚಯವು ರಾಜನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ತಕ್ಷಣ ಏರಿದನು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಪಾಲಿಸಿದುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ರಾಮನು ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಇದೇ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ ಮುಂದೆ ವನವಾಸದ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಮರುಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಆ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತುತ್ತಾನೆ.

ಹಾಗೆ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನವನ್ನು ಸೇರಿದ ರಾಘವನು, ಉದಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲನಾದ ಸೂರ್ಯನು ಮೇರುಪರ್ವತವನ್ನು ಬೆಳಗುವಂತೆ, ತನ್ನದೇ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಬೆಳಗಿದನು. ಅವನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾದ ಆ ಸಭೆಯೂ, ಚಂದ್ರನಿಂದ ಕೂಡಿ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಗ್ರಹನಕ್ಷತ್ರಗಳುಳ್ಳ ಶರದೃತುವಿನ ಆಕಾಶದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಈ ಎರಡು ಉಪಮಾನಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಾಮನ ಸ್ವತಃಸಿದ್ಧವಾದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಅದನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿದ ಸಭೆಯ ಶೋಭೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನು ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನನ್ನು ಕಂಡು, ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಅಲಂಕೃತವಾದ ತನ್ನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು. ‘ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ತನ್ನಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮಾನದಿಂದ ತಂದೆಗೆ ಮಗನಲ್ಲಿರುವ ಆತ್ಮಬುದ್ಧಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮಗನು ತಂದೆಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೇ. ‘ಸಭೆಯೂ ಶೋಭಿಸಿತು’ ಎಂಬಲ್ಲಿನ ‘ಊ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಸಭೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ಸುಂದರವಾಗಿತ್ತು, ರಾಮನಿಂದ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಶರದೃತುವಿನ ಆಕಾಶದ ಉಪಮಾನ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಕ್ಕುದು — ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಗ್ರಹನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸಭೆ ರಾಜರಿಂದಲೂ ವಿಪ್ರರಿಂದಲೂ ತುಂಬಿತ್ತು, ರಾಮನಾದರೋ ಅಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನಂತಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ — ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡಿಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ; ಈ ಮೂರರಿಂದಲೂ ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸು, ಸೌಮ್ಯತೆ ಮತ್ತು ತಂದೆಯೊಡನೆಯ ಸಾದೃಶ್ಯಗಳು ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ಪುತ್ರವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ರಾಜನು ಸುಖಾಸೀನನಾದ ಆ ಮಗನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ, ಕಶ್ಯಪನು ದೇವೇಂದ್ರನಿಗೆ ಹೇಳುವಂತೆ, ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮ, ನನ್ನ ಜ್ಯೇಷ್ಠಳೂ ಯೋಗ್ಯಳೂ ಆದ ಪತ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಯೋಗ್ಯನಾದ ಮಗನು ನೀನು; ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಯೇಷ್ಠನಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಪುತ್ರನು ನೀನು. ನೀನು ನಿನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಈ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಅನುರಂಜಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಪುಷ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ಯೌವರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆ. ನೀನು ಸ್ವಭಾವತಃ ಗುಣವಂತನೆಂದು ನಿರ್ಣಯವಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ಗುಣವಂತನಾದ ನಿನಗೂ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನಾನು ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ — ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿನಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಸದಾ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿರು.’ ತಂದೆ ಮಗನಿಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಉಪದೇಶವು ದೋಷನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೇ ಎಂದು ಮೊದಲೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಶಿಷ್ಟರ ರೀತಿ. ‘ಜ್ಯೇಷ್ಠಳೂ ಯೋಗ್ಯಳೂ ಆದ ಪತ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಯೋಗ್ಯನಾದ ಮಗ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಮಗ ಇಬ್ಬರ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ ಮೊದಲು ಬರುವುದು ಇಲ್ಲಿಯೇ, ಮುಂದೆ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅನುರಂಜಿಸಿದ’ ಎಂಬುದು ರಾಜ್ಯದ ಮೂಲ ಗುಣವೇ ಹೊರತು ಕೇವಲ ಜನ್ಮವಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಕಾಮಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ವ್ಯಸನಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು. ಪರೋಕ್ಷವೃತ್ತಿಯಿಂದ, ಅಂದರೆ ಗೂಢಚಾರರ ಗುಪ್ತಸೂಚನೆಗಳಿಂದ, ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವೃತ್ತಿಯಿಂದ, ಅಂದರೆ ನೀನೇ ನೋಡಿ ಕೇಳಿ, ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾ ಅಮಾತ್ಯರೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕೃತಿಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನೂ ಅನುರಂಜಿಸು. ಧಾನ್ಯಾಗಾರ ಮತ್ತು ಆಯುಧಾಗಾರಗಳ ಮೂಲಕ ಅನೇಕ ಸಂಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸು. ಯಾರ ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಸಂತುಷ್ಟರೂ ಅನುರಕ್ತರೂ ಆಗಿದ್ದು ಅವನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನ ಮಿತ್ರರು ಅಮೃತವನ್ನು ಪಡೆದ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಗನೇ, ನೀನು ನಿನ್ನನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಆಚರಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಪರೋಕ್ಷವೃತ್ತಿ’ ಎಂದರೆ ಗೂಢಚಾರರ ಸಾಧನ, ‘ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವೃತ್ತಿ’ ಎಂದರೆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಕೇಳುವುದು ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ದಶರಥನು ರಾಮನಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ದಂಡನೀತಿಯ ಸಾರವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿನ್ನನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿಕೊಂಡು’ ಎಂಬುದೇ ಉಪದೇಶದ ಸಾರ — ಹೊರಗಿನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಯಸುವವನು ಮೊದಲು ತನ್ನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬೇಕು. ಇದೇ ರಾಜನೀತಿಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಮರ್ಯಾದೆ; ದಶರಥನು ಅದನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮಗನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧಾನ್ಯಾಗಾರ ಮತ್ತು ಆಯುಧಾಗಾರಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದುದು — ಧಾನ್ಯಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಸಂಗ್ರಹಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಎರಡು ಮೂಲಗಳು.

ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ಅವನ ಸ್ನೇಹಿತರು ಆತುರದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಬಂದು ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ಆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತಂದ ಅವರಿಗೆ ಚಿನ್ನವನ್ನೂ ಗೋವುಗಳನ್ನೂ ನಾನಾ ರತ್ನಗಳನ್ನೂ ಕೊಡಿಸಿದಳು. ಅನಂತರ ರಾಘವನು ರಾಜನಿಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ರಥವನ್ನೇರಿ, ಜನಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ, ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ತನ್ನ ಭವನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಆ ಪೌರರೂ ರಾಜನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ — ಬಯಸಿದ ಲಾಭವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಪಡೆದವರಂತೆ — ನರೇಂದ್ರನಿಂದ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಮನೆಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಿತರಾಗಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಚಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆಸಿ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಹಿತೋಪದೇಶ ಮಾಡುವನು, ಕಥೆಯ ಗತಿಯೂ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬೇರೆಡೆಗೆ ತಿರುಗುವುದು. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದಾನವು ಇಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದರೂ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ತಾಯಿಯ ಹರ್ಷವು ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ದಾನದಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಬಯಸಿದ ಲಾಭವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಪಡೆದವರಂತೆ’ ಎಂಬ ಪೌರರ ಭಾವವೂ ರಮಣೀಯ — ಅಭಿಷೇಕ ಇನ್ನೂ ನಡೆದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವರು ಅದನ್ನು ಪಡೆದುಬಿಟ್ಟಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದೇ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಲಕ್ಷಣ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സഭാംഗങ്ങൾ രാമന്റെ അഭിഷേകം യാചിച്ചു. ഇവിടെ രാജാവ് അവർ എല്ലാവിധത്തിലും കൂപ്പിപ്പിടിച്ച താമരപ്പൂപോലുള്ള കൈക്കുമ്പിളുകൾ സ്വീകരിച്ച് അവരോടു പ്രിയവും ഹിതവുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ഹാ! ഞാൻ പരമസന്തുഷ്ടനാണ്; എന്റെ പ്രഭാവം അതുല്യമാണ്, കാരണം എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട ജ്യേഷ്ഠപുത്രൻ യൗവരാജ്യത്തിൽ സ്ഥിതനാകണമെന്നു നിങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ‘അഞ്ജലിപദ്മങ്ങൾ’ എന്ന രൂപകം മനോഹരമാണ്: ശിരസ്സിൽ കൂപ്പിയ കൈകൾ താമരപ്പൂക്കൾപോലെ കാണപ്പെടുന്നു; രാജാവ് അവയെ പൂക്കളെന്നപോലെ സ്വീകരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പ്രത്യഭിവാദനം ചെയ്യപ്പെട്ട ബ്രാഹ്മണരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ, ആ സഭാംഗങ്ങൾതന്നെ കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ, രാജാവ് വസിഷ്ഠനോടും വാമദേവനോടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഈ ചൈത്രമാസം ശ്രീമത്തും പുണ്യവും കാടുകൾ പൂത്തുലഞ്ഞതുമാണ്; അതിനാൽ രാമന്റെ യൗവരാജ്യത്തിനുവേണ്ടതെല്ലാം ഒരുക്കുവിൻ.’ ‘അവർതന്നെ കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ, ആജ്ഞ രഹസ്യമായല്ല, സഭയുടെ മുമ്പാകെത്തന്നെയാണ് നൽകിയത് എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു; അതിനാൽ പ്രജകളുടെ വിശ്വാസം ദൃഢമാകുന്നു. ‘എന്റെ പ്രഭാവം അതുല്യമാണ്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാജാവ് സ്വന്തം പ്രഭാവത്തെ പുകഴ്ത്തുകയല്ല, പ്രജകളുടെ അനുരാഗംതന്നെയാണ് തന്റെ പ്രഭാവമെന്നു കരുതുകയാണ്: ആരുടെ പുത്രനെ പ്രജകൾ സ്വയം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ, അവന്റെ ഭരണംതന്നെ സഫലം എന്നതാണ് ഭാവം. ചൈത്രമാസത്തിന്റെ നിർദ്ദേശം മുഹൂർത്തശാസ്ത്രാനുസാരിയുമാണ്: വസന്തത്തിന്റെ ആരംഭവും പൂത്ത കാടുകളും മംഗളകർമ്മങ്ങൾക്കു പ്രശസ്തമാണ്.

രാജാവിന്റെ വാക്ക് അവസാനിച്ചപ്പോൾ വലിയ ജനഘോഷമുണ്ടായി. ആ ഘോഷം പതുക്കെ ശമിച്ചപ്പോൾ ജനാധിപൻ മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനു വേണ്ട എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും അവയുടെ ഉപകരണങ്ങളോടുകൂടി ഇന്നുതന്നെ ആജ്ഞാപിച്ചാലും.’ ‘സപരിച്ഛദം’ (ഉപകരണങ്ങളോടുകൂടി) എന്ന പദത്താൽ മുഖ്യകർമ്മം മാത്രമല്ല, അതിന്റെ അംഗമായ എല്ലാ സാമഗ്രികളും ഉൾപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. ഭൂപാലന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് മുനിസത്തമനായ വസിഷ്ഠൻ രാജാവിന്റെ മുമ്പിൽ നിൽക്കുന്നവരും കാര്യത്തിൽ നിയുക്തരും കൈകൂപ്പി നിൽക്കുന്നവരുമായ ഭൃത്യന്മാർക്ക് ആജ്ഞ നൽകി. ഇതിൽനിന്ന്, പുരോഹിതനാണ് അഭിഷേകത്തിന്റെ എല്ലാ വ്യവസ്ഥയും ചെയ്യുന്നത്, രാജാവ് സങ്കൽപം ചെയ്യുക മാത്രം എന്നു മനസ്സിലാകുന്നു. ‘ഇന്നുതന്നെ ആജ്ഞാപിച്ചാലും’ എന്നതിൽ ഇവിടെയും തിടുക്കം കാണുന്നു; ഒന്നാം സർഗത്തിൽ പറഞ്ഞ ഉത്പാതങ്ങളും ജരയുമാണ് അതിന്റെ മൂലം. കവി ഈ തിടുക്കം പലവട്ടം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം മുന്നോട്ട് ഈ തിടുക്കംതന്നെ വിഘ്നത്താൽ തടയപ്പെടും. ‘മുനിശാർദ്ദൂലൻ’ എന്ന സംബോധനയാൽ മുനിമാരിൽ വസിഷ്ഠന്റെ ശ്രേഷ്ഠത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അദ്ദേഹമാണ് ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലപുരോഹിതൻ, അതിനാൽ എല്ലാ ഭാരവും അദ്ദേഹത്തിൽത്തന്നെ ഏൽപ്പിക്കപ്പെട്ടു.

