गतसर्गे राजा दशरथः रामं श्वोभाविनि अभिषेचने संदिश्य स्वयम् एव व्रतस्य आदेशं दत्तवान्। अस्मिन् सर्गे सः तस्य विधिपूर्वकं सम्पादनं पुरोहिताय समर्पयति। रामं संदिश्य नृपतिः पुरोहितं वसिष्ठं समाह्वयत् इदम् अब्रवीत् च — ‘तपोधन, अद्य एव गच्छ; काकुत्स्थं वध्वा सह यतव्रतम् उपवासं कारय, श्रेयसे राज्यलाभाय च।’ अत्र ‘श्रेयसे’ इति पदेन विघ्नशान्तिः, ‘राज्यलाभाय’ इति पदेन अभिषेकस्य सिद्धिः च उद्दिश्यते; उभयम् अपि व्रतस्य फलम्। वेदविदां वरः वसिष्ठः ‘तथा’ इति राजानम् उक्त्वा स्वयम् एव रामनिवेशनं प्रति प्रस्थितः। मन्त्रविदं मन्त्रकोविदं वीरं रामम् उपवासयितुं सुधृतव्रतः सः ब्राह्मं युक्तं रथवरम् आस्थाय प्रययौ। ‘स्वयम्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — कुलगुरुः शिष्यं प्रति स्वयम् एव गच्छति, न तु तम् आह्वयति; एषा आचार्यस्य स्नेहमयी मर्यादा। ‘ब्राह्मं रथवरम्’ इति पदेन ब्राह्मणस्य आरोहणयोग्यः, मङ्गलचिह्नैः युक्तः रथः उच्यते; सः च युक्तः, अर्थात् अश्वैः पूर्वम् एव योजितः, यतः विलम्बः न सह्यः।

मुनिसत्तमः रामभवनं प्राप्य — यत् पाण्डुराणाम् अभ्राणां घनप्रभम् इव शुभ्रम् आसीत् — रथेन एव तिस्रः कक्ष्याः विवेश। तम् आगतम् ऋषिं श्रुत्वा रामः त्वरन् इव ससंभ्रमः मानार्हं तं मानयिष्यन् निवेशनात् बहिः निश्चक्राम। त्वरमाणः सः मनीषिणः रथाभ्याशम् अभ्येत्य स्वयम् एव तं परिगृह्य रथात् अवतारयामास। अत्र राज्ञः पुत्रः युवराजपदे अभिषेक्तव्यः अपि सन् गुरोः रथस्य समीपं स्वयं धावति, स्वहस्तेन च तम् अवतारयति — एतेन रामस्य विनयः दर्श्यते। तं प्रश्रितं दृष्ट्वा पुरोहितः संभाष्य अभिप्रसाद्य च प्रियार्हं रामं हर्षयन् इदम् उवाच। ‘प्रियार्हम्’ इति पदेन इदम् उच्यते यत् रामः प्रियवचनस्य एव योग्यः, न कठोरस्य। ‘तिस्रः कक्ष्याः रथेन एव विवेश’ इति पदेन वसिष्ठस्य असाधारणं गौरवं सूचितम् — अन्येषां कृते रथः बहिः एव स्थाप्यते, कुलगुरोः तु त्रीणि प्राङ्गणानि रथेन एव अतिक्रम्य गन्तुम् अनुमतिः। ‘संभाष्य अभिप्रसाद्य च’ इति क्रियाद्वयेन पुरोहितः प्रथमं कुशलं पृच्छति, ततः प्रसन्नं करोति।

‘राम, ते पिता प्रसन्नः; त्वं राज्यम् अवाप्स्यसि। अद्य भवान् सीतया सह उपवासं करोतु। प्रातः हि नराधिपः पिता दशरथः प्रीत्या त्वां यौवराज्ये अभिषेक्ष्यति, यथा नहुषः ययातिम् अभ्यषिञ्चत्।’ इति उक्त्वा सः शुचिः मुनिः तदा रामं वैदेह्या सहितं यतव्रतम् उपवासं मन्त्रवत् कारयामास। ‘मन्त्रवत्’ इति पदेन इदं सूच्यते यत् इदं व्रतं न केवलम् आहारत्यागः, अपि तु मन्त्रोच्चारणपूर्वकः विधिः। ततः रामेण यथावत् अर्चितः सः राज्ञः गुरुः काकुत्स्थम् अभ्यनुज्ञाप्य रामनिवेशनात् निर्गतः। रामः अपि तत्र प्रियंवदैः सुहृद्भिः सह आसीनः, तैः सभाजितः, तान् सर्वशः अनुज्ञाप्य अन्तः विवेश। नहुषययात्योः उपमा अत्र सार्थिका — पिता पुत्रं युवराजं करोति इति पौराणिकं दृष्टान्तम् अनुसृत्य वसिष्ठः मङ्गलम् आशास्ते। ‘शुचिः’ इति पदेन वसिष्ठस्य आत्मशुद्धिः उच्यते, यतः अशुचिः आचार्यः व्रतं न ग्राहयेत्। ‘यथावत् अर्चितः’ इति पदेन रामेण पाद्यार्घ्यादिभिः विधिवत् पूजा कृता इति ज्ञायते। ‘ताननुज्ञाप्य सर्वशः’ इति च — रामः सुहृदः न उपेक्षते, प्रत्येकम् अनुमतिं गृहीत्वा एव अन्तः प्रविशति; एषा तस्य लोकसंग्रहशीलता।

तदा हृष्टैः नरैः नारीभिः च युतं रामवेश्म तथा बभौ यथा मत्तद्विजगणं प्रफुल्लनलिनं सरः। राजभवनप्रख्यात् तस्मात् रामनिवेशनात् निर्गत्य वसिष्ठः जनसंवृतं मार्गं ददर्श। अयोध्यायां समन्ततः राजमार्गाः वृन्दवृन्दैः कुतूहलजनैः वृताः अभिसम्बाधाः अभवन्। जनवृन्दानाम् ऊर्मिवत् संघर्षेण यः हर्षस्वनः उत्थितः, तेन वृतस्य राजमार्गस्य निःस्वनः सागरस्य इव बभूव। तस्मिन् दिने सिक्ताः सम्मृष्टाः च रथ्याः, वनमालाभिः अलंकृता, समुच्छ्रितगृहध्वजा च अयोध्या आसीत्। स्त्रीभिः बालैः च आकुलः अयोध्यानिलयः जनः रामाभिषेकम् आकांक्षन् रवेः उदयम् एव आकांक्षत्। अत्र कविः नगरस्य उत्साहं समुद्रोपमया वर्णयति; ‘सूर्योदयम् आकांक्षन्’ इति पदेन रात्रेः दीर्घता जनानां च अधैर्यं सूच्येते। सरोवरोपमा अत्र सार्थिका — यथा विकसितकमलं सरः मत्तपक्षिभिः शोभते, तथा रामभवनं हृष्टैः स्त्रीपुरुषैः। ‘वृन्दवृन्दैः’ इति द्विरुक्त्या जनानां राशयः राशयः इति आधिक्यम् उच्यते। ‘अभिसम्बाधाः’ इति पदेन मार्गाणां सङ्कीर्णता, ‘सागरस्य इव निःस्वनः’ इति उपमया च कोलाहलस्य गाम्भीर्यं दर्शितम्। ‘सिक्तसम्मृष्टरथ्या’ इति पदेन मार्गाः जलेन सिक्ताः सम्मार्जिताः च इति उच्यते; ‘वनमालिनी’ इति पत्रपुष्पमालाभिः अलंकृता इति। एवं कविः नगरस्य बाह्यां सज्जां जनानाम् आन्तरम् औत्सुक्यं च समानरूपेण वर्णयति।

