पूर्वस्मिन् सर्गे राजा दशरथः सभायां पौराणां जानपदानां च सम्मतिम् अवाप्य रामस्य यौवराज्याभिषेकं घोषितवान्, वसिष्ठादिभिः च सिद्धताः आरब्धाः। अस्मिन् सर्गे सः तं निश्चयं रामाय स्वयम् एव एकान्ते निवेदयति, तत्र च त्वरायाः गूढं कारणं प्रकटयति। पौरेषु स्वानि गृहाणि गतेषु राजा मन्त्रिभिः सह पुनः मन्त्रयित्वा, निश्चयज्ञः सन्, दृढं निश्चयम् अकरोत् — ‘श्वः एव पुष्यनक्षत्रं भविता; श्वः एव राजीवपत्राक्षः मम पुत्रः रामः युवराजपदे अभिषेच्यः।’ एवं निश्चित्य सः अन्तर्गृहं प्रविश्य सूतं सुमन्त्रम् आमन्त्र्य आदिशत् — ‘रामं पुनः इह आनय।’ सूतः तत् वाक्यं शिरसा प्रतिगृह्य शीघ्रम् एव रामस्य भवनं द्वितीयवारं प्रययौ, रामम् आनयितुम्। द्वाःस्थैः रामाय सुमन्त्रस्य पुनरागमनं निवेदितम्। तम् आगतं श्रुत्वा एव रामः शङ्कान्वितः अभवत्। अत्र कविः सूक्ष्मं मनोभावं दर्शयति — प्रातः एव दृष्टे पितरि पुनः किमर्थम् आह्वानम् इति सन्देहः; एषा एव शङ्का अग्रिमस्य कथानकस्य पूर्वच्छाया इव भाति। सुमन्त्रः अयोध्यायाः वृद्धः सारथिः, राज्ञः अन्तरङ्गः च; तस्य एकस्मिन् दिने द्विवारम् आगमनं स्वयम् एव असामान्यम्। मुद्रणस्य हिन्दीभाष्यम् अपि अत्र ‘श्रीरामस्य मनसि संदेहः जातः’ इति एव व्याचष्टे, न तु भयम्।

रामः सुमन्त्रम् अन्तः प्रवेश्य त्वरितः पृष्टवान् — ‘भवतः पुनरागमनस्य किं कृत्यम्? तत् अशेषतः मे ब्रूहि।’ सूतः प्रत्यवदत् — ‘राजा त्वां द्रष्टुम् इच्छति। एतत् श्रुत्वा गमनाय अगमनाय वा त्वम् एव प्रमाणम्।’ अत्र सूतस्य विनयः विशेषेण द्रष्टव्यः — सः न आज्ञापयति, न च स्वयं निर्णयं करोति, किन्तु राज्ञः इच्छां निवेद्य निर्णयं रामाय एव समर्पयति; एषा इक्ष्वाकूणां सेवकानां मर्यादा। सूतवचनं श्रुत्वा रामः अपि त्वरया युक्तः सन् नरेश्वरं पुनः द्रष्टुं राजभवनं प्रययौ। रामं समनुप्राप्तं श्रुत्वा राजा दशरथः प्रियम् उत्तमं च वचनं वक्तुम् इच्छन् तं गृहम् अन्तः प्रावेशयत्। श्रीमान् राघवः पितुः भवनं प्रविशन् एव दूरात् एव पितरं दृष्ट्वा कृताञ्जलिः प्रणिपत्य अतिष्ठत्। दूरात् एव प्रणामः इति पदेन पुत्रस्य विनयः, ‘प्रियम् उत्तमं च विवक्षुः’ इति पदेन पितुः वात्सल्यं च सूच्येते। अत्र च ‘त्वरितः’, ‘त्वरया युक्तः’ इति पदद्वयेन रामस्य औत्सुक्यं सूचितम्। राजा तु गृहस्य अन्तःप्रकोष्ठे एव पुत्रं प्रावेशयत्, यतः यत् वक्तव्यम्, तत् जनसमक्षं न वक्तव्यम् आसीत्; एतेन अग्रिमस्य एकान्तसंभाषणस्य भूमिका सिद्धा भवति।

प्रणमन्तं रामं भूमिपः समुत्थाप्य परिष्वज्य रुचिरम् आसनं प्रदिश्य पुनः अब्रवीत् — ‘राम, अहं वृद्धः अस्मि, दीर्घायुः च; यथेप्सिताः भोगाः मया भुक्ताः; अन्नवद्भिः भूरिदक्षिणैः क्रतुशतैः यथेष्टम् इष्टं च मया। भुवि अनुपमः त्वम् इष्टः अपत्यरूपेण मे जातः; दत्तं, हुतम्, अधीतं च मया, पुरुषसत्तम। वीर, इष्टानि सुखानि मया अनुभूतानि; देवानाम् ऋषीणां पितॄणां विप्राणां च ऋणात्, तथा आत्मनः अपि ऋणात्, अहम् अनृणः अस्मि। तव अभिषेचनात् अन्यत् मम किमपि कर्तव्यं न अवशिष्यते। अतः यत् अहं त्वां ब्रूयाम्, तत् त्वया कर्तुम् अर्हति। अद्य सर्वाः प्रकृतयः त्वाम् एव नराधिपम् इच्छन्ति; अतः, पुत्रक, त्वां युवराजम् अभिषेक्ष्यामि।’ अत्र राजा न केवलं पुत्रं प्रशंसति, अपि तु स्वस्य जीवनस्य पूर्णतां गणयति — भोगाः भुक्ताः, यज्ञाः इष्टाः, दानम् अध्ययनं च कृतम्, चत्वारि ऋणानि च अपाकृतानि; एकम् एव कार्यम् अवशिष्टम्, तत् पुत्रस्य अभिषेकः। एतेन वाक्येन सः रामस्य सम्मतिम् आवश्यकीं करोति। ‘दत्तम् इष्टम् अधीतं च’ इति त्रिपदेन दानम्, यज्ञः, स्वाध्यायः इति त्रिविधं गृहस्थधर्मं सङ्क्षिप्य उक्तम्। ‘अन्नवद्भिः भूरिदक्षिणैः’ इति विशेषणाभ्यां यज्ञानां पूर्णता दर्शिता — यत्र ब्राह्मणेभ्यः प्रचुरम् अन्नं प्रभूता दक्षिणा च दत्ता, सः एव सम्पूर्णः क्रतुः इति शास्त्रस्य मतम्। अन्ते ‘प्रकृतयः त्वाम् इच्छन्ति’ इति वचनेन राजा स्वस्य इच्छां प्रजेच्छया संवादयति।

अनन्तरं राजा स्वस्याः त्वरायाः वास्तविकं कारणं प्रकटयति — ‘राघव, अद्यत्वे अहम् अशुभान् दारुणान् स्वप्नान् पश्यामि; सनिर्घाताः महोल्काः महास्वनाः च दिवः पतन्ति। दैवज्ञाः आवेदयन्ति यत् मम जन्मनक्षत्रं सूर्याङ्गारकराहुभिः दारुणैः ग्रहैः अवष्टब्धम् अस्ति। ईदृशानां निमित्तानां समुद्भवे प्रायेण राजा मृत्युम् आप्नोति, घोराम् आपदं वा ऋच्छति। तस्मात् यावत् मम चेतः न विमुह्यति, तावत् एव त्वम् अभिषिञ्चस्व; प्राणिनां मतिः हि चला। अद्य चन्द्रः पुष्यात् पूर्वं पुनर्वसुनक्षत्रम् उपगतः; श्वः नियतं पुष्ययोगः भविष्यति इति दैवचिन्तकाः वक्ष्यन्ति। तत्र पुष्ये एव अभिषिञ्चस्व; मम मनः माम् इव त्वरयति। परंतप, श्वः एव त्वां यौवराज्ये अभिषेक्ष्यामि।’ अत्र त्रीणि प्रमाणानि क्रमेण उपन्यस्तानि — स्वप्नाः, उल्कापातः, ग्रहयोगः च; तेषाम् एकः एव निष्कर्षः यत् कालः अल्पः। ‘चला हि प्राणिनां मतिः’ इति वचनम् अस्मिन् सर्गे सर्वाधिकं मार्मिकम्, यतः तत् एव अग्रे राज्ञः स्वस्य एव मतेः चाञ्चल्ये परिणंस्यति। ‘सनिर्घाताः महोल्काः’ इति पदेन उल्कापातेन सह वज्रपातसदृशः महाशब्दः अपि उक्तः, यः प्राचीनशास्त्रेषु राष्ट्रोपद्रवस्य सूचकः गण्यते। ‘अवष्टब्धं नक्षत्रम्’ इति पदेन जन्मनक्षत्रस्य क्रूरग्रहैः आक्रमणम् उच्यते; तत्र सूर्यः अङ्गारकः राहुः च त्रयः अपि क्रूराः इति ज्योतिषे प्रसिद्धम्। पुष्यः पुनर्वसोः अनन्तरं वर्तते, अतः श्वःदिने एव चन्द्रस्य पुष्ययोगः निश्चितः — एतेन राज्ञः त्वरा शास्त्रानुमता भवति।

‘तस्मात् त्वया अद्यप्रभृति नियतात्मना व्रतिना भूत्वा इयं रात्रिः वध्वा सह उपवस्तव्या, दर्भप्रस्तरे च शयितव्यम्। अप्रमत्ताः सुहृदः अद्य त्वां समन्ततः रक्षन्तु; एवंविधानि कार्याणि हि बहुविघ्नानि भवन्ति। यावत् भरतः इतः पुरात् विप्रोषितः अस्ति, तावत् एव ते अभिषेकः प्राप्तकालः इति मम मतम्।’ अत्र राजा स्वयम् एव स्वां शङ्कां प्रकाशयति, किन्तु तां शङ्कां भरते न आरोपयति — ‘कामं तव भ्राता भरतः सतां वृत्ते स्थितः, ज्येष्ठानुवर्ती, धर्मात्मा, सानुक्रोशः, जितेन्द्रियः च। तथापि मनुष्याणां चित्तम् अनित्यम् इति मे मतिः; धर्मनित्यानां सतां चित्तम् अपि कृतशोभि, राघव।’ ‘कृतशोभि’ इति पदेन इदम् उच्यते यत् सत्पुरुषाणाम् अपि मनः उपकारेण अपकारेण वा आवर्जते। एतैः वचनैः कविः भाविनः विप्लवस्य बीजं निक्षिपति; श्रोता ज्ञाति यत् आशङ्का न भरते सत्या भविष्यति, अपि तु अन्यत्र। व्रतस्य स्वरूपम् अत्र स्पष्टम् उक्तम् — उपवासः, इन्द्रियसंयमः, पत्न्या सह अवस्थानम्, दर्भास्तरणे शयनम् च। ‘सुहृदः रक्षन्तु’ इति आदेशेन राजा एव विघ्नाशङ्कां प्रकटयति। भरतः तदा मातामहस्य गृहे केकयदेशे विप्रोषितः आसीत्; तस्य अनुपस्थितिः राज्ञे अनुकूला इव भाति।

एवम् उक्तः, श्वोभाविनि अभिषेचने अभ्यनुज्ञातः च रामः ‘व्रजामि’ इति उक्त्वा पितरम् अभिवाद्य स्वगृहम् अभ्ययात्। राज्ञा आदिष्टे अभिषेचने सति सः स्वं वेश्म प्रविश्य तत्क्षणात् एव निष्क्रम्य मातुः अन्तःपुरं ययौ। तत्र सः मातरं कौसल्यां क्षौमवासिनीं वाग्यतां प्रवणाम् एव देवतागारे श्रियं याचमानां ददर्श। तत्र पूर्वम् एव सुमित्रा लक्ष्मणः च आगतौ आस्ताम्; रामाभिषेचनस्य प्रियं श्रुत्वा सीता अपि आनायिता। तस्मिन् काले कौसल्या आमीलितेक्षणा तस्थौ, सुमित्रया सीतया लक्ष्मणेन च अन्वास्यमाना, पुष्ये पुत्रस्य यौवराज्याभिषेचनं श्रुत्वा प्राणायामेन जनार्दनं पुरुषं ध्यायमाना। अत्र मातुः भक्तिः दर्शिता — सा न उत्सवं करोति, न आभरणानि धारयति, अपि तु क्षौमवस्त्रा मौनव्रता देवतागारे पुत्रार्थं श्रियं याचते। तथा नियमे स्थिताम् एव ताम् उपगम्य अभिवाद्य च रामः तां हर्षयन् इदं वरं वचनम् उवाच। ‘प्रवणाम्’ इति पदेन ध्याने एकाग्रतया नम्रीभूतं मनः उच्यते; ‘वाग्यताम्’ इति मौनव्रतम्, ‘क्षौमवासिनीम्’ इति शुद्धं कौशेयवस्त्रम्। एतानि त्रीणि विशेषणानि उपासनायाः पूर्णं विधिं सूचयन्ति। सुमित्रा लक्ष्मणः च पूर्वम् एव तत्र उपस्थितौ, सीता तु वार्तां श्रुत्वा पश्चात् आनीता — एतेन कुटुम्बस्य समग्रता दर्शिता। कौसल्या तु न बाह्यम् उत्सवम् आरभते; सा प्राणायामेन जनार्दनं ध्यायति, यतः तस्याः मते पुत्रस्य श्रेयः देवप्रसादाधीनम्। रामः अपि तस्याः नियमं न भङ्क्त्वा, तथैव नियमस्थाम् एव ताम् उपगच्छति — एषा पुत्रस्य सूक्ष्मा मर्यादा। अपि च ‘तत्क्षणादेव निष्क्रम्य’ इति पदेन रामस्य औत्सुक्यम् उच्यते — सः स्वगृहे न विलम्बते, मातुः अन्तःपुरं प्रति सद्यः गच्छति; पितुः आदेशस्य निवेदनं मातरं प्रति प्रथमं कर्तव्यम् इति तस्य मतम्।