വസിഷ്ഠൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: ‘സ്വർണ്ണം മുതലായ രത്നങ്ങൾ, ബലിദ്രവ്യങ്ങൾ, എല്ലാ ഔഷധികളും, വെളുത്ത മാലകൾ, മലർ, വെവ്വേറെ പാത്രങ്ങളിൽ തേനും നെയ്യും, കോടിവസ്ത്രങ്ങൾ, രഥം, എല്ലാ ആയുധങ്ങളും, ചതുരംഗസേന, ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ള ആന, രണ്ടു വെഞ്ചാമരങ്ങൾ, കൊടി, വെൺകൊറ്റക്കുട, അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന നൂറു സ്വർണ്ണകലശങ്ങൾ, സ്വർണ്ണംകെട്ടിയ കൊമ്പുകളുള്ള കാള, മുഴുവനായ ഒരു പുലിത്തോൽ; ഇവയെല്ലാം, ആവശ്യമായ മറ്റെന്തെങ്കിലുമുണ്ടെങ്കിൽ അതും ഒരുക്കുവിൻ; നാളെ രാവിലെ മഹീപതിയുടെ അഗ്നിശാലയിൽ എത്തിക്കുവിൻ.’ ഇവിടെ ‘അഹതവാസസ്സുകൾ’ എന്നാൽ അലക്കാത്ത പുതുവസ്ത്രങ്ങൾ; ‘ശാതകുംഭങ്ങൾ’ എന്നാൽ സ്വർണ്ണംകൊണ്ടുള്ള കലശങ്ങൾ; ‘ഹിരണ്യശൃംഗമായ ഋഷഭം’ എന്നാൽ സ്വർണ്ണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച കൊമ്പുകളുള്ള കാള. ഇവയുടെ എണ്ണൽതന്നെ പ്രാചീനമായ രാജാഭിഷേകത്തിന്റെ വിധിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ സാമഗ്രിപ്പട്ടിക വെറുമൊരു വസ്തുസൂചിയല്ല, രാജാഭിഷേകത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണചിത്രമാണ്: രത്നങ്ങൾ ഐശ്വര്യത്തിന്റെ, ഔഷധികൾ മംഗളസ്നാനത്തിന്റെ, വസ്ത്രങ്ങൾ ശുദ്ധിയുടെ, ആയുധങ്ങളും ചതുരംഗസേനയും ക്ഷാത്രത്തിന്റെ, കലശങ്ങൾ അഭിഷേകജലത്തിന്റെ, കാളയും പുലിത്തോലും പ്രാചീനമായ രാജസൂയവിധിയുടെ ചിഹ്നങ്ങളാണ്. ഒടുവിൽ ‘ആവശ്യമായ മറ്റെന്തെങ്കിലും’ എന്ന പദത്താൽ പട്ടിക അവസാനിപ്പിക്കാതെ വെച്ച് കവി വിധിയുടെ വിസ്താരത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘അന്തഃപുരത്തിന്റെ മുഴുവനും നഗരത്തിന്റെയും വാതിലുകൾ ചന്ദനമാലകളാലും സുഗന്ധമുള്ള ധൂപങ്ങളാലും അർച്ചിക്കപ്പെടട്ടെ. തൈരും പാലും ചേർത്ത, ഗുണമേന്മയുള്ള ഉത്തമമായ അന്നം ഒരു ലക്ഷം ബ്രാഹ്മണർക്ക് ആവോളം തികയുന്നത്ര ഒരുക്കപ്പെടട്ടെ. നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാരെ സത്കരിച്ച് അതു നൽകണം; ഒപ്പം നെയ്യ്, തൈര്, മലർ, ധാരാളം ദക്ഷിണയും. നാളെ സൂര്യനുദിച്ച ഉടൻ സ്വസ്തിവാചനം നടക്കും; അതിനാൽ ബ്രാഹ്മണരെ ക്ഷണിക്കുവിൻ, ആസനങ്ങൾ ഒരുക്കുവിൻ. പതാകകൾ കെട്ടപ്പെടട്ടെ, രാജവീഥി നനയ്ക്കപ്പെടട്ടെ; എല്ലാ താളവാദ്യക്കാരും നന്നായി അലങ്കരിച്ച ഗണികമാരും രാജമന്ദിരത്തിന്റെ രണ്ടാം അങ്കണത്തിലെത്തി നിൽക്കട്ടെ. ദേവാലയങ്ങളിലും ചൈത്യങ്ങളിലും അന്നവും ഭക്ഷ്യങ്ങളും ദക്ഷിണയും മാലകളും ചേർന്ന ഉപഹാരങ്ങൾ വെവ്വേറെ എത്തിക്കണം. നീണ്ട വാളുകളേന്തി, ഉടുമ്പുതോൽകൊണ്ടുള്ള കൈയുറകൾ കെട്ടി, സന്നദ്ധരായി, വൃത്തിയുള്ള വസ്ത്രം ധരിച്ച ശൂരന്മാർ മഹാരാജാവിന്റെ മഹത്തായ അങ്കണത്തിൽ പ്രവേശിക്കട്ടെ.’ ഇവിടെ നഗരാലങ്കാരം, ബ്രാഹ്മണപൂജ, ദേവപൂജ, രക്ഷാവ്യവസ്ഥ എന്നീ നാല് അംഗങ്ങൾ ക്രമമായി നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു. ശ്രദ്ധിക്കുക: അഭിഷേകം രാജകുടുംബത്തിന്റെ മാത്രം കാര്യമല്ല, മുഴുവൻ നഗരത്തിന്റെയും ഉത്സവമാണ്. ബ്രാഹ്മണഭോജനം, ദേവപൂജ, വീഥി നനയ്ക്കൽ, പതാക കെട്ടൽ, സംഗീതം, രക്ഷാവ്യവസ്ഥ എന്നിവയിലൂടെയെല്ലാം വാല്മീകി അയോധ്യയുടെ സാമൂഹികചിത്രംതന്നെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ‘ലക്ഷം ബ്രാഹ്മണർക്ക്’ എന്ന സംഖ്യ അയോധ്യയുടെ വൈഭവത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ ആജ്ഞാപിച്ചശേഷം ആ രണ്ടു വിപ്രന്മാരും അവിടെ വിനിഷ്ഠിതങ്ങളായ, അതായത് നിശ്ചയമായും ചെയ്യേണ്ടവയായ, ക്രിയകൾ സ്വയംതന്നെ ചെയ്തു; ബാക്കിയുണ്ടായിരുന്നതും പാർത്ഥിവനെ അറിയിച്ച് പൂർത്തിയാക്കി. പിന്നീട് പ്രീതരും ഹർഷഭരിതരുമായ ആ ബ്രാഹ്മണോത്തമന്മാർ ജഗത്പതിയുടെ അടുത്തുചെന്ന് ‘പറഞ്ഞതുപോലെ ചെയ്തിരിക്കുന്നു’ എന്നു മാത്രം പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ദ്യുതിമാനായ രാജാവ് സുമന്ത്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘കൃതാത്മാവായ രാമനെ അങ്ങ് വേഗം കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവരിക.’ ആ സുമന്ത്രൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു സമ്മതിച്ച്, രാജാജ്ഞപ്രകാരം രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമനെ രഥത്തിൽ അവിടേക്കു കൊണ്ടുവന്നു. ‘കൃതാത്മാവ്’ എന്ന പദം രാജാവിന്റെ നാവിൽ സഹജമായി വരുന്നു; സംസ്കരിക്കപ്പെട്ട ചിത്തമുള്ളവൻ, സിദ്ധാന്തത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവൻ എന്നർത്ഥം. ‘ചെയ്തിരിക്കുന്നു എന്നു മാത്രം പറഞ്ഞു’ എന്ന ചുരുങ്ങിയ മറുപടിതന്നെ അവരുടെ കാര്യക്ഷമത കാണിക്കുന്നു: വിസ്തരിച്ചുള്ള വർണ്ണനയില്ല, ആത്മപ്രശംസയില്ല, കാര്യം പൂർത്തിയായി എന്ന അറിയിപ്പു മാത്രം. ഇതാണ് മുനിമാരുടെ രീതി. ‘രാജാജ്ഞപ്രകാരം’ എന്ന പദത്താൽ സുമന്ത്രന്റെ പോക്ക് സ്വേച്ഛയാലല്ല, രാജാജ്ഞയാലാണെന്നു വ്യക്തമാക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ സൂക്ഷ്മപദങ്ങളിലൂടെ കവി രാജസഭയുടെ ശിഷ്ടാചാരവും സംരക്ഷിക്കുന്നു.