प्रजानाम् अलंकारभूतं जनस्य आनन्दवर्धनं च तम् अयोध्यामहोत्सवं द्रष्टुं जनः उत्सुकः अभूत्। एवं तं जनसम्बाधं राजमार्गं पुरोहितः तं जनौघं व्यूहन् इव शनैः शनैः अतिक्रम्य राजकुलं ययौ। सितानाम् अभ्राणां शिखरप्रख्यं प्रासादम् अधिरुह्य सः नरेन्द्रेण समीयाय, यथा शक्रेण बृहस्पतिः। तम् आगतम् अभिप्रेक्ष्य नृपः राजासनं हित्वा उत्थाय तस्मै स्वमतं पप्रच्छ; वसिष्ठः च ‘कृतम्’ इति अभ्यवेदयत्। अत्र बृहस्पतिशक्रयोः उपमा अनुरूपा — गुरुः पुरोहितः च राज्ञः बलम्, यथा देवगुरुः इन्द्रस्य। राजा तु आसनं त्यक्त्वा एव गुरुं प्रत्युद्गच्छति; एतेन पुरोहितस्य गौरवं प्रकाश्यते। ‘प्रजालंकारभूतम्’ इति पदेन उत्सवः प्रजानाम् आभरणम् इव गण्यते; ‘आनन्दवर्धनम्’ इति च तस्य फलम्। ‘व्यूहन् इव’ इति पदेन इदम् उच्यते यत् पुरोहितः बलेन न मार्गं करोति, अपि तु तस्य आगमनमात्रेण जनाः स्वयम् एव पार्श्वे भवन्ति।

तेन राज्ञा तुल्यम् एव तदा सहासीनाः सभासदः अपि आसनेभ्यः समुत्तस्थुः, पुरोहितं पूजयन्तः। गुरुणा अभ्यनुज्ञातः राजा तं मनुजौघं विसृज्य गिरिगुहाम् इव सिंहः अन्तःपुरं विवेश। अग्र्यवेषाभिः प्रमदाभिः आकुलं महेन्द्रवेश्मप्रतिमं तत् निवेशनं स्वशोभया चारु व्यदीपयन् पार्थिवः तत् प्रविवेश, यथा तारागणसंकुलं नभः शशी। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः, चतुष्पादः च; सर्गान्ते वृत्तपरिवर्तनम् इति वाल्मीकेः प्रसिद्धा रीतिः। चन्द्रोपमया राज्ञः सौम्यता, सिंहोपमया च तस्य ऐश्वर्यं दर्शितम्; उभे उपमे एकस्मिन् एव प्रसङ्गे प्रयुक्ते। ‘तेन तुल्यम्’ इति पदेन इदं सूच्यते यत् सभासदः राज्ञा सह एकस्मिन् एव क्षणे उत्तिष्ठन्ति; पुरोहितस्य गौरवे सर्वेषां समानः आदरः। एवम् अयं सर्गः व्रतस्य सम्पादनं नगरस्य सज्जां च दर्शयित्वा समाप्यते; अग्रिमे सर्गे रामस्य नियमः पुर्याः च अलंकारः विस्तरेण वर्ण्येते।

గత సర్గలో దశరథ మహారాజు రేపు జరగబోయే అభిషేకం గురించి రామునికి చెప్పి, స్వయంగా వ్రతాదేశం ఇచ్చాడు. ఈ సర్గలో అతడు దానిని విధిపూర్వకంగా నిర్వహించే బాధ్యతను పురోహితునికి అప్పగిస్తున్నాడు. రామునికి సందేశం ఇచ్చిన తరువాత నృపతి పురోహితుడైన వసిష్ఠుని పిలిచి ఇలా అన్నాడు — ‘తపోధనా, ఈ రోజే వెళ్ళు; శ్రేయస్సు కోసం, రాజ్యలాభం కోసం కాకుత్స్థునిచేత వధువుతో కలిసి నియమవ్రతంతో ఉపవాసం చేయించు.’ ఇక్కడ ‘శ్రేయసే’ అనే పదంతో విఘ్నశాంతి, ‘రాజ్యలాభాయ’ అనే పదంతో అభిషేక సిద్ధి ఉద్దేశించబడ్డాయి; రెండూ వ్రతఫలాలే. వేదవిదులలో శ్రేష్ఠుడైన వసిష్ఠుడు ‘అలాగే’ అని రాజుతో చెప్పి స్వయంగా రాముని నివాసానికి బయలుదేరాడు. మంత్రవిదుడూ మంత్రకోవిదుడూ వీరుడూ అయిన రామునిచేత ఉపవాసం చేయించడానికి, దృఢవ్రతుడైన అతడు బ్రాహ్మణోచితమైన, గుర్రాలు కట్టిన శ్రేష్ఠమైన రథం ఎక్కి వెళ్ళాడు. ‘స్వయంగా’ అనే పదం ముఖ్యమైనది — కులగురువు శిష్యుని పిలిపించకుండా తానే అతని దగ్గరకు వెళ్తాడు; ఇది ఆచార్యుని ప్రేమమయమైన మర్యాద. ‘బ్రాహ్మం రథవరమ్’ అనే పదంతో బ్రాహ్మణుడు ఎక్కదగిన, మంగళచిహ్నాలతో కూడిన రథం చెప్పబడుతోంది; అది ‘యుక్తం’, అంటే ముందే గుర్రాలు కట్టబడినది, ఎందుకంటే ఆలస్యం సహించరానిది.