‘अम्ब, पित्रा अहं प्रजापालनकर्मणि नियुक्तः अस्मि; पितुः यथा शासनम्, तथा श्वः मम अभिषेकः भविता। मया सह इयं रजनी सीतया अपि उपवस्तव्या; उपाध्यायैः एवम् उक्तम्, तत् एव पिता माम् उक्तवान्। श्वोभाविनि अभिषेचने यानि यानि मङ्गलकार्याणि योग्यानि, तानि अद्य मह्यं वैदेह्यै च कारय।’ चिरकालाभिकाङ्क्षितम् एतत् श्रुत्वा कौसल्या हर्षबाष्पाकुलं वाक्यं राममभाषत — ‘वत्स राम, चिरं जीव; ते परिपन्थिनः हताः भवन्तु। श्रिया युक्तः त्वं मम सुमित्रायाश्च ज्ञातीन् नन्दय। पुत्रक, कल्याणे नक्षत्रे बत मया त्वं जातः, येन त्वया गुणैः पिता दशरथः आराधितः। पुष्करेक्षणे पुरुषे मया कृतं क्षान्तम् अमोघं बत, यतः इयम् इक्ष्वाकुराजश्रीः, पुत्र, त्वां संश्रयिष्यति।’ अत्र मातुः आशीर्वादे त्रीणि अङ्गानि — दीर्घायुष्यम्, शत्रुनाशः, ज्ञातिनन्दनं च; तदनन्तरं सा स्वस्य तपसः फलं पुत्रे पश्यति। ‘क्षान्तम् अमोघम्’ इति पदेन तस्याः दीर्घकालिकं व्रतं सूच्यते। ‘उपाध्यायैः एवम् उक्तम्’ इति वचनेन रामः स्वस्य आदेशस्य शास्त्रीयं मूलं निर्दिशति — न पितुः इच्छामात्रम्, अपि तु वेदविदां विधिः। ‘मङ्गलानि कारय’ इति मातुः अधिकारः स्वीक्रियते, यतः कुलस्य माङ्गलिकानि कर्माणि जननी एव सम्पादयति। कौसल्यायाः वचने ‘हतास्ते परिपन्थिनः’ इति आशीर्वादः विशेषेण स्मरणीयः, यतः कथायाः गतिः तम् एव विपरीतं करिष्यति। ‘मया जातोऽसि’ इति पदेन सा स्वस्य मातृत्वं गौरवेण स्मरति; ‘इक्ष्वाकुराजश्रीः त्वां संश्रयिष्यति’ इति च राजलक्ष्मीम् आश्रयिणीं पुत्रं च आश्रयं वर्णयति। अत्र च ‘हर्षबाष्पाकुलं वाक्यम्’ इति पदेन कौसल्यायाः कण्ठः गद्गदः जातः इति सूच्यते; चिरकालात् प्रतीक्षितस्य फलस्य श्रवणे वाणी एव स्खलति। एतत् एव पदं सर्गस्य भावशिखरम्।

मात्रा एवम् उक्तः रामः प्राञ्जलिं प्रह्वम् आसीनं भ्रातरं लक्ष्मणम् अभिवीक्ष्य स्मयन् इव अब्रवीत् — ‘लक्ष्मण, मया सार्धं त्वम् इमां वसुंधरां प्रशाधि। त्वं मम द्वितीयः अन्तरात्मा; इयं श्रीः त्वाम् एव उपस्थिता। सौमित्रे, त्वम् इष्टान् भोगान् राज्यफलानि च भुङ्क्ष्व; त्वदर्थम् एव अहं जीवितं राज्यं च अभिकामये।’ एवं लक्ष्मणम् उक्त्वा रामः मातरौ अभिवाद्य सीतां च अभ्यनुज्ञाप्य स्वं निवेशनं ययौ। अत्र रामस्य स्मितं भ्रातुः विनयं प्रति वात्सल्यसूचकम्; ‘द्वितीयम् अन्तरात्मानम्’ इति पदेन भ्रात्रोः अभेदः दर्श्यते। एवम् अयं सर्गः अभिषेकस्य सर्वाः सिद्धताः सम्पाद्य समाप्यते; अग्रिमे सर्गे पुरोहितः वसिष्ठः आगत्य रामं सीतां च उपवासव्रतं ग्राहयिष्यति। ‘त्वदर्थम् एव जीवितं राज्यं च अभिकामये’ इति वाक्यम् अस्य सर्गस्य पर्यवसानम्; तत्र राज्यस्य फलं न स्वभोगः, अपि तु भ्रातुः सुखम् इति रामस्य दृष्टिः प्रकटा।

పూర్వసర్గలో దశరథ మహారాజు సభలో పౌర జానపదుల సమ్మతి పొంది రాముని యౌవరాజ్యాభిషేకాన్ని ప్రకటించాడు; వసిష్ఠాదులు ఏర్పాట్లు ప్రారంభించారు. ఈ సర్గలో అతడు ఆ నిశ్చయాన్ని రామునికి స్వయంగా ఏకాంతంలో నివేదిస్తాడు, అక్కడ తన తొందరకు గల రహస్య కారణాన్ని వెల్లడిస్తాడు. పౌరులు తమ ఇళ్ళకు వెళ్ళిన తరువాత రాజు మంత్రులతో మళ్ళీ ఆలోచించి, నిశ్చయం తెలిసినవాడై, దృఢమైన నిర్ణయం తీసుకొన్నాడు — ‘రేపే పుష్యనక్షత్రం; రేపే కమలదళాల వంటి కన్నులు గల నా కుమారుడు రాముడు యువరాజ పదవిలో అభిషేకించబడాలి.’ ఇలా నిశ్చయించి అతడు అంతఃపురంలో ప్రవేశించి సూతుడైన సుమంత్రుని పిలిచి ‘రాముని మళ్ళీ ఇక్కడికి తీసుకురా’ అని ఆదేశించాడు. సూతుడు ఆ మాటను శిరసావహించి రాముని తీసుకురావడానికి వెంటనే రెండవసారి రాముని భవనానికి వెళ్ళాడు. ద్వారపాలకులు సుమంత్రుడు మళ్ళీ వచ్చాడని రామునికి నివేదించారు. అతడు వచ్చాడని వినగానే రాముడు శంకితుడయ్యాడు. ఇక్కడ కవి సూక్ష్మమైన మనోభావాన్ని చూపుతున్నాడు — ఉదయమే తండ్రిని చూశాను, మళ్ళీ ఎందుకు పిలుపు అనే సందేహం; ఈ శంకయే తరువాతి కథకు ముందునీడ వలె కనిపిస్తుంది. సుమంత్రుడు అయోధ్యకు చెందిన వృద్ధ సారథి, రాజుకు అంతరంగికుడు; అతడు ఒకే రోజు రెండుసార్లు రావడమే అసాధారణం. ముద్రణలోని హిందీ భాష్యం కూడా ఇక్కడ ‘శ్రీరాముని మనస్సులో సందేహం కలిగింది’ అనే వివరిస్తుంది గానీ భయం అని కాదు.

రాముడు సుమంత్రుని లోపలికి రప్పించి త్వరగా అడిగాడు — ‘మీరు మళ్ళీ రావడానికి కారణమేమిటి? అది నాకు పూర్తిగా చెప్పండి.’ సూతుడు బదులిచ్చాడు — ‘రాజు నిన్ను చూడాలనుకుంటున్నాడు. ఇది విని వెళ్ళడానికీ వెళ్ళకపోవడానికీ నీవే ప్రమాణం.’ ఇక్కడ సూతుని వినయం ప్రత్యేకంగా చూడదగినది — అతడు ఆజ్ఞాపించడు, తానే నిర్ణయించడు, రాజు ఇచ్ఛను నివేదించి నిర్ణయాన్ని రామునికే అప్పగిస్తాడు; ఇదే ఇక్ష్వాకుల సేవకుల మర్యాద. సూతుని మాట విని రాముడు కూడా త్వరగా నరేశ్వరుని మళ్ళీ చూడడానికి రాజభవనానికి వెళ్ళాడు. రాముడు వచ్చాడని విని దశరథ మహారాజు ప్రియమూ ఉత్తమమూ అయిన మాట చెప్పాలనుకొని అతనిని ఇంటి లోపలికి రప్పించాడు. శ్రీమంతుడైన రాఘవుడు తండ్రి భవనంలో ప్రవేశిస్తూనే దూరం నుండే తండ్రిని చూసి చేతులు జోడించి ప్రణమిల్లి నిలబడ్డాడు. దూరం నుండే ప్రణామం అనే మాటతో కుమారుని వినయమూ, ‘ప్రియమూ ఉత్తమమూ అయిన మాట చెప్పాలనుకొని’ అనే మాటతో తండ్రి వాత్సల్యమూ సూచించబడుతున్నాయి. ఇక్కడ ‘త్వరితః’, ‘త్వరయా యుక్తః’ అనే రెండు పదాలతో రాముని ఆతురత సూచించబడింది. రాజు మాత్రం కుమారుని ఇంటిలోపలి గదిలోకే రప్పించాడు, ఎందుకంటే చెప్పవలసినది జనసమక్షంలో చెప్పదగినది కాదు; దీనితో తరువాతి ఏకాంత సంభాషణకు భూమిక సిద్ధమవుతుంది.

ప్రణమిల్లుతున్న రాముని భూపాలుడు లేవనెత్తి కౌగిలించుకొని, మనోహరమైన ఆసనం చూపి, మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘రామా, నేను వృద్ధుడను, దీర్ఘాయుష్మంతుడను; కోరిన భోగాలన్నీ అనుభవించాను; అన్నంతో సమృద్ధమైన, విస్తారమైన దక్షిణలు గల వందలాది యజ్ఞాలు యథేచ్ఛగా చేశాను. భూమిపై సాటిలేని నీవు నాకు కోరిన సంతానరూపంలో పుట్టావు; పురుషసత్తమా, దానం చేశాను, హోమం చేశాను, అధ్యయనం చేశాను. వీరా, కోరిన సుఖాలు అనుభవించాను; దేవతల, ఋషుల, పితృదేవతల, బ్రాహ్మణుల ఋణం నుండి, అలాగే నా ఋణం నుండి కూడా నేను విముక్తుడనయ్యాను. నీ అభిషేకం తప్ప నాకు చేయవలసినది ఇంకేమీ మిగలలేదు. కాబట్టి నేను నీకు ఏమి చెబుతానో అది నీవు చేయాలి. ఈ రోజు ప్రకృతులన్నీ (ప్రజలందరూ) నిన్నే రాజుగా కోరుకుంటున్నాయి; కాబట్టి నాయనా, నిన్ను యువరాజుగా అభిషేకిస్తాను.’ ఇక్కడ రాజు కుమారుని ప్రశంసించడమే కాక తన జీవితపు పూర్ణతను లెక్కిస్తున్నాడు — భోగాలు అనుభవించాడు, యజ్ఞాలు చేశాడు, దానమూ అధ్యయనమూ చేశాడు, నాలుగు ఋణాలూ తీర్చుకొన్నాడు; ఒక్కటే కార్యం మిగిలింది, అది కుమారుని అభిషేకం. ఈ వాక్యంతో అతడు రాముని సమ్మతిని అవశ్యకం చేస్తున్నాడు. ‘దత్తమ్ ఇష్టమ్ అధీతం చ’ (దానం, యజ్ఞం, అధ్యయనం) అనే మూడు పదాలతో దానం, యజ్ఞం, స్వాధ్యాయం అనే మూడు విధాల గృహస్థధర్మం సంక్షేపంగా చెప్పబడింది. ‘అన్నంతో సమృద్ధమైన, విస్తారమైన దక్షిణలు గల’ అనే రెండు విశేషణాలతో యజ్ఞాల పూర్ణత చూపబడింది — బ్రాహ్మణులకు సమృద్ధిగా అన్నమూ విస్తారమైన దక్షిణా ఇచ్చిన యజ్ఞమే సంపూర్ణమైనదని శాస్త్రమతం. చివరలో ‘ప్రకృతులు నిన్ను కోరుకుంటున్నాయి’ అనే మాటతో రాజు తన ఇచ్ఛను ప్రజల ఇచ్ఛతో సమన్వయిస్తున్నాడు.

తరువాత రాజు తన తొందరకు నిజమైన కారణాన్ని వెల్లడిస్తాడు — ‘రాఘవా, ఈ రోజుల్లో నేను అశుభమైన, దారుణమైన కలలు చూస్తున్నాను; పిడుగుల వంటి ధ్వనులతో పెద్ద పెద్ద ఉల్కలు మహాశబ్దంతో ఆకాశం నుండి రాలుతున్నాయి. నా జన్మనక్షత్రం సూర్యుడు, అంగారకుడు, రాహువు అనే దారుణమైన గ్రహాలచేత ఆక్రమించబడి ఉందని దైవజ్ఞులు చెబుతున్నారు. ఇటువంటి నిమిత్తాలు కలిగినప్పుడు సాధారణంగా రాజు మరణిస్తాడు, లేదా ఘోరమైన ఆపదలో పడతాడు. కాబట్టి నా మనస్సు మోహం చెందకముందే నీవు అభిషేకం పొందు; ప్రాణుల బుద్ధి చంచలమైనది కదా. ఈ రోజు చంద్రుడు పుష్యానికి ముందున్న పునర్వసు నక్షత్రంలో ఉన్నాడు; రేపు తప్పక పుష్యయోగం ఉంటుందని దైవచింతకులు చెబుతారు. ఆ పుష్యంలోనే అభిషేకం పొందు; నా మనస్సు నన్ను తొందరపెడుతోంది. శత్రుతాపకా, రేపే నిన్ను యౌవరాజ్యంలో అభిషేకిస్తాను.’ ఇక్కడ మూడు ప్రమాణాలు వరుసగా ఉంచబడ్డాయి — కలలు, ఉల్కాపాతం, గ్రహయోగం; వాటన్నిటి నిష్కర్ష ఒక్కటే — కాలం తక్కువ. ‘ప్రాణుల బుద్ధి చంచలమైనది’ అనే మాట ఈ సర్గలో అత్యంత మర్మస్పర్శి, ఎందుకంటే ముందు అదే రాజు స్వంత బుద్ధి చాంచల్యంగా పరిణమిస్తుంది. ‘సనిర్ఘాతాః మహోల్కాః’ అనే పదంతో ఉల్కాపాతంతో పాటు పిడుగుపాటు వంటి మహాశబ్దం కూడా చెప్పబడింది; అది ప్రాచీన శాస్త్రాలలో రాష్ట్రోపద్రవానికి సూచకంగా పరిగణించబడుతుంది. ‘అవష్టబ్ధం నక్షత్రమ్’ అనే పదంతో జన్మనక్షత్రాన్ని క్రూరగ్రహాలు ఆక్రమించడం చెప్పబడుతోంది; సూర్యుడు, అంగారకుడు, రాహువు ముగ్గురూ క్రూరులని జ్యోతిషంలో ప్రసిద్ధం. పుష్యం పునర్వసు తరువాత వస్తుంది, కాబట్టి రేపే చంద్రునికి పుష్యయోగం నిశ్చితం — దీనితో రాజు తొందర శాస్త్రసమ్మతమవుతుంది.

‘కాబట్టి ఈ రోజు నుండి నీవు నియతాత్ముడవై వ్రతధారివై ఈ రాత్రి వధువుతో కలిసి ఉపవాసం ఉండాలి, దర్భల పానుపుపై శయనించాలి. అప్రమత్తులైన మిత్రులు ఈ రోజు నిన్ను అన్నివైపుల నుండి రక్షించాలి; ఇటువంటి కార్యాలకు విఘ్నాలు ఎక్కువ. భరతుడు ఈ నగరం నుండి దూరంగా ఉన్నంతవరకే నీ అభిషేకానికి తగిన సమయం అని నా అభిప్రాయం.’ ఇక్కడ రాజు తన శంకను తానే వెల్లడిస్తున్నాడు, కానీ ఆ శంకను భరతునిపై ఆరోపించడం లేదు — ‘నీ తమ్ముడు భరతుడు సత్పురుషుల నడవడిలో నిలిచినవాడు, అన్నను అనుసరించేవాడు, ధర్మాత్ముడు, దయగలవాడు, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు అన్నది నిజమే. అయినా మనుష్యుల చిత్తం అనిత్యమైనదని నా మతి; రాఘవా, నిత్యమూ ధర్మంలో నిలిచే సత్పురుషుల చిత్తం కూడా ‘కృతశోభి’ (చేసినదానిని బట్టి మారేది).’ ‘కృతశోభి’ అనే పదంతో సత్పురుషుల మనస్సు కూడా ఉపకారం వల్లనో అపకారం వల్లనో వంగుతుందని చెప్పబడుతోంది. ఈ మాటలతో కవి రాబోయే విప్లవానికి బీజం వేస్తున్నాడు; శంక భరతుని విషయంలో నిజం కాదనీ, మరోచోట నిజమవుతుందనీ శ్రోతకు తెలుసు. వ్రత స్వరూపం ఇక్కడ స్పష్టంగా చెప్పబడింది — ఉపవాసం, ఇంద్రియసంయమం, భార్యతో కలిసి ఉండడం, దర్భాస్తరణంపై శయనం. ‘మిత్రులు రక్షించాలి’ అనే ఆదేశంతో రాజే విఘ్నశంకను ప్రకటిస్తున్నాడు. భరతుడు అప్పుడు మాతామహుని ఇంట కేకయదేశంలో దూరంగా ఉన్నాడు; అతని గైర్హాజరు రాజుకు అనుకూలంగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది.