അപ്പോൾ അവിടെ ഒന്നിച്ചിരുന്ന കിഴക്കും വടക്കും പടിഞ്ഞാറും തെക്കുമുള്ള ഭൂപാലന്മാരും, മ്ലേച്ഛരും ആര്യരും, വനങ്ങളുടെയും പർവ്വതങ്ങളുടെയും അതിർത്തികളിൽ വസിക്കുന്ന മറ്റുള്ളവരും, എല്ലാവരും ദശരഥമഹാരാജാവിനെ, ദേവന്മാർ ഇന്ദ്രനെയെന്നപോലെ, ഉപാസിച്ചു. ‘മ്ലേച്ഛരും ആര്യരും’ എന്ന പദത്തിലൂടെ, ദശരഥന്റെ സഭ ആര്യാവർത്തത്തിനു മാത്രമല്ല, അതിർത്തിവാസികൾക്കും ആശ്രയമായിരുന്നു എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. അവരുടെ മധ്യത്തിൽ ആ രാജർഷി മരുത്തുക്കളുടെ മധ്യത്തിൽ ഇന്ദ്രനെന്നപോലെ ശോഭിച്ചു. പ്രാസാദത്തിലിരുന്ന ദശരഥൻ വരുന്ന തന്റെ പുത്രനെ കണ്ടു: ഗന്ധർവ്വരാജനു തുല്യനും ലോകത്തിൽ വിഖ്യാതമായ പൗരുഷമുള്ളവനുമായ അദ്ദേഹത്തെ. ‘ഗന്ധർവ്വരാജനു തുല്യൻ’ എന്ന ഉപമാനത്താൽ രൂപത്തിന്റെ മാധുര്യവും ‘വിഖ്യാതപൗരുഷൻ’ എന്നതിനാൽ ശൗര്യത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധിയും ഒരുമിച്ചു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ദേവന്മാർ ഇന്ദ്രനെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമാനം രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു: ഒരിക്കൽ സഭാംഗങ്ങളെക്കുറിച്ചും, വീണ്ടും ‘മരുത്തുക്കളുടെ മധ്യത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ’ എന്ന് രാജാവിനെക്കുറിച്ചും. ഇതിലൂടെ ദശരഥന്റെ സഭ സ്വർഗ്ഗസഭയുടെ പ്രതിരൂപംപോലെ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതേ ഉപമാക്രമം ഒന്നാം സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിലും കണ്ടു.