మునిసత్తముడు తెల్లని మేఘాల దట్టమైన కాంతి వలె శుభ్రంగా ఉన్న రాముని భవనాన్ని చేరి, రథంతోనే మూడు కక్ష్యలలోకి ప్రవేశించాడు. ఋషి వచ్చాడని విని రాముడు తొందరపడుతున్నట్లుగా, సంభ్రమంతో, గౌరవార్హుడైన అతనిని గౌరవించడానికి నివాసం నుండి బయటకు వచ్చాడు. త్వరగా ఆ మనీషి రథం దగ్గరకు వెళ్ళి స్వయంగా అతనిని పట్టుకొని రథం నుండి దింపాడు. ఇక్కడ రాజకుమారుడు, యువరాజుగా అభిషేకించబడబోతున్నవాడైనా, గురువు రథం దగ్గరకు తానే పరుగెత్తుతాడు, తన చేతితో అతనిని దింపుతాడు — దీనితో రాముని వినయం చూపబడుతోంది. వినయంతో ఉన్న అతనిని చూసి పురోహితుడు పలకరించి, ప్రసన్నుని చేసి, ప్రియవచనాలకు అర్హుడైన రాముని సంతోషపెడుతూ ఇలా అన్నాడు. ‘ప్రియార్హమ్’ అనే పదంతో రాముడు ప్రియవచనాలకే తగినవాడు, కఠినమైన మాటలకు కాదు అని చెప్పబడుతోంది. ‘రథంతోనే మూడు కక్ష్యలలోకి ప్రవేశించాడు’ అనే మాటతో వసిష్ఠుని అసాధారణ గౌరవం సూచించబడింది — ఇతరుల రథాలు బయటనే నిలుపబడతాయి, కులగురువుకు మాత్రం మూడు ప్రాంగణాలను రథంతోనే దాటి వెళ్ళడానికి అనుమతి. ‘పలకరించి, ప్రసన్నుని చేసి’ అనే రెండు క్రియలతో పురోహితుడు మొదట క్షేమం అడుగుతాడు, తరువాత ప్రసన్నుని చేస్తాడు.

‘రామా, నీ తండ్రి ప్రసన్నుడయ్యాడు; నీవు రాజ్యం పొందుతావు. ఈ రోజు నీవు సీతతో కలిసి ఉపవాసం చెయ్యి. రేపు ఉదయం నరాధిపుడైన నీ తండ్రి దశరథుడు, నహుషుడు యయాతిని అభిషేకించినట్లు, ప్రీతితో నిన్ను యౌవరాజ్యంలో అభిషేకిస్తాడు.’ ఇలా చెప్పి పవిత్రుడైన ఆ ముని అప్పుడు వైదేహితో కూడిన రామునిచేత మంత్రపూర్వకంగా నియమవ్రతంతో కూడిన ఉపవాసం చేయించాడు. ‘మంత్రవత్’ అనే పదం ఈ వ్రతం కేవలం ఆహారత్యాగం కాదనీ, మంత్రోచ్చారణపూర్వకమైన విధి అనీ సూచిస్తుంది. తరువాత రామునిచేత యథావిధిగా పూజించబడిన ఆ రాజగురువు కాకుత్స్థుని వద్ద సెలవు తీసుకొని రాముని నివాసం నుండి బయటకు వెళ్ళాడు. రాముడు కూడా అక్కడ ప్రియంగా మాట్లాడే మిత్రులతో కూర్చొని, వారిచేత అభినందించబడి, వారందరి వద్దా సెలవు తీసుకొని లోపలికి వెళ్ళాడు. నహుష యయాతుల ఉపమానం ఇక్కడ సార్థకమైనది — తండ్రి కుమారుని యువరాజుగా చేస్తాడు అనే పౌరాణిక దృష్టాంతాన్ని అనుసరించి వసిష్ఠుడు మంగళాన్ని ఆశిస్తున్నాడు. ‘శుచిః’ అనే పదంతో వసిష్ఠుని ఆత్మశుద్ధి చెప్పబడుతోంది, ఎందుకంటే అశుచి అయిన ఆచార్యుడు వ్రతాన్ని ఇప్పించరాదు. ‘యథావిధిగా పూజించబడినవాడు’ అనే పదంతో రాముడు పాద్యం, అర్ఘ్యం మొదలైనవాటితో విధివత్తుగా పూజ చేశాడని తెలుస్తుంది. ‘వారందరి వద్దా సెలవు తీసుకొని’ అన్నది — రాముడు మిత్రులను ఉపేక్షించడు, ప్రతి ఒక్కరి అనుమతి తీసుకొనే లోపలికి వెళ్తాడు; ఇది అతని లోకసంగ్రహ శీలం.

అప్పుడు సంతోషించిన స్త్రీపురుషులతో నిండిన రాముని భవనం మదించిన పక్షుల గుంపులతో, వికసించిన కమలాలతో కూడిన సరోవరం వలె ప్రకాశించింది. రాజభవనం వంటి ఆ రాముని నివాసం నుండి బయటకు వచ్చి వసిష్ఠుడు జనంతో నిండిన మార్గాన్ని చూశాడు. అయోధ్యలో అన్నివైపులా రాజమార్గాలు గుంపులు గుంపులుగా కుతూహలంతో వచ్చిన జనంతో నిండి కిక్కిరిసిపోయాయి. జనసమూహాలు అలల వలె ఒకదానినొకటి తోసుకోవడం వల్ల లేచిన హర్షధ్వనితో నిండిన ఆ రాజమార్గపు ఘోష సముద్రఘోష వలె ఉంది. ఆ రోజు అయోధ్య నీటితో తడిపి ఊడ్చిన వీధులతో, వనమాలలతో అలంకరించబడి, ఇళ్ళపై ఎత్తుగా ఎగిరే ధ్వజాలతో ఉంది. స్త్రీలతోనూ బాలలతోనూ నిండిన అయోధ్యావాసులు రామాభిషేకాన్ని కాంక్షిస్తూ సూర్యోదయాన్నే కాంక్షించారు. ఇక్కడ కవి నగరపు ఉత్సాహాన్ని సముద్రోపమానంతో వర్ణిస్తున్నాడు; ‘సూర్యోదయాన్ని కాంక్షిస్తూ’ అనే మాటతో రాత్రి దీర్ఘతా, జనుల అధైర్యమూ సూచించబడుతున్నాయి. సరోవరోపమానం ఇక్కడ సార్థకమైనది — వికసించిన కమలాలు గల సరస్సు మదించిన పక్షులతో శోభించినట్లు రాముని భవనం సంతోషించిన స్త్రీపురుషులతో శోభించింది. ‘వృందవృందైః’ (గుంపులు గుంపులుగా) అనే పునరుక్తితో జనం రాశులు రాశులుగా ఉన్నారనే ఆధిక్యం చెప్పబడుతోంది. ‘అభిసంబాధాః’ అనే పదంతో మార్గాల ఇరుకుతనమూ, ‘సముద్రఘోష వలె’ అనే ఉపమానంతో కోలాహలపు గాంభీర్యమూ చూపబడ్డాయి. ‘సిక్తసమ్మృష్టరథ్యా’ అనే పదంతో వీధులు నీటితో తడిపి ఊడ్చబడినవని చెప్పబడుతోంది; ‘వనమాలినీ’ అంటే ఆకులు పూల మాలలతో అలంకరించబడినది. ఇలా కవి నగరపు బాహ్య సజ్జనూ, జనుల ఆంతరిక ఆతురతనూ సమానంగా వర్ణిస్తున్నాడు.