ఇలా చెప్పబడి, రేపు జరగబోయే అభిషేకానికి అనుమతి పొంది, రాముడు ‘వెళ్తాను’ అని చెప్పి తండ్రికి అభివాదం చేసి తన ఇంటికి వెళ్ళాడు. రాజు అభిషేకాన్ని ఆదేశించగా అతడు తన భవనంలో ప్రవేశించి తక్షణమే బయలుదేరి తల్లి అంతఃపురానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ అతడు పట్టువస్త్రం ధరించి, మౌనంగా, ధ్యానంలో వినమ్రురాలై, దేవతాగృహంలో శ్రీని యాచిస్తున్న తల్లి కౌసల్యను చూశాడు. అక్కడికి ముందే సుమిత్రా లక్ష్మణుడూ వచ్చి ఉన్నారు; రామాభిషేకపు ప్రియవార్త విని సీతను కూడా పిలిపించారు. ఆ సమయంలో కౌసల్య కన్నులు మూసుకొని, సుమిత్ర, సీత, లక్ష్మణుడు ప్రక్కన కూర్చొని ఉండగా, పుష్యంలో కుమారుని యౌవరాజ్యాభిషేకం గురించి విని ప్రాణాయామంతో జనార్దనుడైన పరమపురుషుని ధ్యానిస్తూ ఉంది. ఇక్కడ తల్లి భక్తి చూపబడింది — ఆమె ఉత్సవం చేయడం లేదు, ఆభరణాలు ధరించడం లేదు; పట్టువస్త్రం ధరించి మౌనవ్రతంతో దేవతాగృహంలో కుమారుని కోసం శ్రీని యాచిస్తోంది. అలా నియమంలో ఉన్న ఆమెను సమీపించి అభివాదం చేసి రాముడు ఆమెను సంతోషపెడుతూ ఈ శ్రేష్ఠమైన మాట చెప్పాడు. ‘ప్రవణామ్’ అనే పదంతో ధ్యానంలో ఏకాగ్రతతో వినమ్రమైన మనస్సు చెప్పబడుతోంది; ‘వాగ్యతామ్’ అంటే మౌనవ్రతం, ‘క్షౌమవాసినీమ్’ అంటే శుద్ధమైన పట్టువస్త్రం. ఈ మూడు విశేషణాలు ఉపాసనకు సంపూర్ణ విధిని సూచిస్తున్నాయి. సుమిత్రా లక్ష్మణుడూ ముందే అక్కడ ఉన్నారు, సీత మాత్రం వార్త విని తరువాత తీసుకురాబడింది — దీనితో కుటుంబ సమగ్రత చూపబడింది. కౌసల్య మాత్రం బాహ్యమైన ఉత్సవాన్ని ప్రారంభించదు; ఆమె ప్రాణాయామంతో జనార్దనుని ధ్యానిస్తుంది, ఎందుకంటే ఆమె దృష్టిలో కుమారుని శ్రేయస్సు దైవప్రసాదం మీద ఆధారపడినది. రాముడు కూడా ఆమె నియమాన్ని భంగపరచకుండా, అలాగే నియమంలో ఉన్న ఆమెను సమీపిస్తాడు — ఇది కుమారుని సూక్ష్మమైన మర్యాద. అంతేకాక ‘తక్షణమే బయలుదేరి’ అనే మాటతో రాముని ఆతురత చెప్పబడుతోంది — అతడు తన ఇంట ఆలస్యం చేయడు, వెంటనే తల్లి అంతఃపురానికి వెళ్తాడు; తండ్రి ఆదేశాన్ని మొదట తల్లికి నివేదించడం కర్తవ్యమని అతని అభిప్రాయం.

‘అమ్మా, తండ్రి నన్ను ప్రజాపాలన కార్యంలో నియమించాడు; తండ్రి శాసనం ప్రకారం రేపు నా అభిషేకం జరుగుతుంది. ఈ రాత్రి నాతో పాటు సీత కూడా ఉపవాసం ఉండాలి; ఉపాధ్యాయులు అలా చెప్పారు, తండ్రి కూడా నాకు అదే చెప్పాడు. రేపు జరగబోయే అభిషేకానికి తగిన మంగళకార్యాలు ఏవేవి ఉన్నాయో వాటిని ఈ రోజు నాకూ వైదేహికీ చేయించు.’ చిరకాలంగా కోరుకొన్న ఈ మాట విని కౌసల్య ఆనందబాష్పాలతో గద్గదమైన మాటలతో రామునితో అన్నది — ‘నాయనా రామా, చిరకాలం జీవించు; నీ శత్రువులు నశించుగాక. శ్రీతో కూడినవాడవై నీవు నా బంధువులనూ సుమిత్ర బంధువులనూ ఆనందపరచు. కుమారా, శుభనక్షత్రంలో నేను నిన్ను కన్నాను కదా, నీవు నీ గుణాలతో తండ్రి దశరథుని ఆరాధించావు. కమలనేత్రుడైన పరమపురుషుని విషయంలో నేను చేసిన తపస్సు, సహనం వ్యర్థం కాలేదు కదా, ఎందుకంటే కుమారా, ఈ ఇక్ష్వాకు రాజలక్ష్మి నిన్ను ఆశ్రయించబోతోంది.’ ఇక్కడ తల్లి ఆశీర్వాదంలో మూడు అంగాలు — దీర్ఘాయుష్షు, శత్రునాశం, బంధువులకు ఆనందం; ఆ తరువాత ఆమె తన తపస్సు ఫలాన్ని కుమారునిలో చూస్తుంది. ‘క్షాంతమ్ అమోఘమ్’ (సహనం వ్యర్థం కాలేదు) అనే పదంతో ఆమె దీర్ఘకాల వ్రతం సూచించబడుతోంది. ‘ఉపాధ్యాయులు అలా చెప్పారు’ అనే మాటతో రాముడు తన ఆదేశానికి శాస్త్రీయ మూలాన్ని నిర్దేశిస్తున్నాడు — అది తండ్రి ఇచ్ఛ మాత్రమే కాదు, వేదవిదుల విధి. ‘మంగళకార్యాలు చేయించు’ అనడంలో తల్లి అధికారం అంగీకరించబడుతోంది, ఎందుకంటే కులానికి సంబంధించిన మాంగళిక కర్మలను తల్లియే నిర్వహిస్తుంది. కౌసల్య మాటలలో ‘నీ శత్రువులు నశించుగాక’ అనే ఆశీర్వాదం ప్రత్యేకంగా గుర్తుంచుకోదగినది, ఎందుకంటే కథాగమనం దానినే తారుమారు చేస్తుంది. ‘నేను నిన్ను కన్నాను’ అనే మాటతో ఆమె తన మాతృత్వాన్ని గౌరవంతో స్మరిస్తుంది; ‘ఇక్ష్వాకు రాజలక్ష్మి నిన్ను ఆశ్రయించబోతోంది’ అనే మాటలో రాజలక్ష్మిని ఆశ్రయించేదిగానూ, కుమారుని ఆశ్రయంగానూ వర్ణిస్తుంది. ఇక్కడ ‘ఆనందబాష్పాలతో గద్గదమైన మాట’ అనే పదం కౌసల్య కంఠం గద్గదమైందని సూచిస్తుంది; చిరకాలంగా ఎదురుచూసిన ఫలాన్ని వినేసరికి వాక్కే తడబడుతుంది. ఈ పదమే సర్గకు భావశిఖరం.

తల్లి ఇలా చెప్పగా రాముడు చేతులు జోడించి వినయంతో కూర్చొని ఉన్న తమ్ముడు లక్ష్మణుని చూసి చిరునవ్వు నవ్వుతున్నట్లుగా అన్నాడు — ‘లక్ష్మణా, నాతో కలిసి నీవు ఈ భూమిని పాలించు. నీవు నాకు రెండవ అంతరాత్మవు; ఈ శ్రీ నిన్నే చేరింది. సౌమిత్రీ, నీవు కోరిన భోగాలనూ రాజ్యఫలాలనూ అనుభవించు; నీ కోసమే నేను జీవితాన్నీ రాజ్యాన్నీ కోరుకుంటున్నాను.’ లక్ష్మణునితో ఇలా చెప్పి రాముడు ఇద్దరు తల్లులకూ అభివాదం చేసి, సీతకు కూడా అనుమతి ఇప్పించి, తన నివాసానికి వెళ్ళాడు. ఇక్కడ రాముని చిరునవ్వు తమ్ముని వినయం పట్ల వాత్సల్యానికి సూచకం; ‘రెండవ అంతరాత్మ’ అనే పదంతో అన్నదమ్ముల అభేదం చూపబడుతోంది. ఇలా ఈ సర్గ అభిషేకానికి సంబంధించిన ఏర్పాట్లన్నీ పూర్తిచేసి ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో పురోహితుడైన వసిష్ఠుడు వచ్చి రామునిచేతా సీతచేతా ఉపవాసవ్రతాన్ని స్వీకరింపజేస్తాడు. ‘నీ కోసమే జీవితాన్నీ రాజ్యాన్నీ కోరుకుంటున్నాను’ అనే వాక్యమే ఈ సర్గకు పర్యవసానం; రాజ్యఫలం తన భోగం కాదు, తమ్ముని సుఖమే అనే రాముని దృష్టి ఇందులో ప్రకటమవుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் தசரத மன்னன் அவையில் நகர மக்களின், நாட்டு மக்களின் இசைவைப் பெற்று ராமனின் இளவரசுப் பட்டாபிஷேகத்தை அறிவித்தான்; வசிஷ்டர் முதலானோர் ஏற்பாடுகளைத் தொடங்கினர். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவன் அந்தத் தீர்மானத்தை ராமனிடம் தானே தனிமையில் தெரிவிக்கிறான்; அங்கே தன் அவசரத்துக்கான மறைவான காரணத்தையும் வெளிப்படுத்துகிறான். நகர மக்கள் தங்கள் வீடுகளுக்குச் சென்றதும், மன்னன் அமைச்சர்களுடன் மீண்டும் ஆலோசித்து, முடிவெடுப்பதில் தேர்ந்தவனாய், உறுதியான தீர்மானம் செய்தான்: ‘நாளையே பூச நட்சத்திரம்; நாளையே தாமரை இதழ் போன்ற கண்களை உடைய என் மைந்தன் ராமன் இளவரசுப் பதவியில் முடிசூட்டப்பட வேண்டும்.’ இவ்வாறு தீர்மானித்து அவன் உள் மாளிகைக்குள் சென்று, தேரோட்டியான சுமந்திரனை அழைத்து, ‘ராமனை மீண்டும் இங்கே அழைத்து வா’ என்று ஆணையிட்டான். தேரோட்டி அந்தச் சொல்லைத் தலைமேல் ஏற்று, ராமனை அழைத்து வருவதற்காக இரண்டாம் முறையாக விரைந்து ராமனின் மாளிகைக்குச் சென்றான். வாயிற்காவலர்கள் சுமந்திரன் மீண்டும் வந்திருப்பதை ராமனுக்குத் தெரிவித்தனர். அவன் வந்திருப்பதைக் கேட்டவுடனேயே ராமன் ஐயம் கொண்டான். இங்கே கவிஞர் நுட்பமான மன உணர்வைக் காட்டுகிறார்: காலையில்தான் தந்தையைக் கண்டிருக்க, மீண்டும் எதற்காக அழைப்பு என்னும் ஐயம்; இந்த ஐயமே அடுத்து வரும் கதையின் முன்நிழல் போலத் தோன்றுகிறது. சுமந்திரன் அயோத்தியின் முதிய தேரோட்டி, மன்னனின் அந்தரங்கமானவன்; ஒரே நாளில் அவன் இருமுறை வருவதே இயல்புக்கு மாறானது. அச்சுப் பதிப்பின் இந்தி உரையும் இங்கே ‘ஸ்ரீராமனின் மனத்தில் ஐயம் எழுந்தது’ என்றே விளக்குகிறது, அச்சம் என்று அன்று.

ராமன் சுமந்திரனை உள்ளே அழைத்து, விரைவாகக் கேட்டான்: ‘நீங்கள் மீண்டும் வந்ததன் நோக்கம் என்ன? அதை முழுமையாக எனக்குச் சொல்லுங்கள்.’ தேரோட்டி பதில் சொன்னான்: ‘மன்னர் உன்னைக் காண விரும்புகிறார். இதைக் கேட்டபின் வருவதா வேண்டாமா என்பதற்கு நீயே முடிவு.’ இங்கே தேரோட்டியின் பணிவு தனிப்படக் கவனிக்கத்தக்கது: அவன் ஆணையிடுவதில்லை, தானே முடிவும் எடுப்பதில்லை; மன்னனின் விருப்பத்தைத் தெரிவித்து முடிவை ராமனிடமே ஒப்படைக்கிறான்; இதுவே இக்ஷ்வாகுக்களின் பணியாளர்களின் மரபு. தேரோட்டியின் சொல்லைக் கேட்டு ராமனும் விரைவுடன் மன்னனை மீண்டும் காண அரண்மனைக்குச் சென்றான். ராமன் வந்துவிட்டதைக் கேட்ட தசரத மன்னன், இனியதும் சிறந்ததுமான சொல்லைச் சொல்ல விரும்பி, அவனை வீட்டின் உள்ளே அழைத்துக்கொண்டான். திருவுடைய ராகவன் தந்தையின் மாளிகைக்குள் நுழைந்தவுடனேயே, தொலைவிலிருந்தே தந்தையைக் கண்டு, கைகூப்பி வணங்கி நின்றான். தொலைவிலிருந்தே வணங்கினான் என்னும் சொல்லால் மைந்தனின் பணிவும், ‘இனியதும் சிறந்ததுமான சொல்லைச் சொல்ல விரும்பி’ என்னும் சொல்லால் தந்தையின் பாசமும் உணர்த்தப்படுகின்றன. இங்கே ‘விரைவாக’, ‘விரைவுடன்’ என்னும் இரு சொற்களால் ராமனின் ஆர்வம் உணர்த்தப்படுகிறது. மன்னனோ மைந்தனை வீட்டின் உள்ளறைக்குள்ளேயே அழைத்துக்கொண்டான், ஏனெனில் சொல்ல வேண்டியது மக்கள் முன்னிலையில் சொல்லத்தக்கதன்று; இதனால் அடுத்து வரும் தனிமை உரையாடலுக்கு அடித்தளம் அமைகிறது.