നീണ്ട കൈകളുള്ളവനും മഹാസത്ത്വനും മദയാനയെപ്പോലെ നടക്കുന്നവനും ചന്ദ്രനെപ്പോലെ കാന്തിയുള്ള മുഖത്തോടുകൂടിയവനും അതീവ പ്രിയദർശനനുമായ രാമനെ അദ്ദേഹം കണ്ടു; രൂപത്തിന്റെയും ഔദാര്യത്തിന്റെയും ഗുണങ്ങളാൽ അദ്ദേഹം പുരുഷന്മാരുടെ ദൃഷ്ടിയെയും ചിത്തത്തെയും അപഹരിക്കുന്നവനായിരുന്നു. വേനൽച്ചൂടിൽ തപിക്കുന്ന പ്രജകളെ മഴമേഘം ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹം ജനങ്ങളെ ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്നു. അടുത്തുവരുന്ന അദ്ദേഹത്തെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നിട്ടും നരാധിപനു തൃപ്തിവന്നില്ല; കണ്ടിട്ടും കണ്ടിട്ടും മതിവന്നില്ല എന്നർത്ഥം; ഇതാണ് പിതൃസ്നേഹത്തിന്റെ പാരമ്യം. സുമന്ത്രനാകട്ടെ, രാഘവനെ ഉത്തമരഥത്തിൽനിന്ന് ഇറക്കി, പിതാവിന്റെ അടുത്തേക്കു പോകുന്ന അദ്ദേഹത്തെ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് പിന്നാലെ അനുഗമിച്ചു. മന്ത്രിയുടെ ഈ വിനയവും രാമന്റെ പ്രഭാവത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മദയാനയെപ്പോലെ നടക്കുന്നവൻ’ എന്നതു നടത്തയുടെ ഗാംഭീര്യവും ‘ചന്ദ്രകാന്താനനൻ’ എന്നതു മുഖത്തിന്റെ സൗമ്യതയും ‘ദൃഷ്ടിചിത്താപഹാരി’ എന്നതു കാഴ്ചമാത്രത്താൽ മനം കവരുന്നതും കാണിക്കുന്നു; മൂന്നു പദങ്ങളാൽ കവി രാമന്റെ ആകൃതി പൂർണ്ണമായി രചിക്കുന്നു. മഴമേഘത്തിന്റെ ഉപമാനം രണ്ടാം സർഗത്തിലും പ്രയോഗിച്ചിരുന്നു; രാമൻ പ്രജകളുടെ താപം അകറ്റുന്ന മേഘമാണ് എന്ന ഈ രൂപകപരമ്പര അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ പലവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നു.

ആ രഘുനന്ദനൻ കൈലാസശൃംഗംപോലെ ശോഭിക്കുന്ന ആ പ്രാസാദത്തിലേക്ക് രാജാവിനെ കാണാൻ സുമന്ത്രനോടൊപ്പം ഉടനടി കയറി. കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് പിതാവിന്റെ അടുത്തുചെന്ന് നമസ്കരിച്ച്, തന്റെ പേരു കേൾപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം പിതാവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ വന്ദിച്ചു. ‘സ്വന്തം പേരു കേൾപ്പിച്ച്’ എന്നതു പ്രാചീനമായ അഭിവാദനവിധിയാണ്: ‘രാമനായ ഞാൻ അഭിവാദനം ചെയ്യുന്നു’ എന്ന്. അരികിൽ നമസ്കരിച്ച്, കൈക്കുമ്പിൾ കൂപ്പിനിൽക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് രാജാവ് ആ കൂപ്പുകൈകളിൽ പിടിച്ച് അടുത്തേക്കു വലിച്ച് പ്രിയപുത്രനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. പിന്നീട് മുമ്പുതന്നെ ഒരുക്കിവെച്ചിരുന്നതും മണികളാലും സ്വർണ്ണത്താലും നന്നായി അലങ്കരിച്ചതുമായ മനോഹരമായ ശ്രേഷ്ഠാസനം രാജാവ് അദ്ദേഹത്തിനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. ആസനം മുമ്പുതന്നെ രാമനുവേണ്ടി സജ്ജമാക്കിയിരുന്നു എന്ന് ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്; അതിനാൽ അഭിഷേകനിശ്ചയം രാജാവിന്റെ മനസ്സിൽ ദൃഢമായിരുന്നു എന്നറിയാം. ‘ഉടനടി കയറി’ എന്ന പദത്താൽ പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ തൽക്ഷണം പാലിക്കുന്നതു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; രാമൻ വൈകുന്നില്ല, കാരണം ചോദിക്കുന്നില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഈ ആജ്ഞാനുസരണം പിന്നീട് വനവാസാജ്ഞയിലും അതുപോലെതന്നെ കാണാം; അവിടെയും അദ്ദേഹം മറുചോദ്യം ചോദിക്കുന്നില്ല. ആ പരീക്ഷയുടെ വിത്ത് കവി ഇവിടെ പാകുന്നു.

അങ്ങനെ ആ ശ്രേഷ്ഠാസനം പ്രാപിച്ച് രാഘവൻ, ഉദയവേളയിൽ നിർമ്മലനായ സൂര്യൻ മേരുവിനെയെന്നപോലെ, സ്വന്തം പ്രഭയാൽത്തന്നെ അതിനെ ദീപ്തമാക്കി. അദ്ദേഹത്താൽ പ്രകാശിതമായ ആ സഭയും, നിർമ്മലമായ ഗ്രഹനക്ഷത്രങ്ങളോടുകൂടിയ ശരത്കാലാകാശം ചന്ദ്രനാലെന്നപോലെ ശോഭിച്ചു. ഈ രണ്ട് ഉപമാനങ്ങൾ ക്രമമായി രാമന്റെ സ്വതഃസിദ്ധമായ തേജസ്സിനെയും, അതിനെ ആശ്രയിച്ചുള്ള സഭയുടെ ശോഭയെയും കാണിക്കുന്നു. പ്രിയപുത്രനെ നോക്കിക്കണ്ട് രാജാവ്, കണ്ണാടിയിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്ന അലംകൃതനായ തന്നെത്തന്നെ കാണുന്നവനെപ്പോലെ സന്തുഷ്ടനായി. ‘കണ്ണാടിയിൽ കാണുന്ന തന്നെത്തന്നെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമാനത്താൽ പുത്രനിൽ പിതാവിനുള്ള ആത്മബുദ്ധി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; പുത്രൻ പിതാവിന്റെ പ്രതിബിംബമാണല്ലോ. ‘സഭയും ശോഭിച്ചു’ എന്നതിലെ ‘ഉം’ എന്ന ശബ്ദം, സഭ സ്വയം ശോഭനമായിരുന്നു, രാമനാൽ അതു കൂടുതൽ പ്രകാശിതമായി എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശരത്കാലാകാശം എന്ന ഉപമാനം പ്രത്യേകിച്ചും യോജിച്ചതാണ്: ശരത്കാലത്ത് ആകാശം നിർമ്മലമാകുന്നു, ഗ്രഹനക്ഷത്രങ്ങൾ വ്യക്തമാകുന്നു; അതുപോലെ സഭ രാജാക്കന്മാരാലും വിപ്രന്മാരാലും നിറഞ്ഞിരുന്നു, രാമനാകട്ടെ അവിടെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ. ഇവിടെ മൂന്ന് ഉപമകൾ ക്രമമായി ചേർത്തിരിക്കുന്നു: സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, കണ്ണാടിയിലെ പ്രതിബിംബം; മൂന്നിലൂടെയും രാമന്റെ തേജസ്സും സൗമ്യതയും പിതൃസാദൃശ്യവും വെവ്വേറെ കാണിക്കപ്പെടുന്നു.