ప్రజలకు అలంకారభూతమైనదీ, జనుల ఆనందాన్ని పెంచేదీ అయిన ఆ అయోధ్యా మహోత్సవాన్ని చూడడానికి జనం ఉత్సుకులయ్యారు. ఇలా జనంతో కిక్కిరిసిన ఆ రాజమార్గాన్ని పురోహితుడు ఆ జనసమూహాన్ని పాయలుగా చీలుస్తున్నట్లు నెమ్మది నెమ్మదిగా దాటి రాజభవనానికి వెళ్ళాడు. తెల్లని మేఘాల శిఖరం వంటి ప్రాసాదాన్ని ఎక్కి అతడు, బృహస్పతి ఇంద్రుని కలిసినట్లు, నరేంద్రుని కలిశాడు. అతడు రావడం చూసి రాజు సింహాసనం విడిచి లేచి తన కార్యం గురించి అడిగాడు; వసిష్ఠుడు ‘చేశాను’ అని నివేదించాడు. ఇక్కడ బృహస్పతి ఇంద్రుల ఉపమానం తగినది — దేవగురువు ఇంద్రునికి బలమైనట్లు గురువైన పురోహితుడు రాజుకు బలం. రాజు ఆసనం విడిచి గురువుకు ఎదురేగుతాడు; దీనితో పురోహితుని గౌరవం ప్రకాశిస్తుంది. ‘ప్రజాలంకారభూతమ్’ అనే పదంతో ఉత్సవం ప్రజలకు ఆభరణం వంటిదిగా పరిగణించబడుతోంది; ‘ఆనందవర్ధనమ్’ అన్నది దాని ఫలం. ‘చీలుస్తున్నట్లు’ అనే పదంతో పురోహితుడు బలవంతంగా దారి చేసుకోడనీ, అతడు వచ్చినంతమాత్రాన జనం తామే ప్రక్కకు తొలగుతారనీ చెప్పబడుతోంది.

అప్పుడు రాజుతో కలిసి కూర్చున్న సభాసదులు కూడా రాజుతో సమానంగానే పురోహితుని పూజిస్తూ ఆసనాల నుండి లేచారు. గురువు అనుమతి పొందిన రాజు ఆ జనసమూహాన్ని పంపివేసి, సింహం కొండగుహలోకి ప్రవేశించినట్లు అంతఃపురంలో ప్రవేశించాడు. శ్రేష్ఠమైన వేషాలు ధరించిన స్త్రీలతో నిండిన, మహేంద్రుని భవనం వంటి ఆ నివాసాన్ని తన శోభతో మనోహరంగా ప్రకాశింపజేస్తూ ఆ రాజు, నక్షత్రగణాలతో నిండిన ఆకాశంలో చంద్రుని వలె, దానిలో ప్రవేశించాడు. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో నాలుగు పాదాలతో రచించబడింది; సర్గాంతంలో వృత్తం మార్చడం వాల్మీకి ప్రసిద్ధ రీతి. చంద్రోపమానంతో రాజు సౌమ్యతా, సింహోపమానంతో అతని ఐశ్వర్యమూ చూపబడ్డాయి; రెండు ఉపమానాలూ ఒకే సందర్భంలో వాడబడ్డాయి. ‘రాజుతో సమానంగా’ అనే మాట సభాసదులు రాజుతో పాటు అదే క్షణంలో లేస్తారని సూచిస్తుంది; పురోహితుని గౌరవించడంలో అందరిదీ సమానమైన ఆదరం. ఇలా ఈ సర్గ వ్రత నిర్వహణనూ నగరపు సజ్జనూ చూపి ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో రాముని నియమమూ నగరాలంకారమూ విస్తారంగా వర్ణించబడతాయి.

முந்தைய சர்க்கத்தில் தசரத மன்னன் நாளை நடக்கவிருக்கும் முடிசூட்டு பற்றி ராமனுக்குத் தெரிவித்து, விரதம் பற்றிய ஆணையையும் தானே வழங்கினான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அதை முறைப்படி நிறைவேற்றும் பொறுப்பைப் புரோகிதரிடம் ஒப்படைக்கிறான். ராமனுக்குச் செய்தி சொன்னபின், மன்னன் புரோகிதர் வசிஷ்டரை அழைத்து இவ்வாறு சொன்னான்: ‘தவச் செல்வரே, இன்றே செல்லுங்கள்; நன்மைக்காகவும் அரசைப் பெறுவதற்காகவும், காகுத்தனை (ராமனை) மனைவியுடன் நியமத்தோடு உண்ணா நோன்பு இருக்கச் செய்யுங்கள்.’ இங்கே ‘நன்மைக்காக’ என்னும் சொல்லால் இடையூறுகள் நீங்குவதும், ‘அரசைப் பெறுவதற்காக’ என்னும் சொல்லால் முடிசூட்டு நிறைவேறுவதும் நோக்கமாகக் கொள்ளப்படுகின்றன; இரண்டுமே விரதத்தின் பயன். வேதம் அறிந்தவர்களுள் சிறந்த வசிஷ்டர் மன்னனிடம் ‘அப்படியே’ என்று சொல்லி, தாமே ராமனின் இல்லம் நோக்கிப் புறப்பட்டார். நன்கு காக்கப்பட்ட விரதம் உடைய அவர், மந்திரங்களை அறிந்தவனும் மந்திர ஆலோசனையில் தேர்ந்தவனுமான வீரன் ராமனை உண்ணா நோன்பு இருக்கச் செய்வதற்காக, அந்தணருக்கு உரிய, பூட்டப்பட்ட சிறந்த தேரில் ஏறிச் சென்றார். ‘தாமே’ என்னும் சொல் முக்கியமானது: குல குரு சீடனை அழைப்பதில்லை, தாமே அவனிடம் செல்கிறார்; இது ஆசிரியரின் அன்பு நிறைந்த மரபு. ‘அந்தணருக்கு உரிய சிறந்த தேர்’ என்னும் சொல்லால் அந்தணர் ஏறத் தக்க, மங்கலச் சின்னங்கள் கொண்ட தேர் சொல்லப்படுகிறது; அது பூட்டப்பட்டதாக, அதாவது குதிரைகள் முன்பே பூட்டப்பட்டதாக இருந்தது, ஏனெனில் தாமதம் பொறுக்கத்தக்கதன்று.