வணங்கிய ராமனை மன்னன் எழுப்பித் தழுவி, அழகிய இருக்கையைக் காட்டி மீண்டும் சொன்னான்: ‘ராமா, நான் முதியவன், நீண்ட நாள் வாழ்ந்தவன்; விரும்பிய இன்பங்களை நான் நுகர்ந்துவிட்டேன்; நிறைந்த உணவும் மிகுந்த தட்சிணையும் கொண்ட நூற்றுக்கணக்கான வேள்விகளை விரும்பியவாறு செய்துவிட்டேன். பூமியில் ஒப்பற்றவனான நீ எனக்கு விரும்பிய மகவாகப் பிறந்தாய்; ஆடவருள் சிறந்தவனே, நான் கொடுத்துவிட்டேன், வேள்வியில் ஆகுதி செய்துவிட்டேன், கற்றுவிட்டேன். வீரனே, விரும்பிய இன்பங்களை நான் அனுபவித்துவிட்டேன்; தேவர்கள், ரிஷிகள், பிதிரர்கள், அந்தணர்கள் ஆகியோருக்கும், எனக்கு நானே பட்டுள்ள கடனுக்கும் நான் கடன்பட்டவனல்லன். உனக்கு முடிசூட்டுவதைத் தவிர எனக்குச் செய்ய வேண்டியது வேறு எதுவும் எஞ்சவில்லை. ஆகவே நான் உன்னிடம் சொல்வதை நீ செய்ய வேண்டும். இன்று அரசின் உறுப்புகள் அனைத்தும் உன்னையே அரசனாக விரும்புகின்றன; ஆகவே மைந்தா, உன்னை இளவரசனாக முடிசூட்டப் போகிறேன்.’ இங்கே மன்னன் மைந்தனைப் புகழ்வது மட்டுமன்றி, தன் வாழ்வின் நிறைவையும் கணக்கிடுகிறான்: இன்பங்கள் நுகரப்பட்டன, வேள்விகள் செய்யப்பட்டன, கொடையும் கல்வியும் நிறைவேறின, நான்கு கடன்களும் தீர்க்கப்பட்டன; ஒரே ஒரு செயல் எஞ்சியுள்ளது, அது மைந்தனின் முடிசூட்டு. இந்த வாக்கியத்தால் அவன் ராமனின் இசைவைக் கட்டாயமாக்குகிறான். ‘கொடுத்தேன், ஆகுதி செய்தேன், கற்றேன்’ என்னும் மூன்று சொற்களால் கொடை, வேள்வி, ஓதுதல் என்னும் மூவகை இல்லற அறம் சுருக்கமாகச் சொல்லப்படுகிறது. ‘நிறைந்த உணவும் மிகுந்த தட்சிணையும் கொண்ட’ என்னும் அடைமொழிகளால் வேள்விகளின் முழுமை காட்டப்படுகிறது: அந்தணர்களுக்கு மிகுதியான உணவும் பெருமளவு தட்சிணையும் வழங்கப்படும் வேள்வியே முழுமையான வேள்வி என்பது சாஸ்திரத்தின் கருத்து. இறுதியில் ‘அரசின் உறுப்புகள் உன்னை விரும்புகின்றன’ என்னும் சொல்லால் மன்னன் தன் விருப்பத்தை மக்களின் விருப்பத்துடன் இயைய வைக்கிறான்.

அதன்பின் மன்னன் தன் அவசரத்தின் உண்மையான காரணத்தை வெளிப்படுத்துகிறான்: ‘ராகவா, இந்நாட்களில் நான் தீய, கொடிய கனவுகளைக் காண்கிறேன்; இடியோசையுடன் கூடிய பெரும் எரிகற்கள் பேரொலியுடன் வானிலிருந்து விழுகின்றன. என் பிறந்த நட்சத்திரம் சூரியன், செவ்வாய், ராகு ஆகிய கொடிய கோள்களால் பீடிக்கப்பட்டுள்ளது என்று சோதிடர்கள் தெரிவிக்கிறார்கள். இத்தகைய சகுனங்கள் தோன்றும்போது பெரும்பாலும் அரசன் மரணத்தை அடைகிறான், அல்லது கொடிய ஆபத்தில் சிக்குகிறான். ஆகவே என் மனம் மயங்குவதற்கு முன்பே நீ முடிசூட்டிக்கொள்; உயிர்களின் மனம் நிலையற்றது அன்றோ. இன்று சந்திரன் பூசத்துக்கு முந்தைய புனர்பூச நட்சத்திரத்தை அடைந்துள்ளான்; நாளை உறுதியாகப் பூச யோகம் நிகழும் என்று சோதிடர்கள் சொல்வார்கள். அந்தப் பூசத்திலேயே முடிசூட்டிக்கொள்; என் மனம் என்னை விரைவுபடுத்துகிறது. பகைவரை வாட்டுபவனே, நாளையே உன்னை இளவரசுப் பதவியில் முடிசூட்டுவேன்.’ இங்கே மூன்று சான்றுகள் வரிசையாக முன்வைக்கப்படுகின்றன: கனவுகள், எரிகல் வீழ்ச்சி, கோள் நிலை; அவற்றின் முடிவு ஒன்றே: காலம் குறைவு. ‘உயிர்களின் மனம் நிலையற்றது அன்றோ’ என்னும் சொல் இச்சர்க்கத்தில் மிக நெஞ்சைத் தொடுவது, ஏனெனில் அதுவே பின்னர் மன்னனின் சொந்த மனத்தின் நிலையாமையில் முடியும். ‘இடியோசையுடன் கூடிய பெரும் எரிகற்கள்’ என்னும் சொல்லால் எரிகல் வீழ்ச்சியுடன் இடி விழுவது போன்ற பேரொலியும் சொல்லப்படுகிறது; பண்டைய நூல்களில் அது நாட்டுக்கு வரும் இடரின் அறிகுறியாகக் கருதப்படுகிறது. ‘பீடிக்கப்பட்ட நட்சத்திரம்’ என்னும் சொல்லால் பிறந்த நட்சத்திரம் கொடிய கோள்களால் தாக்கப்படுவது சொல்லப்படுகிறது; சூரியன், செவ்வாய், ராகு ஆகிய மூன்றும் கொடியவை என்பது சோதிடத்தில் புகழ்பெற்றது. பூசம் புனர்பூசத்துக்கு அடுத்து வருகிறது; ஆகவே நாளையே சந்திரனின் பூச யோகம் உறுதி; இதனால் மன்னனின் அவசரம் சாஸ்திரத்துக்கு உகந்ததாகிறது.

‘ஆகவே இன்றிலிருந்து நீ மனத்தை அடக்கி விரதம் மேற்கொண்டவனாய், இந்த இரவு மனைவியுடன் உண்ணா நோன்பு இருக்க வேண்டும்; தர்ப்பைப் படுக்கையில் உறங்க வேண்டும். கவனம் தவறாத நண்பர்கள் இன்று உன்னை எல்லாப் பக்கங்களிலும் காக்கட்டும்; இத்தகைய செயல்களுக்குப் பல இடையூறுகள் உண்டு அன்றோ. பரதன் இந்நகரை விட்டு வெளியூரில் இருக்கும் இவ்வேளையே உன் முடிசூட்டுக்கு உரிய காலம் என்பது என் கருத்து.’ இங்கே மன்னன் தானே தன் ஐயத்தை வெளிப்படுத்துகிறான்; ஆனால் அந்த ஐயத்தைப் பரதன் மீது சுமத்தவில்லை: ‘உன் தம்பி பரதன் சான்றோர் நெறியில் நிற்பவன், மூத்தவனைப் பின்பற்றுபவன், அறவுள்ளம் கொண்டவன், இரக்கம் உடையவன், புலன்களை வென்றவன் என்பது உண்மையே. ஆயினும் மனிதர்களின் மனம் நிலையற்றது என்பது என் கருத்து; ராகவா, எப்போதும் அறத்தில் நிற்கும் சான்றோரின் மனமும் பிறர் செய்ததால் பாதிக்கப்படக் கூடியதே.’ ‘க்ருதசோபி’ என்னும் சொல்லால், சான்றோரின் மனமும் உதவியாலோ தீங்காலோ வளைக்கப்படக் கூடியது என்று சொல்லப்படுகிறது. இச்சொற்களால் கவிஞர் வரப்போகும் கொந்தளிப்பின் வித்தை விதைக்கிறார்; அந்த அச்சம் பரதனிடம் அன்றி வேறிடத்தில் உண்மையாகும் என்பதை வாசகர் அறிவார். விரதத்தின் இயல்பு இங்கே தெளிவாகச் சொல்லப்படுகிறது: உண்ணா நோன்பு, புலனடக்கம், மனைவியுடன் இருத்தல், தர்ப்பை விரிப்பில் உறங்குதல். ‘நண்பர்கள் காக்கட்டும்’ என்னும் ஆணையால் மன்னனே இடையூறு பற்றிய அச்சத்தை வெளிப்படுத்துகிறான். அப்போது பரதன் தாய்வழிப் பாட்டனாரின் இல்லத்தில், கேகய நாட்டில், வெளியூரில் இருந்தான்; அவன் இல்லாதிருப்பது மன்னனுக்குச் சாதகமானதாகத் தோன்றுகிறது.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்டு, நாளை நடக்கவிருக்கும் முடிசூட்டுக்கு இசைவு பெற்ற ராமன், ‘செல்கிறேன்’ என்று சொல்லித் தந்தையை வணங்கித் தன் வீட்டுக்குச் சென்றான். மன்னன் முடிசூட்டை ஆணையிட்டிருந்ததால், அவன் தன் மாளிகைக்குள் நுழைந்து அக்கணமே வெளியேறித் தாயின் அந்தப்புரத்துக்குச் சென்றான். அங்கே அவன் தன் தாய் கௌசல்யை பட்டாடை உடுத்தி, மௌனம் காத்து, (தியானத்தில்) பணிந்தவளாய், தேவாலயத்தில் திருவருளை வேண்டிக்கொண்டிருப்பதைக் கண்டான். அங்கே முன்பே சுமித்திரையும் லக்ஷ்மணனும் வந்திருந்தனர்; ராமனின் முடிசூட்டு என்னும் இனிய செய்தியைக் கேட்டுச் சீதையும் அழைத்து வரப்பட்டிருந்தாள். அப்போது கௌசல்யை கண்களை மூடியவாறு, சுமித்திரையும் சீதையும் லக்ஷ்மணனும் அருகிருக்க, பூசத்தில் மைந்தனுக்கு இளவரசுப் பட்டாபிஷேகம் என்பதைக் கேட்டு, பிராணாயாமத்துடன் ஜனார்த்தனனான பரம புருஷனைத் தியானித்துக்கொண்டிருந்தாள். இங்கே தாயின் பக்தி காட்டப்படுகிறது: அவள் விழாக் கொண்டாடவில்லை, அணிகலன்கள் அணியவில்லை; பட்டாடை உடுத்தி, மௌன விரதம் இருந்து, தேவாலயத்தில் மைந்தனுக்காகத் திருவருளை வேண்டுகிறாள். அவ்வாறு நியமத்தில் நின்றிருந்த அவளிடமே சென்று வணங்கி, ராமன் அவளை மகிழ்விக்கும் வகையில் இந்தச் சிறந்த சொற்களைச் சொன்னான். ‘ப்ரவணா’ என்னும் சொல்லால் தியானத்தில் ஒருமுகப்பட்டுப் பணிந்த மனம் சொல்லப்படுகிறது; ‘வாக்யதா’ என்பது மௌன விரதம், ‘க்ஷௌமவாஸினீ’ என்பது தூய பட்டாடை. இந்த மூன்று அடைமொழிகளும் வழிபாட்டின் முழு முறையை உணர்த்துகின்றன. சுமித்திரையும் லக்ஷ்மணனும் முன்பே அங்கிருந்தனர், சீதையோ செய்தியைக் கேட்டுப் பின்னர் அழைத்து வரப்பட்டாள்; இதனால் குடும்பத்தின் முழுமை காட்டப்படுகிறது. கௌசல்யை புறக் கொண்டாட்டத்தைத் தொடங்கவில்லை; அவள் பிராணாயாமத்துடன் ஜனார்த்தனனைத் தியானிக்கிறாள், ஏனெனில் அவள் கருத்தில் மைந்தனின் நலம் தெய்வ அருளைச் சார்ந்தது. ராமனும் அவளுடைய நியமத்தைக் கலைக்காமல், அவ்வாறே நியமத்தில் நின்ற அவளிடம் செல்கிறான்; இது மைந்தனின் நுட்பமான மரியாதை. மேலும் ‘அக்கணமே வெளியேறி’ என்னும் சொல்லால் ராமனின் ஆர்வம் சொல்லப்படுகிறது: அவன் தன் வீட்டில் தாமதிக்கவில்லை, உடனே தாயின் அந்தப்புரம் நோக்கிச் செல்கிறான்; தந்தையின் ஆணையை முதலில் தாயிடம் தெரிவிப்பதே கடமை என்பது அவன் கருத்து.

‘அம்மா, மக்களைக் காக்கும் பணியில் தந்தை என்னை அமர்த்தியுள்ளார்; தந்தையின் ஆணைப்படி நாளை எனக்கு முடிசூட்டு நடக்கும். இந்த இரவு என்னுடன் சீதையும் உண்ணா நோன்பு இருக்க வேண்டும்; ஆசிரியர்கள் இவ்வாறு சொன்னார்கள், அதையே தந்தையும் எனக்குச் சொன்னார். நாளை நடக்கவிருக்கும் முடிசூட்டுக்கு உகந்த மங்கலச் செயல்கள் எவையோ, அவற்றை இன்று எனக்கும் வைதேகிக்கும் செய்விப்பாயாக.’ நெடுநாளாக எதிர்பார்த்திருந்த இதைக் கேட்டு, கௌசல்யை மகிழ்ச்சிக் கண்ணீரால் தழுதழுத்த குரலில் ராமனிடம் சொன்னாள்: ‘குழந்தாய் ராமா, நீடு வாழ்வாயாக; உன் பகைவர்கள் அழியட்டும். திருவுடன் கூடிய நீ என் உறவினர்களையும் சுமித்திரையின் உறவினர்களையும் மகிழ்விப்பாயாக. மைந்தா, நல்ல நட்சத்திரத்தில்தான் நான் உன்னைப் பெற்றேன் போலும்; உன் குணங்களால் தந்தை தசரதன் மகிழ்விக்கப்பட்டான். தாமரைக் கண்ணனான பரம புருஷனிடம் நான் மேற்கொண்ட நோன்பு வீண்போகவில்லை போலும்; ஏனெனில் மைந்தா, இந்த இக்ஷ்வாகு அரசத் திருமகள் உன்னை அடையப் போகிறாள்.’ இங்கே தாயின் ஆசியில் மூன்று கூறுகள் உள்ளன: நீண்ட ஆயுள், பகைவர் அழிவு, உறவினரை மகிழ்வித்தல்; அதன்பின் அவள் தன் தவத்தின் பயனை மைந்தனிடம் காண்கிறாள். ‘நோன்பு வீண்போகவில்லை’ என்னும் சொல்லால் அவளுடைய நீண்ட கால விரதம் உணர்த்தப்படுகிறது. ‘ஆசிரியர்கள் இவ்வாறு சொன்னார்கள்’ என்னும் சொல்லால் ராமன் தனக்கு வந்த ஆணையின் சாஸ்திர அடிப்படையைக் குறிப்பிடுகிறான்: அது தந்தையின் விருப்பம் மட்டுமன்று, வேதம் அறிந்தவர்களின் விதி. ‘மங்கலச் செயல்களைச் செய்விப்பாயாக’ என்பதால் தாயின் உரிமை ஏற்கப்படுகிறது, ஏனெனில் குடும்பத்தின் மங்கலச் சடங்குகளைத் தாயே நடத்துகிறாள். கௌசல்யையின் சொல்லில் ‘உன் பகைவர்கள் அழியட்டும்’ என்னும் ஆசி தனிப்பட நினைவுகூரத்தக்கது, ஏனெனில் கதையின் போக்கு அதையே தலைகீழாக்கும். ‘நான் உன்னைப் பெற்றேன்’ என்னும் சொல்லால் அவள் தன் தாய்மையைப் பெருமையுடன் நினைவுகூர்கிறாள்; ‘இக்ஷ்வாகு அரசத் திருமகள் உன்னை அடையப் போகிறாள்’ என்பதால் அரசத் திருமகளைச் சார்ந்து வருபவளாகவும், மைந்தனை அவள் சாரும் புகலிடமாகவும் வருணிக்கிறாள். மேலும் ‘மகிழ்ச்சிக் கண்ணீரால் தழுதழுத்த குரலில்’ என்னும் சொல்லால் கௌசல்யையின் தொண்டை அடைத்தது என்பது உணர்த்தப்படுகிறது; நெடுநாள் காத்திருந்த பயனைக் கேட்கும்போது பேச்சே தடுமாறுகிறது. இச்சொல்லே இச்சர்க்கத்தின் உணர்ச்சி உச்சம்.