പുത്രവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആ രാജാവ് നന്നായി ഇരുന്ന ആ പുത്രനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത്, കശ്യപൻ ദേവേന്ദ്രനോടെന്നപോലെ, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, എന്റെ ജ്യേഷ്ഠയും എനിക്കു യോജിച്ചവളുമായ പത്നിയിൽ ജനിച്ച യോഗ്യനായ പുത്രനാണ് നീ; ഗുണങ്ങളിൽ ജ്യേഷ്ഠനായി ജനിച്ച എന്റെ പ്രിയപുത്രനാണ് നീ. നീ നിന്റെ ഗുണങ്ങളാൽ ഈ പ്രജകളെ അനുരഞ്ജിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നതിനാൽ പുഷ്യയോഗത്തിൽ നീ യൗവരാജ്യം പ്രാപിക്കുക. നീ സ്വഭാവേനതന്നെ ഗുണവാനാണെന്നു തീർച്ചയാണ്; എങ്കിലും ഗുണവാനായ നിന്നോട് സ്നേഹംകൊണ്ട് ഞാൻ ഹിതം പറയാം: കൂടുതൽ വിനയം കൈക്കൊണ്ട് എന്നും ജിതേന്ദ്രിയനായിരിക്കുക.’ പിതാവ് പുത്രന് ഉപദേശം നൽകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആദ്യംതന്നെ, ഉപദേശം ദോഷനിവാരണത്തിനല്ല, സ്നേഹംകൊണ്ടാണ് എന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നു; ഇതാണ് ശിഷ്ടന്മാരുടെ രീതി. ‘ജ്യേഷ്ഠയും യോജിച്ചവളുമായ പത്നിയിൽ യോഗ്യനായ പുത്രൻ’ എന്ന വാക്യത്തിൽ അമ്മയുടെയും പുത്രന്റെയും യോഗ്യത ഒരുമിച്ചു പറയപ്പെടുന്നു; ഈ സർഗത്തിൽ കൗസല്യയുടെ പരാമർശം ആദ്യമായി വരുന്നത് ഇവിടെയാണ്, പിന്നീട് അവസാനശ്ലോകങ്ങളിൽ അവർ വീണ്ടും വരുന്നു. ‘സ്വഗുണങ്ങളാൽ പ്രജകൾ അനുരഞ്ജിതരായി’ എന്നത്, രാജ്യത്തിന്റെ മൂലം ഗുണംതന്നെയാണ്, വെറും ജന്മമല്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘കാമക്രോധങ്ങളിൽനിന്ന് ഉളവാകുന്ന വ്യസനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുക. പരോക്ഷവൃത്തിയാൽ, അതായത് ചാരന്മാരിലൂടെയുള്ള രഹസ്യവിവരങ്ങളാൽ, പ്രത്യക്ഷവൃത്തിയാൽ, അതായത് സ്വയം കണ്ടും കേട്ടും, പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ട് അമാത്യർ മുതലായ എല്ലാ പ്രകൃതികളെയും പ്രജകളെയും അനുരഞ്ജിപ്പിക്കുക. ധാന്യപ്പുരകളാലും ആയുധശാലകളാലും ധാരാളം സംഭരണങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കി രാജ്യം പരിപാലിക്കുക. ആരുടെ പ്രകൃതികൾ (മന്ത്രിമാരും പ്രജകളും) പ്രീതരും അനുരക്തരുമായിരിക്കെ അവൻ ഭൂമിയെ ഭരിക്കുന്നുവോ, അവന്റെ മിത്രങ്ങൾ അമൃതു ലഭിച്ച ദേവന്മാരെപ്പോലെ ആനന്ദിക്കുന്നു. അതിനാൽ മകനേ, നീ ആത്മനിയന്ത്രണത്തോടെ ഇങ്ങനെ പെരുമാറുക.’ ഗീതാപ്രസ്സ് ഭാഷ്യത്തിൽ ഇവിടെ ‘പരോക്ഷവൃത്തി’ ചാരന്മാരെന്ന സാധനമാണെന്നും ‘പ്രത്യക്ഷവൃത്തി’ സഭയിലെ നേരിട്ടുള്ള കേൾവിയാണെന്നും വ്യാഖ്യാനിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ദശരഥൻ നാലു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ രാമനു ദണ്ഡനീതിയുടെ സാരം ഉപദേശിക്കുന്നു. ‘ആത്മനിയന്ത്രണത്തോടെ’ എന്നതാണ് ഉപദേശത്തിന്റെ സാരം: ബാഹ്യമായ രാജ്യം ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ആദ്യം തന്നെത്തന്നെ ജയിക്കണം. ദശരഥൻ പുത്രനു ചുരുക്കി സമർപ്പിക്കുന്നത് രാജനീതിയുടെ ഈ പ്രാചീനമര്യാദയാണ്. ധാന്യപ്പുരയുടെയും ആയുധശാലയുടെയും പരാമർശം അർത്ഥശാസ്ത്രപരവുമാണ്: ധാന്യസംഭരണവും ശസ്ത്രസംഭരണവുമാണ് രാഷ്ട്രത്തിന്റെ രണ്ടു മൂലങ്ങൾ.