முனிவர்களில் சிறந்தவர், வெண்மேகங்களின் அடர்ந்த ஒளியைப் போல வெண்மையாக இருந்த ராமனின் மாளிகையை அடைந்து, தேரிலேயே மூன்று முற்றங்களைக் கடந்து உள்ளே நுழைந்தார். ரிஷி வந்திருப்பதைக் கேட்டு, மதிப்புக்குரிய அவரை மதிப்பதற்காக, ராமன் விரைவது போலப் பதற்றத்துடன் மாளிகையிலிருந்து வெளியே வந்தான். விரைந்து சென்று அந்த அறிஞரின் தேர் அருகே அடைந்து, தானே அவரைப் பற்றித் தேரிலிருந்து இறக்கினான். இங்கே மன்னனின் மைந்தன், இளவரசுப் பதவியில் முடிசூட்டப்பட இருப்பவனாக இருந்தும், குருவின் தேர் அருகே தானே ஓடுகிறான், தன் கையாலேயே அவரை இறக்குகிறான்; இதனால் ராமனின் பணிவு காட்டப்படுகிறது. பணிவுடன் நின்ற அவனைக் கண்டு, புரோகிதர் அவனுடன் உரையாடி, மகிழ்வித்து, இனிய சொல்லுக்கு உரியவனான ராமனை உவகைப்படுத்தி இவ்வாறு சொன்னார். ‘ப்ரியார்ஹன்’ என்னும் சொல்லால், ராமன் இனிய சொல்லுக்கே தகுந்தவன், கடுஞ்சொல்லுக்கு அல்லன் என்று சொல்லப்படுகிறது. ‘தேரிலேயே மூன்று முற்றங்களைக் கடந்து நுழைந்தார்’ என்னும் சொல்லால் வசிஷ்டரின் தனிப்பெரும் மதிப்பு உணர்த்தப்படுகிறது: மற்றவர்களின் தேர் வெளியிலேயே நிறுத்தப்படும், குல குருவுக்கோ மூன்று முற்றங்களையும் தேரிலேயே கடந்து செல்ல அனுமதி உண்டு. ‘உரையாடி, மகிழ்வித்து’ என்னும் இரு வினைகளால், புரோகிதர் முதலில் நலம் விசாரிக்கிறார், பின்னர் மகிழ்விக்கிறார் என்பது சொல்லப்படுகிறது.

‘ராமா, உன் தந்தை மகிழ்ந்துள்ளார்; நீ அரசைப் பெறுவாய். இன்று நீ சீதையுடன் உண்ணா நோன்பு இருப்பாயாக. நாளை காலை மன்னரான உன் தந்தை தசரதர், நகுஷன் யயாதிக்கு முடிசூட்டியதுபோல, அன்புடன் உன்னை இளவரசுப் பதவியில் முடிசூட்டுவார்.’ இவ்வாறு சொல்லி, தூய்மையான அந்த முனிவர் அப்போது ராமனை வைதேகியுடன் நியமத்தோடு, மந்திரங்களுடன் கூடிய முறைப்படி, உண்ணா நோன்பு இருக்கச் செய்தார். ‘மந்திரங்களுடன்’ என்னும் சொல்லால் இந்த விரதம் உணவைத் துறப்பது மட்டுமன்று, மந்திரங்களை ஓதி நடத்தப்படும் சடங்கு என்பது உணர்த்தப்படுகிறது. பின்னர் ராமனால் முறைப்படி வழிபடப்பட்ட மன்னனின் குரு, காகுத்தனிடம் விடைபெற்று ராமனின் இல்லத்திலிருந்து வெளியேறினார். ராமனும் அங்கே இனிமையாகப் பேசும் நண்பர்களுடன் அமர்ந்து, அவர்களால் வாழ்த்தப்பட்டு, அவர்கள் அனைவரிடமும் முறையாக விடைபெற்று உள்ளே சென்றான். நகுஷன், யயாதி பற்றிய உவமை இங்கே பொருள் நிறைந்தது: தந்தை மைந்தனை இளவரசனாக்குகிறார் என்னும் புராண எடுத்துக்காட்டைப் பின்பற்றி வசிஷ்டர் மங்கலத்தை வாழ்த்துகிறார். ‘தூய்மையானவர்’ என்னும் சொல்லால் வசிஷ்டரின் அகத்தூய்மை சொல்லப்படுகிறது, ஏனெனில் தூய்மையற்ற ஆசிரியர் விரதத்தை ஏற்கச் செய்யலாகாது. ‘முறைப்படி வழிபடப்பட்டு’ என்னும் சொல்லால் ராமன் பாத்யம், அர்க்யம் முதலியவற்றால் முறைப்படி வழிபாடு செய்தான் என்பது தெரிகிறது. ‘அவர்கள் அனைவரிடமும் முறையாக விடைபெற்று’ என்பதும் கவனிக்கத்தக்கது: ராமன் நண்பர்களைப் புறக்கணிப்பதில்லை, ஒவ்வொருவரிடமும் இசைவு பெற்றே உள்ளே நுழைகிறான்; இது அவனுடைய மக்களை அரவணைக்கும் இயல்பு.

அப்போது மகிழ்ந்த ஆண்களும் பெண்களும் நிறைந்த ராமனின் மாளிகை, களிப்புற்ற பறவைக் கூட்டங்களும் மலர்ந்த தாமரைகளும் நிறைந்த தடாகம் போல விளங்கியது. அரண்மனையைப் போன்ற அந்த ராமனின் இல்லத்திலிருந்து வெளியேறிய வசிஷ்டர், மக்களால் நிறைந்த வீதியைக் கண்டார். அயோத்தியில் எங்கும் அரச வீதிகள் ஆர்வம் கொண்ட மக்களின் கூட்டம் கூட்டமான திரள்களால் நிறைந்து நெருக்கடியாக இருந்தன. அலைகளைப் போன்ற மக்கள் திரள்களின் மோதலால் எழுந்த மகிழ்ச்சி ஆரவாரத்தால் நிறைந்த அரச வீதியின் ஒலி கடலின் ஒலியைப் போல இருந்தது. அன்று அயோத்தி நீர் தெளித்துப் பெருக்கப்பட்ட வீதிகளுடனும், இலை மலர் மாலைகளால் அணிசெய்யப்பட்டும், வீடுகளில் உயர்த்தப்பட்ட கொடிகளுடனும் இருந்தது. பெண்களாலும் குழந்தைகளாலும் நிறைந்த அயோத்தி வாழ் மக்கள் ராமனின் முடிசூட்டை எதிர்பார்த்து, சூரிய உதயத்தையே எதிர்பார்த்திருந்தனர். இங்கே கவிஞர் நகரத்தின் உற்சாகத்தைக் கடல் உவமையால் வருணிக்கிறார்; ‘சூரிய உதயத்தை எதிர்பார்த்து’ என்னும் சொல்லால் இரவின் நீளமும் மக்களின் பொறுமையின்மையும் உணர்த்தப்படுகின்றன. தடாக உவமை இங்கே பொருள் நிறைந்தது: மலர்ந்த தாமரைகள் உடைய தடாகம் களிப்புற்ற பறவைகளால் அழகுபெறுவதுபோல, ராமனின் மாளிகை மகிழ்ந்த ஆண்களாலும் பெண்களாலும் அழகுபெற்றது. ‘கூட்டம் கூட்டமாக’ என்னும் இரட்டைக் கிளவியால் மக்கள் குவியல் குவியலாக இருந்தனர் என்னும் மிகுதி சொல்லப்படுகிறது. ‘நெருக்கடியாக’ என்னும் சொல்லால் வீதிகளின் நெரிசலும், ‘கடலின் ஒலி போல’ என்னும் உவமையால் ஆரவாரத்தின் ஆழமும் காட்டப்படுகின்றன. ‘நீர் தெளித்துப் பெருக்கப்பட்ட வீதிகள்’ என்பதால் வீதிகள் நீரால் நனைக்கப்பட்டுச் சுத்தம் செய்யப்பட்டன என்றும், ‘வனமாலினீ’ என்பதால் இலை மலர் மாலைகளால் அணிசெய்யப்பட்டது என்றும் சொல்லப்படுகிறது. இவ்வாறு கவிஞர் நகரத்தின் புற அலங்காரத்தையும் மக்களின் உள்ளார்ந்த ஆர்வத்தையும் சம அளவில் வருணிக்கிறார்.