தாயால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட ராமன், கைகூப்பிப் பணிவுடன் அமர்ந்திருந்த தம்பி லக்ஷ்மணனைப் பார்த்துப் புன்முறுவலுடன் சொன்னான்: ‘லக்ஷ்மணா, என்னுடன் சேர்ந்து நீ இந்தப் பூமியை ஆள்வாயாக. நீ என் இரண்டாவது உள்ளுயிர்; இந்தத் திருமகள் உன்னையே வந்தடைந்துள்ளாள். சுமித்திரையின் மைந்தா, விரும்பிய இன்பங்களையும் அரசின் பயன்களையும் நீ நுகர்வாயாக; உனக்காகவே நான் உயிரையும் அரசையும் விரும்புகிறேன்.’ இவ்வாறு லக்ஷ்மணனிடம் சொல்லிவிட்டு, ராமன் இரு தாய்மார்களையும் வணங்கி, சீதையிடமும் விடைபெற்று, தன் இல்லத்துக்குச் சென்றான். இங்கே ராமனின் புன்முறுவல் தம்பியின் பணிவின் மீதான பாசத்தைக் காட்டுகிறது; ‘இரண்டாவது உள்ளுயிர்’ என்னும் சொல்லால் சகோதரர்கள் இருவரும் வேறல்லர் என்பது காட்டப்படுகிறது. இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் முடிசூட்டுக்கான எல்லா ஏற்பாடுகளையும் நிறைவுசெய்து முடிவடைகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் புரோகிதர் வசிஷ்டர் வந்து ராமனையும் சீதையையும் உண்ணா நோன்பு விரதம் ஏற்கச் செய்வார். ‘உனக்காகவே நான் உயிரையும் அரசையும் விரும்புகிறேன்’ என்னும் வாக்கியமே இச்சர்க்கத்தின் நிறைவு; அங்கே அரசின் பயன் தன் இன்பமன்று, தம்பியின் இன்பமே என்னும் ராமனின் பார்வை வெளிப்படுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪೌರರ ಮತ್ತು ಜಾನಪದರ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ರಾಮನ ಯೌವರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದನು; ವಸಿಷ್ಠಾದಿಗಳು ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಆ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ತಾನೇ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಆತುರದ ಗೂಢಕಾರಣವನ್ನೂ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೌರರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದ ಮೇಲೆ ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸಿ, ನಿಶ್ಚಯವನ್ನರಿತವನಾಗಿ, ದೃಢವಾದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿದನು — ‘ನಾಳೆಯೇ ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರವಿರುವುದು; ನಾಳೆಯೇ ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ನನ್ನ ಮಗ ರಾಮನನ್ನು ಯುವರಾಜಪದದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅವನು ಅಂತರ್ಗೃಹವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಸೂತನಾದ ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಕರೆದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು — ‘ರಾಮನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತಾ.’ ಸೂತನು ಆ ಮಾತನ್ನು ತಲೆಬಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ರಾಮನನ್ನು ಕರೆತರಲು ಬೇಗನೆ ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿ ರಾಮನ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು. ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಸುಮಂತ್ರನು ಮತ್ತೆ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಅವನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆಂದು ಕೇಳಿದೊಡನೆಯೇ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶಂಕೆ ಮೂಡಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬೆಳಗ್ಗೆಯೇ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಂಡಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಏಕೆ ಕರೆ ಬಂದಿತು ಎಂಬ ಸಂದೇಹ; ಈ ಶಂಕೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಕಥಾನಕದ ಮುನ್ನೆರಳಿನಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಸುಮಂತ್ರನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ವೃದ್ಧ ಸಾರಥಿ, ರಾಜನ ಅಂತರಂಗದವನು; ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಅವನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುವುದೇ ಅಸಾಮಾನ್ಯ. ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರೀರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾಯಿತು’ ಎಂದೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ, ಭಯ ಎಂದಲ್ಲ.

ರಾಮನು ಸುಮಂತ್ರನನ್ನು ಒಳಗೆ ಕರೆದು ಆತುರದಿಂದ ಕೇಳಿದನು — ‘ನೀವು ಮತ್ತೆ ಬಂದಿರುವುದರ ಕಾರಣವೇನು? ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಿರಿ.’ ಸೂತನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ರಾಜನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಹೋಗುವುದೋ ಬಿಡುವುದೋ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ನೀನೇ ಪ್ರಮಾಣ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೂತನ ವಿನಯವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅವನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ರಾಜನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ರಾಮನಿಗೇ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಸೇವಕರ ಮರ್ಯಾದೆ. ಸೂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನೂ ಆತುರದಿಂದ ನರೇಶ್ವರನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಾಣಲು ರಾಜಭವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು. ರಾಮನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆಂದು ಕೇಳಿ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಪ್ರಿಯವೂ ಉತ್ತಮವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬಯಸಿ ಅವನನ್ನು ಮನೆಯೊಳಗೆ ಕರೆಸಿಕೊಂಡನು. ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಘವನು ತಂದೆಯ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಲೇ ದೂರದಿಂದಲೇ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಕೈಮುಗಿದು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನಿಂತನು. ದೂರದಿಂದಲೇ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು ಎಂಬುದರಿಂದ ಮಗನ ವಿನಯವೂ, ‘ಪ್ರಿಯವೂ ಉತ್ತಮವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬಯಸಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ತಂದೆಯ ವಾತ್ಸಲ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ತ್ವರಿತಃ’, ‘ತ್ವರಯಾ ಯುಕ್ತಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಉತ್ಸುಕತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಜನಾದರೋ ಮಗನನ್ನು ಮನೆಯ ಒಳಕೋಣೆಗೇ ಕರೆಸಿಕೊಂಡನು, ಏಕೆಂದರೆ ಹೇಳಬೇಕಾದುದನ್ನು ಜನರ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಏಕಾಂತಸಂಭಾಷಣೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಭೂಪತಿಯು ಎಬ್ಬಿಸಿ, ಆಲಿಂಗಿಸಿ, ಸುಂದರವಾದ ಆಸನವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮ, ನಾನು ವೃದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ದೀರ್ಘಾಯುಷಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಬಯಸಿದ ಭೋಗಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಅನ್ನದಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹೇರಳ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳುಳ್ಳ ನೂರಾರು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಯಥೇಷ್ಟವಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅನುಪಮನಾದ, ನಾನು ಬಯಸಿದ ನೀನು ನನಗೆ ಮಗನಾಗಿ ಜನಿಸಿದ್ದೀಯೆ; ಪುರುಷಸತ್ತಮನೇ, ದಾನವನ್ನೂ ಹೋಮವನ್ನೂ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನೂ ನಾನು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ವೀರನೇ, ಬಯಸಿದ ಸುಖಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದೇನೆ; ದೇವತೆಗಳ, ಋಷಿಗಳ, ಪಿತೃಗಳ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಋಣದಿಂದಲೂ, ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ಋಣದಿಂದಲೂ ನಾನು ಮುಕ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಿನ್ನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನನಗೆ ಮಾಡಬೇಕಾದುದು ಬೇರೇನೂ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿನಗೆ ಏನು ಹೇಳುತ್ತೇನೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ಮಾಡಬೇಕು. ಇಂದು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕೃತಿಗಳೂ ನಿನ್ನನ್ನೇ ನರಾಧಿಪನನ್ನಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಗೂ, ನಿನ್ನನ್ನು ಯುವರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಕೇವಲ ಮಗನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಜೀವನದ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ — ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದಾಯಿತು, ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾಯಿತು, ದಾನ ಅಧ್ಯಯನಗಳೂ ಆದವು, ನಾಲ್ಕು ಋಣಗಳನ್ನೂ ತೀರಿಸಿದ್ದಾಯಿತು; ಉಳಿದಿರುವುದು ಒಂದೇ ಕಾರ್ಯ, ಅದು ಮಗನ ಅಭಿಷೇಕ. ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ರಾಮನ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದತ್ತಮ್ ಇಷ್ಟಮ್ ಅಧೀತಂ ಚ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಲ್ಲಿ ದಾನ, ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಎಂಬ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಅನ್ನದಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹೇರಳ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳುಳ್ಳ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಯಜ್ಞಗಳ ಪೂರ್ಣತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಯಥೇಷ್ಟ ಅನ್ನವೂ ಹೇರಳ ದಕ್ಷಿಣೆಯೂ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟ ಯಜ್ಞವೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಮತ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಜನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಇಚ್ಛೆಯೊಡನೆ ಹೊಂದಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ರಾಜನು ತನ್ನ ಆತುರದ ನಿಜವಾದ ಕಾರಣವನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ರಾಘವ, ಈಚೆಗೆ ನಾನು ಅಶುಭವಾದ, ದಾರುಣವಾದ ಕನಸುಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಸಿಡಿಲಿನ ಆರ್ಭಟದೊಡನೆ ಮಹಾಶಬ್ದ ಮಾಡುತ್ತಾ ದೊಡ್ಡ ಉಲ್ಕೆಗಳು ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳುತ್ತಿವೆ. ನನ್ನ ಜನ್ಮನಕ್ಷತ್ರವು ಸೂರ್ಯ, ಅಂಗಾರಕ ಮತ್ತು ರಾಹು ಎಂಬ ದಾರುಣ ಗ್ರಹಗಳಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ದೈವಜ್ಞರು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂಥ ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ರಾಜನು ಮರಣವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಘೋರವಾದ ಆಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಮೋಹಗೊಳ್ಳುವುದರೊಳಗಾಗಿಯೇ ನೀನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗು; ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬುದ್ಧಿ ಚಂಚಲವಾದುದು. ಇಂದು ಚಂದ್ರನು ಪುಷ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದಿನ ಪುನರ್ವಸುನಕ್ಷತ್ರವನ್ನು ಸೇರಿದ್ದಾನೆ; ನಾಳೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಪುಷ್ಯಯೋಗವಿರುವುದೆಂದು ದೈವಚಿಂತಕರು ಹೇಳುವರು. ಆ ಪುಷ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗು; ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ನನ್ನನ್ನು ಅವಸರಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ಪರಂತಪನೇ, ನಾಳೆಯೇ ನಿನ್ನನ್ನು ಯೌವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ — ಕನಸುಗಳು, ಉಲ್ಕಾಪಾತ ಮತ್ತು ಗ್ರಹಯೋಗ; ಅವುಗಳ ನಿಷ್ಕರ್ಷೆ ಒಂದೇ — ಕಾಲವು ಅಲ್ಪ. ‘ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬುದ್ಧಿ ಚಂಚಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಂದೆ ಅದೇ ರಾಜನ ಸ್ವಂತ ಬುದ್ಧಿಯ ಚಾಂಚಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸಲಿದೆ. ‘ಸನಿರ್ಘಾತಾಃ ಮಹೋಲ್ಕಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಉಲ್ಕಾಪಾತದೊಡನೆ ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಮಹಾಶಬ್ದವನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಪ್ರಾಚೀನ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೋಪದ್ರವದ ಸೂಚಕವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅವಷ್ಟಬ್ಧ ನಕ್ಷತ್ರ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜನ್ಮನಕ್ಷತ್ರದ ಮೇಲೆ ಕ್ರೂರಗ್ರಹಗಳ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಸೂರ್ಯ, ಅಂಗಾರಕ, ರಾಹು ಈ ಮೂವರೂ ಕ್ರೂರರೆಂದು ಜ್ಯೋತಿಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಪುಷ್ಯವು ಪುನರ್ವಸುವಿನ ಅನಂತರ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಳೆಯೇ ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಪುಷ್ಯಯೋಗ ನಿಶ್ಚಿತ — ಇದರಿಂದ ರಾಜನ ಆತುರ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದಿನಿಂದ ನೀನು ನಿಯತಾತ್ಮನಾಗಿ ವ್ರತಧಾರಿಯಾಗಿ ಈ ರಾತ್ರಿ ವಧುವಿನೊಡನೆ ಉಪವಾಸವಿರಬೇಕು, ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗಬೇಕು. ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪದ ಸ್ನೇಹಿತರು ಇಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲಿ; ಇಂಥ ಕಾರ್ಯಗಳು ಅನೇಕ ವಿಘ್ನಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತವೆ. ಭರತನು ಈ ನಗರದಿಂದ ದೂರ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿರುವವರೆಗೆಯೇ ನಿನ್ನ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಕಾಲ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಮತ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನು ತನ್ನ ಶಂಕೆಯನ್ನು ತಾನೇ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಆ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಭರತನ ಮೇಲೆ ಆರೋಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ‘ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ಭರತನು ಸಜ್ಜನರ ನಡತೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತವನು, ಅಣ್ಣನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವನು, ಧರ್ಮಾತ್ಮ, ಕರುಣಾಳು, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಎಂಬುದು ನಿಜವೇ. ಆದರೂ ಮನುಷ್ಯರ ಚಿತ್ತ ಅನಿತ್ಯ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿ; ರಾಘವ, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠರಾದ ಸಜ್ಜನರ ಚಿತ್ತವೂ ಕೃತಶೋಭಿ.’ ‘ಕೃತಶೋಭಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸತ್ಪುರುಷರ ಮನಸ್ಸೂ ಉಪಕಾರದಿಂದಲೋ ಅಪಕಾರದಿಂದಲೋ ಬಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಕವಿ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ವಿಪ್ಲವದ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತುತ್ತಾನೆ; ಆಶಂಕೆ ಭರತನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬೇರೆಡೆ ನಿಜವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ವ್ರತದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಉಪವಾಸ, ಇಂದ್ರಿಯಸಂಯಮ, ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಇರುವುದು ಮತ್ತು ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಮಲಗುವುದು. ‘ಸ್ನೇಹಿತರು ರಕ್ಷಿಸಲಿ’ ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ರಾಜನೇ ವಿಘ್ನದ ಆಶಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭರತನು ಆಗ ತಾಯಿಯ ತಂದೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ, ಕೇಕಯದೇಶದಲ್ಲಿ, ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿದ್ದನು; ಅವನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿ ರಾಜನಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟು, ನಾಳೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ರಾಮನು ‘ಹೋಗಿ ಬರುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ತಂದೆಗೆ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಹೋದನು. ರಾಜನು ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಅವನು ತನ್ನ ಭವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಹೊರಟು ತಾಯಿಯ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡನು — ರೇಷ್ಮೆಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟು, ಮೌನವನ್ನು ತಾಳಿ, ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನಳಾಗಿ ದೇವತಾಗಾರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಮೊದಲೇ ಸುಮಿತ್ರೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಬಂದಿದ್ದರು; ರಾಮಾಭಿಷೇಕದ ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಕರೆಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆಗ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಕುಳಿತಿದ್ದಳು; ಸುಮಿತ್ರೆ, ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅವಳ ಬಳಿಯಿದ್ದರು; ಪುಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಗನ ಯೌವರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವೆಂದು ಕೇಳಿ ಅವಳು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದೊಡನೆ ಜನಾರ್ದನನಾದ ಪರಮಪುರುಷನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಇಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವಳು ಉತ್ಸವ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ರೇಷ್ಮೆಯುಟ್ಟು ಮೌನವ್ರತದಲ್ಲಿದ್ದು ದೇವತಾಗಾರದಲ್ಲಿ ಮಗನಿಗಾಗಿ ಶ್ರೀಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಹಾಗೆ ನಿಯಮದಲ್ಲಿದ್ದ ಅವಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು. ‘ಪ್ರವಣಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಬಾಗಿದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ‘ವಾಗ್ಯತಾ’ ಎಂದರೆ ಮೌನವ್ರತ, ‘ಕ್ಷೌಮವಾಸಿನೀ’ ಎಂದರೆ ಶುದ್ಧವಾದ ರೇಷ್ಮೆಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟವಳು. ಈ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಉಪಾಸನೆಯ ಪೂರ್ಣವಿಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಸುಮಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮೊದಲೇ ಅಲ್ಲಿದ್ದರು, ಸೀತೆಯನ್ನಾದರೋ ವಾರ್ತೆ ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಕರೆತರಲಾಯಿತು — ಇದರಿಂದ ಕುಟುಂಬದ ಸಮಗ್ರತೆ ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯಾದರೋ ಬಾಹ್ಯ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಿಂದ ಜನಾರ್ದನನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳ ಮತದಲ್ಲಿ ಮಗನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ದೇವರ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ರಾಮನೂ ಅವಳ ನಿಯಮವನ್ನು ಭಂಗಮಾಡದೆ, ನಿಯಮದಲ್ಲಿರುವಾಗಲೇ ಅವಳ ಬಳಿ ಸಾರುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಮಗನ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಮರ್ಯಾದೆ. ಮತ್ತು ‘ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಹೊರಟು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಉತ್ಸುಕತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಕ್ಷಣ ತಾಯಿಯ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ತಾಯಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುವುದು ಕರ್ತವ್ಯ ಎಂಬುದು ಅವನ ಮತ.