അതു കേട്ട്, രാമന്റെ പ്രിയം ചെയ്യുന്ന സുഹൃത്തുക്കൾ തിടുക്കത്തിൽ വേഗം ചെന്ന് കൗസല്യയെ അറിയിച്ചു. പ്രമദകളിൽ ഉത്തമയായ ആ കൗസല്യ പ്രിയവാർത്ത അറിയിച്ച അവർക്ക് സ്വർണ്ണവും പശുക്കളെയും വിവിധരത്നങ്ങളും നൽകാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു. പിന്നീട് രാഘവൻ രാജാവിനെ അഭിവാദനം ചെയ്ത് രഥത്തിൽ കയറി, ജനസമൂഹങ്ങളാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട്, ശോഭയുള്ള തന്റെ മന്ദിരത്തിലേക്കു പോയി. ആ പൗരന്മാരും രാജാവിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട്, ഇഷ്ടമായ നേട്ടം ഉടനടി കൈവന്നവരെപ്പോലെ, നരേന്ദ്രനോടു യാത്ര പറഞ്ഞ് വീടുകളിലേക്കു ചെന്ന് അത്യധികം ഹർഷത്തോടെ ദേവന്മാരെ അർച്ചിച്ചു. ഇങ്ങനെ എല്ലായിടത്തും ഹർഷത്തോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിലാകട്ടെ രാജാവ് വീണ്ടും രാമനെ വിളിച്ച് ഏകാന്തത്തിൽ ഹിതോപദേശം ചെയ്യും; കഥയുടെ ഗതി പതുക്കെ മറ്റൊരു വഴിക്കു തിരിയുകയും ചെയ്യും. കൗസല്യയുടെ ദാനം ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമെങ്കിലും പ്രധാനമാണ്: അമ്മയുടെ ഹർഷം വാക്കിലൂടെയല്ല, ദാനത്തിലൂടെയാണ് പ്രകടമായത്. ‘ഇഷ്ടമായ നേട്ടം ഉടനടി കൈവന്നവരെപ്പോലെ’ എന്ന പൗരന്മാരുടെ ഭാവവും മനോഹരമാണ്: അഭിഷേകം ഇതുവരെ നടന്നിട്ടില്ല, എങ്കിലും അവർ അതു ലഭിച്ചതുപോലെ കരുതുന്നു; ഇതാണ് ശ്രദ്ധയുടെ ലക്ഷണം.

In the previous sarga the assembly had begged the king to consecrate Rāma. Now the king received the folded hands they raised on every side like lotuses — the joined palms lifted to their heads looked like lotus flowers, and the king accepted them as he would accept flowers — and spoke to them kindly and for their good: "Ah, how deeply glad I am, and how matchless my power, that you wish to see my beloved eldest son as heir-apparent." He was not boasting of his own might; he counted the people's love as his power, for a king whose son the people themselves desire is a king whose rule has succeeded. Having honoured the brāhmaṇas in return, he spoke to Vasiṣṭha and Vāmadeva while the whole assembly listened: "This month of Caitra is lovely and holy, and the woods are in flower. Let everything be made ready for Rāma's consecration as heir-apparent." The poet notes that the assembly heard the order: it was given not in secret but before them all, which made the people's trust firmer. And Caitra was chosen according to the rules for auspicious times, for the beginning of spring, with the woods in blossom, is praised for happy undertakings.

When the king finished speaking a great shout went up from the people, and when it had slowly died down the lord of men said to Vasiṣṭha, tiger among sages: "Reverend sir, you should give orders this very day for everything needed for Rāma's consecration, with all that belongs to it" — not only the rite itself but every item it requires. Hearing this, Vasiṣṭha, the best of sages, gave his instructions to the servants who stood before the king with joined palms, ready for their work. This shows that the family priest arranges everything for a consecration, while the king only makes the resolve; Vasiṣṭha, first among sages, was the family priest of the Ikṣvākus, and so the whole charge was laid on him. The haste appears again in "this very day". Its roots are the portents and the old age mentioned in the first sarga, and the poet keeps reminding us of it, because it is this very haste that will be struck down by the obstacle ahead.

Vasiṣṭha ordered: "Gold and other precious things, offerings and all the healing herbs; white garlands, parched grain, honey and ghee in separate vessels, new garments never worn, a chariot and every kind of weapon; an army of the four divisions, an elephant with auspicious marks, a pair of yak-tail fans, a banner and a white parasol; a hundred golden pitchers glowing like fire, a bull with gilded horns, and a whole tiger-skin — let all this, and whatever else may be wanted, be made ready and set out at dawn in the king's fire-sanctuary." This list is not just an inventory but a full picture of an ancient royal consecration: jewels stand for majesty, herbs for the auspicious bath, new clothes for purity, weapons and the four-fold army for the warrior's order, the golden pitchers for the consecration water, and the bull and tiger-skin are signs of the old rite of royal consecration. By ending with "whatever else may be wanted" the poet leaves the list open and hints at how elaborate the rite was.

"Let the gateways of the inner apartments and of the whole city be honoured with sandal paste, garlands and incense whose fragrance draws men near. Let excellent food be prepared, moistened with curds and milk, enough to satisfy a hundred thousand brāhmaṇas to their hearts' content. Tomorrow at dawn let it be given to the chief brāhmaṇas with due honour, together with ghee, curds, parched grain and generous gifts. Tomorrow, as soon as the sun has risen, the blessings will be chanted; so let the brāhmaṇas be invited and seats made ready. Let banners be hung and the royal road be sprinkled; let all the musicians, and the courtesans in their finest ornaments, take their places in the second courtyard of the palace. In the temples of the gods and at the sacred trees let offerings of garlands, food and gifts be set out, each in its place. And let brave men in armour and clean clothes, girt with long swords and wearing leather arm-guards, enter the king's great courtyard." Four things are ordered in turn: the adornment of the city, the honouring of brāhmaṇas, the worship of the gods, and the guarding of the palace. The consecration was not an affair of the royal house alone but a festival for the whole city, and through the feeding of brāhmaṇas, the worship, the watered streets, the banners, the music and the guards Vālmīki gives a picture of Ayodhyā's life; the feeding of a hundred thousand brāhmaṇas shows the city's wealth.