மக்களுக்கு அணிகலன் போன்றதும், மக்களின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்குவதுமான அந்த அயோத்தியின் பெருவிழாவைக் காண மக்கள் ஆவலுடன் இருந்தனர். இவ்வாறு மக்கள் நிறைந்த அந்த அரச வீதியை, மக்கள் திரளைப் பிரிப்பவர் போல, புரோகிதர் மெல்ல மெல்லக் கடந்து அரண்மனைக்குச் சென்றார். வெண்மேகச் சிகரம் போன்ற மாளிகையில் ஏறி, இந்திரனுடன் பிருகஸ்பதி சேர்வதுபோல அவர் மன்னனுடன் சேர்ந்தார். அவர் வந்ததைக் கண்ட மன்னன் அரசு இருக்கையை விட்டு எழுந்து, தன் கருத்து நிறைவேறியதா என்று அவரிடம் கேட்டான்; வசிஷ்டரும் ‘செய்யப்பட்டது’ என்று தெரிவித்தார். இங்கே பிருகஸ்பதி, இந்திரன் பற்றிய உவமை பொருத்தமானது: தேவகுரு இந்திரனுக்கு வலிமையாக இருப்பதுபோல, குருவும் புரோகிதருமானவர் மன்னனுக்கு வலிமை. மன்னனோ இருக்கையை விட்டே குருவை எதிர்கொண்டு செல்கிறான்; இதனால் புரோகிதரின் பெருமை வெளிப்படுகிறது. ‘மக்களுக்கு அணிகலன் போன்றது’ என்னும் சொல்லால் திருவிழா மக்களுக்கு அணிகலன் போலக் கருதப்படுகிறது; ‘மகிழ்ச்சியைப் பெருக்குவது’ என்பது அதன் பயன். ‘பிரிப்பவர் போல’ என்னும் சொல்லால், புரோகிதர் வலிமையால் வழி உண்டாக்குவதில்லை; அவர் வருவதாலேயே மக்கள் தாமாகவே ஒதுங்குகிறார்கள் என்பது சொல்லப்படுகிறது.

அப்போது மன்னனுடன் ஒன்றாக அமர்ந்திருந்த அவையோரும், மன்னனைப் போலவே, புரோகிதரை வழிபட்டவாறு இருக்கைகளிலிருந்து எழுந்தனர். குருவால் விடை கொடுக்கப்பட்ட மன்னன், அந்த மக்கள் திரளை அனுப்பிவிட்டு, மலைக்குகைக்குள் சிங்கம் நுழைவதுபோல அந்தப்புரத்துக்குள் நுழைந்தான். சிறந்த ஆடையணிகள் பூண்ட மங்கையரால் நிறைந்த, மகேந்திரனின் மாளிகை போன்ற அந்த இல்லத்தை, நட்சத்திரக் கூட்டங்கள் நிறைந்த வானத்தைச் சந்திரன் ஒளிரச் செய்வதுபோல, தன் அழகால் அழகாக ஒளிரச் செய்தவாறு மன்னன் அதனுள் நுழைந்தான். இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில், நான்கு அடிகளுடன் அமைந்துள்ளது; சர்க்கத்தின் இறுதியில் யாப்பை மாற்றுவது வால்மீகியின் புகழ்பெற்ற முறை. சந்திர உவமையால் மன்னனின் இனிமையும், சிங்க உவமையால் அவன் மேன்மையும் காட்டப்படுகின்றன; இரு உவமைகளும் ஒரே சூழலில் பயன்படுத்தப்பட்டுள்ளன. ‘மன்னனைப் போலவே’ என்னும் சொல்லால் அவையோர் மன்னனுடன் ஒரே கணத்தில் எழுகிறார்கள் என்பது உணர்த்தப்படுகிறது; புரோகிதரின் பெருமையில் அனைவருக்கும் சம மதிப்பு. இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் விரதம் நிறைவேறியதையும் நகரத்தின் அலங்காரத்தையும் காட்டி முடிவடைகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமனின் நியமமும் நகரின் அலங்காரமும் விரிவாக வருணிக்கப்படுகின்றன.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ನಾಳೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಅಭಿಷೇಕದ ಬಗ್ಗೆ ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ ವ್ರತದ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಾನೇ ಕೊಟ್ಟನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅದನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸುವ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಪುರೋಹಿತರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದ ಮೇಲೆ ರಾಜನು ಪುರೋಹಿತ ವಸಿಷ್ಠರನ್ನು ಕರೆಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ತಪೋಧನರೇ, ಇಂದೇ ಹೋಗಿರಿ; ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೂ ರಾಜ್ಯಲಾಭಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಂದ ವಧುವಿನೊಡನೆ ನಿಯಮಬದ್ಧವಾದ ಉಪವಾಸವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿರಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಘ್ನಶಾಂತಿಯೂ ‘ರಾಜ್ಯಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕದ ಸಿದ್ಧಿಯೂ ಉದ್ದೇಶಿತವಾಗಿವೆ; ಎರಡೂ ವ್ರತದ ಫಲಗಳು. ವೇದವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ವಸಿಷ್ಠರು ರಾಜನಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ತಾವೇ ರಾಮನ ಭವನದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಟರು. ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ವೀರ ರಾಮನಿಂದ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿಸಲು, ದೃಢವ್ರತರಾದ ಅವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ, ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಹೂಡಿದ್ದ ಶ್ರೇಷ್ಠರಥವನ್ನೇರಿ ತೆರಳಿದರು. ‘ತಾವೇ’ ಎಂಬ ಪದವು ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ಕುಲಗುರುವು ಶಿಷ್ಯನನ್ನು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳದೆ ತಾವೇ ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಆಚಾರ್ಯರ ಸ್ನೇಹಮಯ ಮರ್ಯಾದೆ. ‘ಬ್ರಾಹ್ಮ ರಥವರ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಏರಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ, ಮಂಗಳಚಿಹ್ನೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಥವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದು ‘ಯುಕ್ತ’, ಅಂದರೆ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಮೊದಲೇ ಹೂಡಿದ್ದುದಾಗಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ತಡವನ್ನು ಸಹಿಸುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ.