‘ಅಮ್ಮಾ, ತಂದೆಯವರು ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಯ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ; ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಾಳೆ ನನ್ನ ಅಭಿಷೇಕ ನಡೆಯುವುದು. ಈ ರಾತ್ರಿ ಸೀತೆಯೂ ನನ್ನೊಡನೆ ಉಪವಾಸವಿರಬೇಕು; ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ, ತಂದೆಯೂ ನನಗೆ ಅದನ್ನೇ ಹೇಳಿದರು. ನಾಳೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಯಾವ ಯಾವ ಮಂಗಳಕಾರ್ಯಗಳಿವೆಯೋ ಅವನ್ನು ಇಂದು ನನಗೂ ವೈದೇಹಿಗೂ ಮಾಡಿಸು.’ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ಆನಂದಬಾಷ್ಪಗಳಿಂದ ತೊದಲುವ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಗು ರಾಮ, ಚಿರಂಜೀವಿಯಾಗು; ನಿನ್ನ ವಿರೋಧಿಗಳು ನಾಶವಾಗಲಿ. ಶ್ರೀಯಿಂದ ಕೂಡಿ ನೀನು ನನ್ನ ಮತ್ತು ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಆನಂದಪಡಿಸು. ಮಗೂ, ಎಂಥ ಮಂಗಳಕರ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಹೆತ್ತೆನು! ನಿನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ನೀನು ತಂದೆ ದಶರಥನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದ್ದೀಯೆ. ಕಮಲನೇತ್ರನಾದ ಪರಮಪುರುಷನಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾಡಿದ ವ್ರತ–ತಪಸ್ಸು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಗನೇ, ಈ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಲಿದ್ದಾಳೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಆಶೀರ್ವಾದದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಗಗಳಿವೆ — ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ, ಶತ್ರುನಾಶ ಮತ್ತು ಬಂಧುಗಳ ಆನಂದ; ಅನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವನ್ನು ಮಗನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕ್ಷಾಂತಮ್ ಅಮೋಘಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ವ್ರತವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ತನಗಾದ ಆಜ್ಞೆಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮೂಲವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದು ಕೇವಲ ತಂದೆಯ ಇಚ್ಛೆಯಲ್ಲ, ವೇದವಿದರ ವಿಧಿ. ‘ಮಂಗಳಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸು’ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕುಲದ ಮಾಂಗಲಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಾಯಿಯೇ ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ನಿನ್ನ ವಿರೋಧಿಗಳು ನಾಶವಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಮರಣೀಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಥೆಯ ಗತಿ ಅದನ್ನೇ ತಲೆಕೆಳಗು ಮಾಡಲಿದೆ. ‘ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಹೆತ್ತೆನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಮಾತೃತ್ವವನ್ನು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ; ‘ಇಕ್ಷ್ವಾಕುರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಲಿದ್ದಾಳೆ’ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ರಾಜಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವವಳನ್ನಾಗಿಯೂ ಮಗನನ್ನು ಆಶ್ರಯವನ್ನಾಗಿಯೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಆನಂದಬಾಷ್ಪಗಳಿಂದ ತೊದಲುವ ಮಾತು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಕಂಠ ಗದ್ಗದವಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಫಲದ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಮಾತೇ ತೊದಲುತ್ತದೆ. ಈ ಪದವೇ ಸರ್ಗದ ಭಾವಶಿಖರ.

ತಾಯಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ವಿನಯದಿಂದ ಬಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು — ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನನ್ನೊಡನೆ ನೀನೂ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳು. ನೀನು ನನ್ನ ಎರಡನೆಯ ಅಂತರಾತ್ಮ; ಈ ಶ್ರೀಯು ನಿನ್ನನ್ನೇ ಸೇರಿದೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿ, ಬಯಸಿದ ಭೋಗಗಳನ್ನೂ ರಾಜ್ಯದ ಫಲಗಳನ್ನೂ ನೀನು ಅನುಭವಿಸು; ನಿನಗಾಗಿಯೇ ನಾನು ಜೀವನವನ್ನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಮನು ಇಬ್ಬರು ತಾಯಂದಿರಿಗೂ ಅಭಿವಾದನ ಮಾಡಿ, ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಹೊರಡಲು ಅನುಮತಿಸಿ, ತನ್ನ ಭವನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮುಗುಳ್ನಗೆ ತಮ್ಮನ ವಿನಯದ ಬಗ್ಗೆ ಅವನಿಗಿರುವ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಎರಡನೆಯ ಅಂತರಾತ್ಮ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೋದರರಿಬ್ಬರ ಅಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಅಭಿಷೇಕದ ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನೂ ಪೂರೈಸಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರು ಬಂದು ರಾಮ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯರಿಗೆ ಉಪವಾಸವ್ರತದ ದೀಕ್ಷೆ ನೀಡುವರು. ‘ನಿನಗಾಗಿಯೇ ಜೀವನವನ್ನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಪರ್ಯವಸಾನ; ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ಫಲ ತನ್ನ ಭೋಗವಲ್ಲ, ತಮ್ಮನ ಸುಖ ಎಂಬ ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ദശരഥമഹാരാജാവ് സഭയിൽ പൗരന്മാരുടെയും ജനപദവാസികളുടെയും സമ്മതം നേടി രാമന്റെ യൗവരാജ്യാഭിഷേകം പ്രഖ്യാപിച്ചു; വസിഷ്ഠാദികൾ ഒരുക്കങ്ങൾ ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം ആ നിശ്ചയം രാമനെ സ്വയം ഏകാന്തത്തിൽ അറിയിക്കുന്നു; അവിടെ തന്റെ തിടുക്കത്തിന്റെ ഗൂഢമായ കാരണവും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. പൗരന്മാർ തങ്ങളുടെ വീടുകളിലേക്കു പോയശേഷം, നിശ്ചയിക്കേണ്ടതെന്തെന്നറിയുന്ന രാജാവ് മന്ത്രിമാരുമായി വീണ്ടും ആലോചിച്ച് ദൃഢമായ നിശ്ചയമെടുത്തു: ‘നാളെത്തന്നെ പുഷ്യനക്ഷത്രമായിരിക്കും; നാളെത്തന്നെ താമരയിതൾപോലെ കണ്ണുകളുള്ള എന്റെ പുത്രൻ രാമനെ യുവരാജപദത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യണം.’ ഇങ്ങനെ നിശ്ചയിച്ച് അദ്ദേഹം അന്തർഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് സൂതനായ സുമന്ത്രനെ വിളിച്ച് ആജ്ഞാപിച്ചു: ‘രാമനെ വീണ്ടും ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക.’ സൂതൻ ആ വാക്ക് ശിരസാ സ്വീകരിച്ച് രാമനെ കൊണ്ടുവരാൻ വേഗംതന്നെ രണ്ടാംവട്ടം രാമന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു പോയി. സുമന്ത്രന്റെ പുനരാഗമനം ദ്വാരപാലകർ രാമനെ അറിയിച്ചു. അദ്ദേഹം വന്നിരിക്കുന്നു എന്നു കേട്ട ഉടനെ രാമൻ ശങ്കാകുലനായി. ഇവിടെ കവി സൂക്ഷ്മമായ ഒരു മനോഭാവം കാണിക്കുന്നു: രാവിലെതന്നെ പിതാവിനെ കണ്ടിരിക്കെ, വീണ്ടും എന്തിനാണ് വിളിക്കുന്നത് എന്ന സന്ദേഹം; ഈ ശങ്കതന്നെ വരാനിരിക്കുന്ന കഥാഗതിയുടെ മുൻനിഴൽപോലെ തോന്നുന്നു. സുമന്ത്രൻ അയോധ്യയിലെ വൃദ്ധനായ സാരഥിയും രാജാവിന്റെ അന്തരംഗനുമാണ്; ഒരേ ദിവസം അദ്ദേഹം രണ്ടുവട്ടം വരുന്നതുതന്നെ അസാധാരണമാണ്. പതിപ്പിലെ ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ഇവിടെ ‘ശ്രീരാമന്റെ മനസ്സിൽ സന്ദേഹമുണ്ടായി’ എന്നുതന്നെയാണ് വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത്, ഭയമുണ്ടായി എന്നല്ല.

രാമൻ സുമന്ത്രനെ അകത്തേക്കു വരുത്തി തിടുക്കത്തിൽ ചോദിച്ചു: ‘അങ്ങയുടെ പുനരാഗമനത്തിന്റെ കാര്യമെന്താണ്? അതു മുഴുവനും എന്നോടു പറയുക.’ സൂതൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാജാവ് അങ്ങയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇതു കേട്ടശേഷം പോകണോ വേണ്ടയോ എന്നതിന് അങ്ങുതന്നെ പ്രമാണം.’ ഇവിടെ സൂതന്റെ വിനയം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്: അദ്ദേഹം ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, സ്വയം തീരുമാനിക്കുന്നുമില്ല; രാജാവിന്റെ ഇച്ഛ അറിയിച്ച് തീരുമാനം രാമനുതന്നെ സമർപ്പിക്കുന്നു; ഇതാണ് ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ സേവകരുടെ മര്യാദ. സൂതന്റെ വാക്കു കേട്ട് രാമനും തിടുക്കത്തോടെ നരേശ്വരനെ വീണ്ടും കാണാൻ രാജഭവനത്തിലേക്കു പോയി. രാമൻ എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്നു കേട്ട് ദശരഥമഹാരാജാവ് പ്രിയവും ഉത്തമവുമായ വാക്കു പറയാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ ഗൃഹത്തിനകത്തേക്കു വരുത്തി. ശ്രീമാനായ രാഘവൻ പിതാവിന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾത്തന്നെ ദൂരെനിന്നുതന്നെ പിതാവിനെ കണ്ട് കൈകൂപ്പി നമസ്കരിച്ചു നിന്നു. ദൂരെനിന്നുതന്നെയുള്ള നമസ്കാരം എന്ന പദത്താൽ പുത്രന്റെ വിനയവും ‘പ്രിയവും ഉത്തമവുമായതു പറയാൻ ആഗ്രഹിച്ച്’ എന്ന പദത്താൽ പിതാവിന്റെ വാത്സല്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ‘തിടുക്കത്തിൽ’, ‘തിടുക്കത്തോടെ’ എന്നീ രണ്ടു പദങ്ങളാൽ രാമന്റെ ഔത്സുക്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാജാവാകട്ടെ പുത്രനെ ഗൃഹത്തിന്റെ അകത്തെ മുറിയിലേക്കുതന്നെ വരുത്തി, കാരണം പറയാനുള്ളത് ജനങ്ങളുടെ മുമ്പിൽ പറയേണ്ടതല്ലായിരുന്നു; ഇതിലൂടെ തുടർന്നുവരുന്ന ഏകാന്തസംഭാഷണത്തിനു ഭൂമിക ഒരുങ്ങുന്നു.