Having given these orders, the two brāhmaṇas themselves performed the rites that had to be performed there, and saw to whatever else remained, reporting it to the king. Then, pleased and full of joy, the two best of the twice-born came to the lord of the world and said only, "It is done, as you commanded." That brief reply shows their competence: no long account, no self-praise, only the report that the work was finished — the way of sages. Then the radiant king said to Sumantra, "Bring Rāma here at once — Rāma, whose mind is disciplined." That epithet comes naturally to the king: his son's mind is cultivated and settled in principle. Sumantra promised, "So be it," and, by the king's command, brought Rāma, the best of chariot-warriors, there in a chariot. The words "by the king's command" make clear that Sumantra went not of his own accord but on royal orders; with such small touches the poet keeps the etiquette of the court.

Seated there with King Daśaratha were kings of the east, the north, the west and the south, foreigners and Āryans alike, and others who lived in the forests and the hills; all of them waited on him as the gods wait on Indra. The mention of foreigners shows that Daśaratha's court was a refuge not only for the Āryan heartland but also for peoples of the borderlands. Among them that royal sage shone like Indra among the Maruts. The image of Indra among the gods is used twice, once of the courtiers and once of the king, so that Daśaratha's assembly is made a likeness of the assembly of heaven, as at the end of the first sarga. From his palace Daśaratha saw his son approaching, like the king of the gandharvas in beauty, his manliness famed throughout the world — one phrase for the sweetness of his looks, the other for the renown of his courage.

He saw Rāma long-armed, of great strength, moving with the gait of an elephant in rut, his face lovely as the moon, beautiful beyond measure to look upon: with his beauty and nobility he stole the eyes and hearts of men. He gladdened people as a raincloud gladdens creatures scorched by the summer heat — an image already used in the second sarga, for this picture of Rāma as a cloud that takes away his people's torment recurs often in the Ayodhyā Kāṇḍa. The king could not look his fill as his son came near; he never tired of the sight, and this is the height of a father's love. Sumantra helped Rāghava down from the fine chariot and, with joined palms, followed behind him as he went to his father; even the minister's deference shows Rāma's standing. The elephant's gait speaks of dignity, the moon-like face of gentleness, and the stealing of eyes and hearts of the charm he worked at a glance; with these three touches the poet completes his portrait.

Rāma, joy of the Raghus, went at once with Sumantra up into the palace, which stood like a peak of Kailāsa, to see the king. With palms joined he approached his father, bowed, and saluted his feet, announcing his own name, as the ancient form of greeting required: "I, Rāma, salute you." Seeing him bowed at his side with his palms joined, the king took him by his joined hands, drew him close and embraced his beloved son. Then he gave Rāma the splendid seat, adorned with gems and gold, which had been made ready for him beforehand. That the seat was prepared in advance shows how firmly the king had resolved on the consecration. And "went up at once" tells us that Rāma obeyed his father's call immediately, neither delaying nor asking why. The same obedience will be seen when the command to go to the forest comes; there too he will not question it. Here the poet sows the seed of that test.

Taking that finest of seats, Rāghava lit it up with his own radiance, as the spotless rising sun lights up Mount Meru. Brightened by him the assembly too shone, like the autumn sky with its clear planets and stars when the moon is in it. The word "too" implies that the assembly was splendid in itself and grew brighter still with Rāma, and the autumn sky is especially apt: in autumn the heavens are clear and the planets and stars sharp, and so the assembly was full of kings and brāhmaṇas, with Rāma like the moon among them. Looking at his beloved son, the king was as pleased as a man who sees his own adorned reflection in a mirror, for a father feels his son to be his very self, and the son is the father's image. Three comparisons are set side by side here — the sun, the moon and the reflection in the mirror — and they show in turn Rāma's splendour, his gentleness and his likeness to his father.

Then that best of fathers spoke to his son, now seated at ease, as Kaśyapa speaks to Indra: "Rāma, you were born of my eldest queen, and you are worthy of her; you came into the world foremost in virtue, my beloved son. Since you have won the hearts of these people by your qualities, take the office of heir-apparent at the conjunction of Puṣya. It is settled that you are virtuous by your own nature and of your own will; yet, virtuous though you are, out of love I will tell you what is good for you. Hold still more firmly to modesty and always keep your senses in check." The father wishes to counsel his son, but first admits that the advice is not given to correct any fault; it comes from love, which is the way of cultivated people. His words about the eldest queen state the worth of mother and son together — this is the first mention of Kausalyā in the sarga, and she returns in its closing verses — and to say that Rāma has won the people by his qualities is to say that kingship rests on virtue, not on birth alone.

"Give up the vices that spring from desire and anger. Govern both by indirect means — through the reports of secret agents — and by direct ones, seeing and hearing for yourself, and so keep your ministers and all the officers of state and the people content. Rule the kingdom with great stores laid up in granaries and armouries. When a king rules the earth with his officers and subjects loyal and devoted to him, his friends rejoice as the immortals rejoiced when they won the nectar. So, my son, master yourself and act in this way." In four verses Daśaratha passes on to Rāma the essence of the art of government. The heart of the counsel is self-mastery: whoever would conquer an outward kingdom must first conquer himself, and this ancient rule of kingship is what the father briefly hands to his son. The mention of granaries and armouries comes from the science of statecraft, for stores of grain and stores of weapons are the two roots of a realm.

Hearing this, Rāma's friends, who wished to please him, hurried to Kausalyā and told her the news. She, the best of women, ordered gold, cows and jewels of many kinds to be given to those who brought such welcome tidings; a mother's joy showed itself not in words but in gifts. Then Rāghava took leave of the king, mounted his chariot and went to his own shining house, honoured by the crowds as he passed. The townsmen too, having heard the king's words, felt as though they had already won what they longed for; they took leave of the king, went home, and in their great joy worshipped the gods. The consecration had not yet taken place, yet they felt it was already theirs, which is the mark of faith. So the sarga ends in gladness everywhere; in the next, the king will summon Rāma once more and counsel him in private, and the story will slowly begin to turn.