ಮುನಿಸತ್ತಮರು ರಾಮನ ಭವನವನ್ನು ತಲುಪಿ — ಅದು ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳ ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಂತಿಯಂತೆ ಶುಭ್ರವಾಗಿತ್ತು — ರಥದಲ್ಲೇ ಮೂರು ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಒಳಹೊಕ್ಕರು. ಋಷಿಗಳು ಬಂದಿದ್ದಾರೆಂದು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಆತುರದಿಂದ, ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ, ಮಾನ್ಯರಾದ ಅವರನ್ನು ಗೌರವಿಸಲು ಭವನದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದನು. ಆತುರದಿಂದ ಅವನು ಆ ಮನೀಷಿಯ ರಥದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಾನೇ ಅವರನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಥದಿಂದ ಇಳಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಯುವರಾಜಪದದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಲಿರುವ ರಾಜಕುಮಾರನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಗುರುವಿನ ರಥದ ಬಳಿಗೆ ತಾನೇ ಓಡುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಅವರನ್ನು ಇಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ವಿನಯ ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ. ವಿನೀತನಾದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಪುರೋಹಿತರು ಮಾತನಾಡಿಸಿ, ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ, ಪ್ರಿಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು. ‘ಪ್ರಿಯಾರ್ಹ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತಿಗೇ ಯೋಗ್ಯನು, ಕಠೋರ ಮಾತಿಗಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ರಥದಲ್ಲೇ ಮೂರು ಪ್ರಾಕಾರಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಒಳಹೊಕ್ಕರು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ವಸಿಷ್ಠರ ಅಸಾಧಾರಣ ಗೌರವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಇತರರ ರಥವನ್ನು ಹೊರಗೇ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಕುಲಗುರುವಿಗಾದರೋ ಮೂರು ಅಂಗಳಗಳನ್ನು ರಥದಲ್ಲೇ ದಾಟಿ ಹೋಗಲು ಅನುಮತಿಯಿದೆ. ‘ಮಾತನಾಡಿಸಿ, ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಪುರೋಹಿತರು ಮೊದಲು ಕುಶಲವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅನಂತರ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

‘ರಾಮ, ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ನೀನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ಇಂದು ನೀನು ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಉಪವಾಸ ಮಾಡು. ನಾಳೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ನರಾಧಿಪನಾದ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ದಶರಥನು ನಹುಷನು ಯಯಾತಿಯನ್ನು ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದಂತೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಯೌವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುವನು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶುಚಿಯಾದ ಆ ಮುನಿಗಳು ಆಗ ವೈದೇಹಿಯೊಡನಿದ್ದ ರಾಮನಿಂದ ನಿಯಮಬದ್ಧವಾದ ಉಪವಾಸವನ್ನು ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಿಸಿದರು. ‘ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ವ್ರತವು ಕೇವಲ ಆಹಾರತ್ಯಾಗವಲ್ಲ, ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಣೆಯೊಡನೆ ನಡೆಯುವ ವಿಧಿ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ರಾಮನಿಂದ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜಗುರುಗಳು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಂದ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ರಾಮನ ಭವನದಿಂದ ಹೊರಟರು. ರಾಮನೂ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನೆ ಕುಳಿತು, ಅವರಿಂದ ಅಭಿನಂದಿತನಾಗಿ, ಅವರೆಲ್ಲರಿಂದಲೂ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಒಳಗೆ ಹೋದನು. ನಹುಷ–ಯಯಾತಿಯರ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಥಕ — ತಂದೆ ಮಗನನ್ನು ಯುವರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಪೌರಾಣಿಕ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಮಂಗಳವನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಶುಚಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಸಿಷ್ಠರ ಆತ್ಮಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಶುಚಿಯಾದ ಆಚಾರ್ಯನು ವ್ರತದೀಕ್ಷೆ ಕೊಡಬಾರದು. ‘ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಅವರೆಲ್ಲರಿಂದಲೂ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು’ ಎಂಬುದೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ರಾಮನು ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದೇ ಒಳಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಶೀಲತೆ.