നമസ്കരിക്കുന്ന രാമനെ ഭൂപൻ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് ആലിംഗനം ചെയ്ത്, മനോഹരമായ ആസനം കാണിച്ചുകൊടുത്ത് വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, ഞാൻ വൃദ്ധനാണ്, ദീർഘായുസ്സുമാണ്; ആഗ്രഹിച്ച ഭോഗങ്ങളെല്ലാം ഞാൻ അനുഭവിച്ചുകഴിഞ്ഞു; ധാരാളം അന്നവും ധാരാളം ദക്ഷിണയുമുള്ള നൂറുകണക്കിനു യജ്ഞങ്ങൾ ഞാൻ ഇഷ്ടംപോലെ ചെയ്തുകഴിഞ്ഞു. ഭൂമിയിൽ അനുപമനായ നീ എന്റെ ഇഷ്ടപുത്രനായി ജനിച്ചു; പുരുഷസത്തമാ, ദാനവും ഹോമവും അധ്യയനവും ഞാൻ ചെയ്തുകഴിഞ്ഞു. വീരാ, ഇഷ്ടമായ സുഖങ്ങൾ ഞാൻ അനുഭവിച്ചു; ദേവന്മാർ, ഋഷിമാർ, പിതൃക്കൾ, വിപ്രന്മാർ എന്നിവരോടുള്ള കടത്തിൽനിന്നും എന്നോടുതന്നെയുള്ള കടത്തിൽനിന്നും ഞാൻ മുക്തനാണ്. നിന്റെ അഭിഷേകമല്ലാതെ എനിക്കു ചെയ്യാൻ മറ്റൊന്നും ബാക്കിയില്ല. അതിനാൽ ഞാൻ നിന്നോടു പറയുന്നതെന്തോ അതു നീ ചെയ്യണം. ഇന്ന് എല്ലാ പ്രകൃതികളും (പ്രജകൾ) നിന്നെത്തന്നെ നരാധിപനായി ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതിനാൽ മകനേ, ഞാൻ നിന്നെ യുവരാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യും.’ ഇവിടെ രാജാവ് പുത്രനെ പ്രശംസിക്കുക മാത്രമല്ല, തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ പൂർണ്ണത എണ്ണിപ്പറയുകയും ചെയ്യുന്നു: ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ചു, യജ്ഞങ്ങൾ ചെയ്തു, ദാനവും അധ്യയനവും നടത്തി, നാലു കടങ്ങളും വീട്ടി; ഒരു കാര്യം മാത്രം ബാക്കി, അതു പുത്രന്റെ അഭിഷേകം. ഈ വാക്യത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം രാമന്റെ സമ്മതം അനിവാര്യമാക്കുന്നു. ‘ദാനം, യജ്ഞം, അധ്യയനം’ എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളാൽ ദാനം, യജ്ഞം, സ്വാധ്യായം എന്ന മൂന്നുവിധമായ ഗൃഹസ്ഥധർമ്മം ചുരുക്കിപ്പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘ധാരാളം അന്നവും ധാരാളം ദക്ഷിണയുമുള്ള’ എന്ന വിശേഷണങ്ങളാൽ യജ്ഞങ്ങളുടെ പൂർണ്ണത കാണിക്കുന്നു: ബ്രാഹ്മണർക്കു സമൃദ്ധമായ അന്നവും ധാരാളം ദക്ഷിണയും നൽകപ്പെടുന്ന യജ്ഞംതന്നെയാണ് സമ്പൂർണ്ണം എന്നാണ് ശാസ്ത്രമതം. ഒടുവിൽ ‘പ്രകൃതികൾ നിന്നെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാജാവ് തന്റെ ഇച്ഛയെ പ്രജേച്ഛയോട് ഇണക്കുന്നു.

തുടർന്ന് രാജാവ് തന്റെ തിടുക്കത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ കാരണം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: ‘രാഘവാ, ഇപ്പോൾ ഞാൻ അശുഭവും ഭീകരവുമായ സ്വപ്നങ്ങൾ കാണുന്നു; ഇടിമുഴക്കത്തോടുകൂടിയ വലിയ കൊള്ളിമീനുകൾ വലിയ ശബ്ദത്തോടെ ആകാശത്തുനിന്നു വീഴുന്നു. എന്റെ ജന്മനക്ഷത്രം സൂര്യൻ, ചൊവ്വ, രാഹു എന്നീ ക്രൂരഗ്രഹങ്ങളാൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്നു ദൈവജ്ഞർ അറിയിക്കുന്നു. ഇത്തരം നിമിത്തങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ മിക്കപ്പോഴും രാജാവ് മരണം പ്രാപിക്കുകയോ ഘോരമായ ആപത്തിൽ അകപ്പെടുകയോ ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ എന്റെ ചിത്തം മോഹിക്കാത്തിടത്തോളം കാലത്തിനുള്ളിൽത്തന്നെ നീ അഭിഷിക്തനാകുക; പ്രാണികളുടെ മനസ്സ് ചഞ്ചലമാണല്ലോ. ഇന്ന് ചന്ദ്രൻ പുഷ്യത്തിനു മുമ്പുള്ള പുണർതം നക്ഷത്രത്തിലെത്തിയിരിക്കുന്നു; നാളെ നിശ്ചയമായും പുഷ്യയോഗമായിരിക്കും എന്നു ദൈവചിന്തകർ പറയും. ആ പുഷ്യത്തിൽത്തന്നെ നീ അഭിഷിക്തനാകുക; എന്റെ മനസ്സ് എന്നെ തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. ശത്രുതാപനാ, നാളെത്തന്നെ ഞാൻ നിന്നെ യൗവരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യും.’ ഇവിടെ മൂന്നു പ്രമാണങ്ങൾ ക്രമമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു: സ്വപ്നങ്ങൾ, കൊള്ളിമീൻവീഴ്ച, ഗ്രഹയോഗം; അവയുടെയെല്ലാം നിഷ്കർഷം ഒന്നുതന്നെ, കാലം അൽപമാണ്. ‘പ്രാണികളുടെ മനസ്സ് ചഞ്ചലമാണല്ലോ’ എന്ന വാക്ക് ഈ സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും മർമ്മസ്പർശിയായതാണ്, കാരണം പിന്നീട് അതുതന്നെ രാജാവിന്റെ സ്വന്തം മനസ്സിന്റെ ചാഞ്ചല്യത്തിൽ പരിണമിക്കും. ‘ഇടിമുഴക്കത്തോടുകൂടിയ വലിയ കൊള്ളിമീനുകൾ’ എന്ന പദത്താൽ കൊള്ളിമീൻവീഴ്ചയോടൊപ്പം ഇടിവെട്ടുപോലുള്ള മഹാശബ്ദവും പറയപ്പെടുന്നു; പ്രാചീനശാസ്ത്രങ്ങളിൽ ഇതു രാഷ്ട്രോപദ്രവത്തിന്റെ സൂചകമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ‘ആക്രമിക്കപ്പെട്ട നക്ഷത്രം’ എന്ന പദത്താൽ ജന്മനക്ഷത്രത്തിന്മേലുള്ള ക്രൂരഗ്രഹങ്ങളുടെ ആക്രമണം പറയപ്പെടുന്നു; സൂര്യൻ, ചൊവ്വ, രാഹു എന്നീ മൂന്നും ക്രൂരരാണെന്നു ജ്യോതിഷത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. പുഷ്യം പുണർതത്തിനു തൊട്ടുപിന്നാലെയാണ്; അതിനാൽ നാളെത്തന്നെ ചന്ദ്രന്റെ പുഷ്യയോഗം നിശ്ചിതമാണ്; ഇതിലൂടെ രാജാവിന്റെ തിടുക്കം ശാസ്ത്രാനുമതമാകുന്നു.

‘അതിനാൽ ഇന്നുമുതൽ നീ നിയതാത്മാവായി വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ച് ഈ രാത്രി വധുവിനോടൊപ്പം ഉപവസിക്കണം; ദർഭവിരിപ്പിൽ ശയിക്കുകയും വേണം. ശ്രദ്ധാലുക്കളായ സുഹൃത്തുക്കൾ ഇന്ന് നിന്നെ എല്ലാവശത്തുനിന്നും സംരക്ഷിക്കട്ടെ; ഇത്തരം കാര്യങ്ങൾ അനേകം വിഘ്നങ്ങളുള്ളവയാണല്ലോ. ഭരതൻ ഈ നഗരത്തിൽനിന്ന് അകലെ വസിക്കുന്നിടത്തോളം കാലംതന്നെയാണ് നിന്റെ അഭിഷേകത്തിനു യോജിച്ച സമയം എന്നാണ് എന്റെ മതം.’ ഇവിടെ രാജാവ് തന്റെ ശങ്ക സ്വയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; എന്നാൽ ആ ശങ്ക ഭരതനിൽ ആരോപിക്കുന്നില്ല: ‘നിന്റെ സഹോദരനായ ഭരതൻ സജ്ജനങ്ങളുടെ വൃത്തിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും ജ്യേഷ്ഠനെ അനുസരിക്കുന്നവനും ധർമ്മാത്മാവും കാരുണ്യവാനും ജിതേന്ദ്രിയനുമാണെന്നതു ശരിതന്നെ. എങ്കിലും മനുഷ്യരുടെ ചിത്തം അനിത്യമാണെന്നാണ് എന്റെ മതം; രാഘവാ, ധർമ്മനിഷ്ഠരായ സജ്ജനങ്ങളുടെ ചിത്തവും കൃതശോഭിയാണ്.’ ‘കൃതശോഭി’ എന്ന പദത്താൽ, സത്പുരുഷന്മാരുടെ മനസ്സുപോലും ഉപകാരംകൊണ്ടോ അപകാരംകൊണ്ടോ വശീകരിക്കപ്പെടുന്നു എന്നു പറയുന്നു. ഈ വാക്കുകളിലൂടെ കവി വരാനിരിക്കുന്ന വിപ്ലവത്തിന്റെ വിത്തു പാകുന്നു; ആശങ്ക ഭരതനിൽ സത്യമാകില്ല, മറ്റൊരിടത്താണു സത്യമാകുക എന്ന് ശ്രോതാവ് അറിയുന്നു. വ്രതത്തിന്റെ സ്വരൂപം ഇവിടെ വ്യക്തമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു: ഉപവാസം, ഇന്ദ്രിയസംയമം, പത്നിയോടൊപ്പമുള്ള താമസം, ദർഭവിരിപ്പിലെ ശയനം. ‘സുഹൃത്തുക്കൾ സംരക്ഷിക്കട്ടെ’ എന്ന ആജ്ഞയിലൂടെ രാജാവുതന്നെ വിഘ്നാശങ്ക പ്രകടമാക്കുന്നു. ഭരതൻ അപ്പോൾ മാതാമഹന്റെ ഗൃഹത്തിൽ കേകയദേശത്ത് അകലെ വസിക്കുകയായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ അസാന്നിധ്യം രാജാവിന് അനുകൂലമായി തോന്നുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട്, നാളെ നടക്കാനിരിക്കുന്ന അഭിഷേകത്തിന് അനുമതി ലഭിച്ച രാമൻ ‘പോകുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞ് പിതാവിനെ അഭിവാദനം ചെയ്ത് തന്റെ ഗൃഹത്തിലേക്കു ചെന്നു. രാജാവ് അഭിഷേകം ആജ്ഞാപിച്ചിരിക്കെ അദ്ദേഹം തന്റെ മന്ദിരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് തൽക്ഷണംതന്നെ പുറത്തിറങ്ങി അമ്മയുടെ അന്തഃപുരത്തിലേക്കു പോയി. അവിടെ പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ച്, മൗനം പാലിച്ച്, ഭക്തിയിൽ ലയിച്ച്, ദേവതാഗൃഹത്തിൽ ഐശ്വര്യം പ്രാർത്ഥിക്കുന്ന അമ്മ കൗസല്യയെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. സുമിത്രയും ലക്ഷ്മണനും മുമ്പേതന്നെ അവിടെ എത്തിയിരുന്നു; രാമാഭിഷേകത്തിന്റെ പ്രിയവാർത്ത കേട്ട് സീതയെയും അവിടെ വരുത്തിയിരുന്നു. ആ സമയം കൗസല്യ കണ്ണുകളടച്ചു നിൽക്കുകയായിരുന്നു; സുമിത്രയും സീതയും ലക്ഷ്മണനും അവരുടെ അടുത്തിരുന്നു; പുഷ്യത്തിൽ പുത്രന്റെ യൗവരാജ്യാഭിഷേകം നടക്കുമെന്നു കേട്ട് അവർ പ്രാണായാമത്തോടെ ജനാർദ്ദനനായ പരമപുരുഷനെ ധ്യാനിക്കുകയായിരുന്നു. ഇവിടെ അമ്മയുടെ ഭക്തി കാണിക്കപ്പെടുന്നു: അവർ ഉത്സവം ആഘോഷിക്കുന്നില്ല, ആഭരണങ്ങൾ ധരിക്കുന്നില്ല; പട്ടുവസ്ത്രമണിഞ്ഞ് മൗനവ്രതത്തോടെ ദേവതാഗൃഹത്തിൽ പുത്രനുവേണ്ടി ഐശ്വര്യം യാചിക്കുന്നു. അങ്ങനെ നിയമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന അവരെ സമീപിച്ച് അഭിവാദനം ചെയ്ത് രാമൻ അവരെ ഹർഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഈ ശ്രേഷ്ഠവചനം പറഞ്ഞു. ‘പ്രവണ’ എന്ന പദത്താൽ ധ്യാനത്തിലെ ഏകാഗ്രതയാൽ വിനമ്രമായ മനസ്സ് പറയപ്പെടുന്നു; ‘വാഗ്യത’ എന്നാൽ മൗനവ്രതം; ‘ക്ഷൗമവാസിനി’ എന്നാൽ ശുദ്ധമായ പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ചവൾ. ഈ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ ഉപാസനയുടെ പൂർണ്ണമായ വിധിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സുമിത്രയും ലക്ഷ്മണനും മുമ്പേതന്നെ അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു, സീതയെയാകട്ടെ വാർത്ത കേട്ടശേഷം പിന്നീടു വരുത്തി; ഇതിലൂടെ കുടുംബത്തിന്റെ സമഗ്രത കാണിക്കപ്പെടുന്നു. കൗസല്യയാകട്ടെ ബാഹ്യമായ ഉത്സവം ആരംഭിക്കുന്നില്ല; പ്രാണായാമത്തോടെ അവർ ജനാർദ്ദനനെ ധ്യാനിക്കുന്നു, കാരണം അവരുടെ മതത്തിൽ പുത്രന്റെ ശ്രേയസ്സ് ദൈവപ്രസാദത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. രാമനും അവരുടെ നിയമം ഭഞ്ജിക്കാതെ, നിയമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന അവസ്ഥയിൽത്തന്നെ അവരെ സമീപിക്കുന്നു; ഇതു പുത്രന്റെ സൂക്ഷ്മമായ മര്യാദയാണ്. ‘തൽക്ഷണംതന്നെ പുറത്തിറങ്ങി’ എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ ഔത്സുക്യവും പറയപ്പെടുന്നു: അദ്ദേഹം സ്വഗൃഹത്തിൽ വൈകുന്നില്ല, ഉടനടി അമ്മയുടെ അന്തഃപുരത്തിലേക്കു പോകുന്നു; പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ ആദ്യം അമ്മയെ അറിയിക്കുക എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മതത്തിൽ ഒന്നാമത്തെ കർത്തവ്യം.

‘അമ്മേ, പ്രജാപാലനകർമ്മത്തിൽ പിതാവ് എന്നെ നിയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; പിതാവിന്റെ ആജ്ഞപോലെ നാളെ എന്റെ അഭിഷേകം നടക്കും. എന്നോടൊപ്പം ഈ രാത്രി സീതയും ഉപവസിക്കണം; ഉപാധ്യായന്മാർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്, അതുതന്നെയാണ് പിതാവ് എന്നോടു പറഞ്ഞതും. നാളെ നടക്കാനിരിക്കുന്ന അഭിഷേകത്തിനു യോജിച്ച മംഗളകർമ്മങ്ങളെല്ലാം ഇന്ന് എനിക്കും വൈദേഹിക്കുംവേണ്ടി ചെയ്യിച്ചാലും.’ ഏറെക്കാലമായി ആഗ്രഹിച്ചിരുന്ന ഇതു കേട്ട് കൗസല്യ ആനന്ദക്കണ്ണീരിൽ ഇടറിയ വാക്കുകളിൽ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘മകനേ രാമാ, ചിരഞ്ജീവിയായിരിക്കുക; നിന്റെ ശത്രുക്കൾ നശിക്കട്ടെ. ശ്രീയോടുകൂടി നീ എന്റെയും സുമിത്രയുടെയും ബന്ധുക്കളെ ആനന്ദിപ്പിക്കുക. മകനേ, മംഗളകരമായ നക്ഷത്രത്തിലാണല്ലോ ഞാൻ നിന്നെ പ്രസവിച്ചത്, കാരണം നീ നിന്റെ ഗുണങ്ങളാൽ പിതാവായ ദശരഥനെ ആരാധിച്ചു പ്രീതനാക്കിയിരിക്കുന്നു. താമരക്കണ്ണനായ പരമപുരുഷനിൽ ഞാൻ അനുഷ്ഠിച്ച ക്ഷാന്തമായ തപസ്സ് നിഷ്ഫലമായില്ലല്ലോ, കാരണം മകനേ, ഈ ഇക്ഷ്വാകുരാജശ്രീ നിന്നെ ആശ്രയിക്കാൻ പോകുന്നു.’ ഇവിടെ അമ്മയുടെ ആശീർവാദത്തിൽ മൂന്ന് അംഗങ്ങളുണ്ട്: ദീർഘായുസ്സ്, ശത്രുനാശം, ബന്ധുക്കളെ ആനന്ദിപ്പിക്കൽ; തുടർന്ന് തന്റെ തപസ്സിന്റെ ഫലം അവർ പുത്രനിൽ കാണുന്നു. ‘ക്ഷാന്തം അമോഘം’ എന്ന പദത്താൽ അവരുടെ ദീർഘകാലവ്രതം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഉപാധ്യായന്മാർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ തനിക്കു ലഭിച്ച ആജ്ഞയുടെ ശാസ്ത്രീയമൂലം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു: അതു പിതാവിന്റെ വെറും ഇച്ഛയല്ല, വേദജ്ഞരുടെ വിധിയാണ്. ‘മംഗളകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യിച്ചാലും’ എന്നതിൽ അമ്മയുടെ അധികാരം അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു, കാരണം കുലത്തിന്റെ മാംഗളികകർമ്മങ്ങൾ നിർവ്വഹിക്കുന്നത് അമ്മതന്നെയാണ്. കൗസല്യയുടെ വാക്കിലെ ‘നിന്റെ ശത്രുക്കൾ നശിക്കട്ടെ’ എന്ന ആശീർവാദം പ്രത്യേകം ഓർക്കേണ്ടതാണ്, കാരണം കഥയുടെ ഗതി അതിനെത്തന്നെ വിപരീതമാക്കും. ‘ഞാൻ നിന്നെ പ്രസവിച്ചു’ എന്ന പദത്താൽ അവർ തന്റെ മാതൃത്വം അഭിമാനത്തോടെ ഓർക്കുന്നു; ‘ഇക്ഷ്വാകുരാജശ്രീ നിന്നെ ആശ്രയിക്കും’ എന്നതിലൂടെ രാജലക്ഷ്മിയെ ആശ്രയിക്കുന്നവളായും പുത്രനെ ആശ്രയമായും വർണ്ണിക്കുന്നു. ‘ആനന്ദക്കണ്ണീരിൽ ഇടറിയ വാക്കുകൾ’ എന്ന പദത്താൽ കൗസല്യയുടെ കണ്ഠം ഇടറിപ്പോയി എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഏറെക്കാലമായി കാത്തിരുന്ന ഫലത്തെക്കുറിച്ചു കേൾക്കുമ്പോൾ വാക്കുതന്നെ ഇടറുന്നു. ഈ പദംതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ ഭാവശിഖരം.

അമ്മ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാമൻ, കൈകൂപ്പി വിനീതനായി ഇരിക്കുന്ന സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനെ നോക്കി പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ടെന്നപോലെ പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, എന്നോടൊപ്പം നീയും ഈ ഭൂമിയെ ഭരിക്കുക. നീ എന്റെ രണ്ടാമത്തെ അന്തരാത്മാവാണ്; ഈ ശ്രീ നിന്നെത്തന്നെ വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു. സൗമിത്രേ, ഇഷ്ടമായ ഭോഗങ്ങളും രാജ്യഫലങ്ങളും നീ അനുഭവിക്കുക; നിനക്കുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് ഞാൻ ജീവിതവും രാജ്യവും ആഗ്രഹിക്കുന്നത്.’ ലക്ഷ്മണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് രാമൻ രണ്ട് അമ്മമാരെയും അഭിവാദനം ചെയ്ത്, സീതയോടും യാത്രാനുമതി വാങ്ങി, തന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു പോയി. ഇവിടെ രാമന്റെ പുഞ്ചിരി സഹോദരന്റെ വിനയത്തോടുള്ള വാത്സല്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘രണ്ടാമത്തെ അന്തരാത്മാവ്’ എന്ന പദത്താൽ സഹോദരന്മാരുടെ അഭേദം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം അഭിഷേകത്തിന്റെ എല്ലാ ഒരുക്കങ്ങളും പൂർത്തിയാക്കി അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠൻ വന്ന് രാമനെയും സീതയെയും ഉപവാസവ്രതം അനുഷ്ഠിപ്പിക്കും. ‘നിനക്കുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് ഞാൻ ജീവിതവും രാജ്യവും ആഗ്രഹിക്കുന്നത്’ എന്ന വാക്യമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ പര്യവസാനം; രാജ്യത്തിന്റെ ഫലം സ്വന്തം ഭോഗമല്ല, സഹോദരന്റെ സുഖമാണ് എന്ന രാമന്റെ ദൃഷ്ടി അവിടെ പ്രകടമാകുന്നു.

In the previous sarga King Daśaratha had won the consent of the townsmen and country people in open assembly and proclaimed Rāma's consecration as heir-apparent, and Vasiṣṭha and the others had begun the preparations. In this sarga the king tells Rāma of his decision himself, in private, and reveals the hidden reason for his haste. When the citizens had gone home, the king consulted his ministers once more and, knowing his own mind, made his resolve firm: "Tomorrow the moon will be in Puṣya; tomorrow my son Rāma of the lotus-petal eyes shall be consecrated as heir-apparent." Having decided this he went into his inner apartments, called the charioteer Sumantra and ordered, "Bring Rāma here to me again." The charioteer bowed to the command and hurried back to Rāma's house to fetch him a second time. The doorkeepers told Rāma that Sumantra had come again, and at the mere news of his arrival Rāma was filled with misgiving. The poet catches a subtle feeling here: he had seen his father only that morning, so why this second summons? Sumantra was the old charioteer of Ayodhyā and the king's confidant, and his coming twice in one day was unusual in itself. This misgiving falls like a shadow cast ahead by the story to come.

Rāma had Sumantra brought in at once and asked him eagerly, "Why have you come again? Tell me everything." The charioteer replied, "The king wishes to see you. Now that you have heard, it is for you to decide whether to go or not." His courtesy is worth noticing: he neither commands nor decides for himself, but reports the king's wish and leaves the choice to Rāma, as became the servants of the Ikṣvākus. Hearing this, Rāma too made haste and set off for the palace to see the lord of men again; the poet's repeated words for hurry show his eagerness. Learning that Rāma had come, King Daśaratha, who wanted to tell him something dear and excellent, had him brought into the inner rooms — for what he had to say was not to be said before others, and so the scene is set for the private talk that follows. As glorious Rāghava entered his father's house he saw his father from a distance, bowed low with his palms joined, and stood waiting. His bowing from afar shows the son's humility, just as the king's wish to speak words dear and excellent shows the father's tenderness.

The king raised him as he bowed, embraced him, showed him to a fine seat and spoke to him again: "Rāma, I am old and have lived long. I have enjoyed all the pleasures I wished for, and have offered sacrifices as I wished, hundreds of them, rich in food and lavish in gifts. The son I longed for has been born to me — you, who have no equal on earth. I have given, I have sacrificed, I have studied, best of men. I have known every joy I desired, my hero, and I am free of my debts to the gods, the seers, the ancestors and the brāhmaṇas, and of my debt to myself as well. Nothing is left for me to do except to consecrate you. So you must do what I am about to ask of you. Today all the people want you for their king; therefore, my son, I shall consecrate you as heir-apparent." The king is not only praising his son; he is counting up the fullness of his own life: pleasures enjoyed, sacrifices made, giving and study done, all four debts paid, and only one task left, his son's consecration. By putting it so he makes Rāma's consent a duty. "Given, sacrificed, studied" sums up the householder's threefold dharma of charity, sacrifice and study, and the sacrifices "rich in food and lavish in gifts" are complete ones, for the śāstra holds that a sacrifice is whole only when brāhmaṇas are given plenty of food and generous fees. And by ending with "the people want you" the king makes his own wish one with his people's.

Then the king revealed the real reason for his haste: "Besides, Rāghava, I have lately been seeing terrible, ill-omened dreams, and great meteors fall from the sky with thunderclaps and a mighty roar. The astrologers tell me that my birth-star is beset by the cruel planets, the Sun, Mars and Rāhu. When such omens appear, a king usually dies or meets some dreadful calamity. So while my mind is still clear, you must be consecrated, for the minds of living beings are unsteady. Today the moon has entered Punarvasu, which comes just before Puṣya; tomorrow, the readers of the stars say, it will certainly be joined with Puṣya. Be consecrated then, under Puṣya. My mind is pressing me on, as it were. Tomorrow, scorcher of foes, I shall consecrate you as heir-apparent." Three proofs are set out in turn — dreams, falling meteors and the planets — and all lead to one conclusion: time is short. The meteors that fall with a thunderclap were counted in the old sciences as a sign of trouble for the realm; the Sun, Mars and Rāhu are all known in astrology as cruel planets; and since Puṣya follows Punarvasu, the moon's conjunction with Puṣya the next day was certain, so the king's haste had the sanction of the science. The saying "the minds of living beings are unsteady" is the most poignant in the sarga, for it will come true in the wavering of the king's own mind.

"So from today you must keep a vow with a disciplined mind, and fast tonight together with your wife, sleeping on a bed of darbha grass. Let your friends keep watch round you today, alert and careful, for undertakings like this meet with many obstacles. And I think that while Bharata is away from the city, the time for your consecration has come." The vow is spelled out: fasting, restraint of the senses, staying with his wife and sleeping on darbha grass; and in ordering friends to guard Rāma the king himself betrays his fear of obstacles. Bharata was then away at his grandfather's house in the land of the Kekayas, and his absence seemed to suit the king. He voices his misgiving, yet does not lay it on Bharata: "It is true that your brother Bharata keeps to the ways of good men; he follows his elder brother, and is righteous, compassionate and self-controlled. Yet I believe the minds of men are unsteady; even the minds of good men who are constant in dharma can be swayed by what is done to them, Rāghava." With these words the poet plants the seed of the coming upheaval; the listener already senses that the fear will come true not in Bharata but elsewhere.

So addressed, and given leave for the next day's consecration, Rāma said, "I will go," saluted his father and returned home. He went into his own house, where the king had ordered the consecration to be announced, and came straight out again to go to his mother's apartments; he did not linger, feeling that his mother should be the first to hear of his father's command. There he found Kausalyā in the shrine, clad in silk, silent and absorbed in devotion, praying for his good fortune. Sumitrā and Lakṣmaṇa had already come there, and Sītā had been sent for on hearing the happy news, so the whole family was gathered. Kausalyā stood with her eyes half closed, attended by Sumitrā, Sītā and Lakṣmaṇa; having heard that her son would be consecrated under Puṣya, she was meditating on Janārdana, the Supreme Person, with controlled breath. A mother's devotion is shown here: she does not celebrate or put on ornaments but, in clean silk and under a vow of silence, with her mind bowed in single-minded meditation, she prays for her son's fortune, believing that his good depends on the grace of God. Rāma did not break in on her observance; he came to her as she kept it — a delicate courtesy in a son — saluted her, and spoke these fine words to gladden her.

"Mother, my father has appointed me to the work of protecting the people, and at his command I am to be consecrated tomorrow. Sītā must fast with me tonight; the teachers told my father so, and he has told me. Please have all the auspicious rites that are proper for tomorrow's consecration performed today for me and for Vaidehī." By citing the teachers Rāma shows that the rule is not merely his father's wish but the prescription of those learned in the Vedas, and by asking his mother to see to the rites he honours her right, since it is the mother who performs a family's auspicious ceremonies. Hearing what she had so long hoped for, Kausalyā answered Rāma in a voice choked with tears of joy — at the news of a fruit awaited so long, her very speech faltered, and this is the emotional peak of the sarga. "Live long, my child Rāma! May all who stand in your way be destroyed. With this good fortune, bring joy to my kinsmen and to Sumitrā's. Surely you were born of me under a lucky star, my son, since you have won your father Daśaratha's favour by your virtues. The austerities I offered to the lotus-eyed Lord have not been in vain, since this royal fortune of the Ikṣvākus will now come to rest in you." Her blessing has three parts — long life, the defeat of enemies, and joy for the family — and then she sees in her son the fruit of her own long discipline. She recalls with pride that he was born of her, and pictures the royal fortune seeking shelter in him. Her wish that those who stand in his way may perish is especially to be remembered, since the course of the story will turn it upside down.

Addressed so by his mother, Rāma looked at his brother Lakṣmaṇa, who sat near him bowed low with joined palms, and said with a slight smile — a smile of affection at his brother's humility — "Lakṣmaṇa, rule this earth with me. You are my second self; this fortune has come to you as much as to me. Enjoy, son of Sumitrā, the pleasures you desire and the fruits of kingship; it is for your sake that I want both life and kingdom." Calling him his second self shows that the brothers are one. Having said this to Lakṣmaṇa, Rāma saluted his two mothers and, with Sītā taking her leave too, went to his own house. His words that he wants life and kingdom for his brother's sake are the culmination of the sarga, revealing Rāma's view that the fruit of kingship is not his own enjoyment but his brother's happiness. So the sarga closes with every preparation for the consecration made; in the next, the family priest Vasiṣṭha will come to Rāma and Sītā and give them the vow of fasting.