ಆಗ ಹರ್ಷಿತರಾದ ಗಂಡಸರು ಹೆಂಗಸರಿಂದ ತುಂಬಿದ ರಾಮನ ಭವನವು ಮದಿಸಿದ ಪಕ್ಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳುಳ್ಳ ಸರೋವರದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ರಾಜಭವನದಂತೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಆ ರಾಮನ ಭವನದಿಂದ ಹೊರಬಂದ ವಸಿಷ್ಠರು ಜನರಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕಂಡರು. ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳು ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ನೆರೆದ ಕುತೂಹಲಭರಿತ ಜನರಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದಿದ್ದವು. ಅಲೆಗಳಂತೆ ತಾಕಲಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಜನಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಎದ್ದ ಹರ್ಷಧ್ವನಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ ರಾಜಮಾರ್ಗದ ನಿನಾದವು ಸಮುದ್ರದ ಘೋಷದಂತಿತ್ತು. ಆ ದಿನ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಬೀದಿಗಳಿಗೆ ನೀರು ಚಿಮುಕಿಸಿ ಗುಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ನಗರವು ವನಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು; ಮನೆಮನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಎತ್ತರವಾದ ಧ್ವಜಗಳು ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದಲೂ ಮಕ್ಕಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ್ದ ಅಯೋಧ್ಯಾವಾಸಿಗಳು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಾ ಸೂರ್ಯೋದಯವನ್ನೇ ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ನಗರದ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಸೂರ್ಯೋದಯವನ್ನು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾತ್ರಿಯ ದೀರ್ಘತೆಯೂ ಜನರ ಅಧೀರತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಸರೋವರದ ಉಪಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಥಕ — ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳ ಸರೋವರವು ಮದಿಸಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವಂತೆ, ರಾಮನ ಭವನವು ಹರ್ಷಿತರಾದ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷರಿಂದ ಶೋಭಿಸಿತು. ‘ವೃಂದವೃಂದೈಃ’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಜನರು ರಾಶಿರಾಶಿಯಾಗಿ ಇದ್ದರು ಎಂಬ ಆಧಿಕ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಅಭಿಸಂಬಾಧಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾರ್ಗಗಳ ಇಕ್ಕಟ್ಟನ್ನೂ ‘ಸಮುದ್ರದ ಘೋಷದಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕೋಲಾಹಲದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಿಕ್ತಸಮ್ಮೃಷ್ಟರಥ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾರ್ಗಗಳಿಗೆ ನೀರು ಚಿಮುಕಿಸಿ ಗುಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ‘ವನಮಾಲಿನೀ’ ಎಂದರೆ ಎಲೆ–ಹೂಗಳ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದುದು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ನಗರದ ಬಾಹ್ಯ ಸಜ್ಜನ್ನೂ ಜನರ ಆಂತರಿಕ ಉತ್ಸುಕತೆಯನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಅಲಂಕಾರದಂತಿದ್ದ, ಜನರ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ಕಾಣಲು ಜನರು ಉತ್ಸುಕರಾಗಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಜನರಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಆ ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಪುರೋಹಿತರು ಜನಸಮೂಹವನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ದಾಟಿ ರಾಜಭವನಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳ ಶಿಖರದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನೇರಿ ಅವರು, ಬೃಹಸ್ಪತಿಯು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸೇರುವಂತೆ, ನರೇಂದ್ರನನ್ನು ಸೇರಿದರು. ಅವರು ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಜನು ರಾಜಾಸನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎದ್ದು ತನ್ನ ಆಶಯದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದನು; ವಸಿಷ್ಠರು ‘ಮಾಡಲಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ನಿವೇದಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿ–ಇಂದ್ರರ ಉಪಮೆ ಅನುರೂಪವಾದುದು — ದೇವಗುರು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಬಲವಾಗಿರುವಂತೆ ಗುರುವಾದ ಪುರೋಹಿತರು ರಾಜನಿಗೆ ಬಲ. ರಾಜನಾದರೋ ಆಸನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟೇ ಗುರುವನ್ನು ಎದುರುಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಪುರೋಹಿತರ ಗೌರವ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಜಾಲಂಕಾರಭೂತ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಆಭರಣದಂತೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ಆನಂದವರ್ಧನ’ ಎಂಬುದು ಅದರ ಫಲ. ‘ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಪುರೋಹಿತರು ಬಲಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಜನರು ತಾವಾಗಿ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಆಗ ರಾಜನೊಡನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಸಭಾಸದರೂ ಅವನೊಡನೆಯೇ ಆಸನಗಳಿಂದ ಎದ್ದು ಪುರೋಹಿತರನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ಗುರುವಿನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ರಾಜನು ಆ ಜನಸಮೂಹವನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು, ಸಿಂಹವು ಪರ್ವತಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ, ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಶ್ರೇಷ್ಠವೇಷಧಾರಿಣಿಯರಾದ ಪ್ರಮದೆಯರಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ, ಮಹೇಂದ್ರನ ಭವನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಆ ನಿವಾಸವನ್ನು, ಚಂದ್ರನು ತಾರಾಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತೆ, ತನ್ನ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಸುಂದರವಾಗಿ ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾ ರಾಜನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವುದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೀತಿ. ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಜನ ಸೌಮ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಸಿಂಹದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಎರಡೂ ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಅವನೊಡನೆಯೇ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಭಾಸದರು ರಾಜನೊಡನೆ ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಎದ್ದರು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಪುರೋಹಿತರ ಗೌರವದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನ ಆದರ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ವ್ರತದ ನೆರವೇರಿಕೆಯನ್ನೂ ನಗರದ ಸಜ್ಜನ್ನೂ ತೋರಿಸಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ನಿಯಮವೂ ನಗರದ ಅಲಂಕಾರವೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ദശരഥമഹാരാജാവ് നാളെ നടക്കാനിരിക്കുന്ന അഭിഷേകത്തെക്കുറിച്ചു രാമനെ അറിയിച്ച് വ്രതത്തിനുള്ള ആദേശം സ്വയം നൽകി. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം അതിന്റെ വിധിപൂർവ്വമായ നിർവ്വഹണം പുരോഹിതനെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. രാമനോടു പറഞ്ഞശേഷം നൃപതി പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠനെ വിളിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘തപോധനാ, ഇന്നുതന്നെ പോവുക; ശ്രേയസ്സിനും രാജ്യലാഭത്തിനുമായി കാകുത്സ്ഥനെ വധുവിനോടൊപ്പം നിയമപൂർവ്വം ഉപവസിപ്പിക്കുക.’ ഇവിടെ ‘ശ്രേയസ്സിന്’ എന്ന പദത്താൽ വിഘ്നശാന്തിയും ‘രാജ്യലാഭത്തിന്’ എന്ന പദത്താൽ അഭിഷേകത്തിന്റെ സിദ്ധിയും ഉദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു; രണ്ടും വ്രതത്തിന്റെ ഫലമാണ്. വേദജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു രാജാവിനോടു പറഞ്ഞ് സ്വയംതന്നെ രാമന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. മന്ത്രജ്ഞനും മന്ത്രകോവിദനുമായ വീരനായ രാമനെ ഉപവസിപ്പിക്കാൻ, ദൃഢവ്രതനായ അദ്ദേഹം ബ്രാഹ്മണനു യോജിച്ചതും കുതിരകളെ പൂട്ടിയതുമായ ശ്രേഷ്ഠരഥത്തിൽ കയറി യാത്രയായി. ‘സ്വയം’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ്: കുലഗുരു ശിഷ്യന്റെ അടുത്തേക്കു സ്വയം ചെല്ലുന്നു, അദ്ദേഹത്തെ വിളിച്ചുവരുത്തുന്നില്ല; ഇത് ആചാര്യന്റെ സ്നേഹമയമായ മര്യാദയാണ്. ‘ബ്രാഹ്മമായ ശ്രേഷ്ഠരഥം’ എന്ന പദത്താൽ ബ്രാഹ്മണനു കയറാൻ യോഗ്യവും മംഗളചിഹ്നങ്ങളോടുകൂടിയതുമായ രഥം പറയപ്പെടുന്നു; അതു ‘യുക്തം’ ആയിരുന്നു, അതായത് മുമ്പേതന്നെ കുതിരകളെ പൂട്ടിയിരുന്നു, കാരണം വൈകുന്നത് സഹിക്കാനാകുമായിരുന്നില്ല.

മുനിസത്തമൻ, വെളുത്ത മേഘങ്ങളുടെ ഘനമായ പ്രഭപോലെ ശുഭ്രമായിരുന്ന രാമഭവനത്തിലെത്തി, രഥത്തിൽത്തന്നെ മൂന്ന് അങ്കണങ്ങളും കടന്ന് അകത്തു പ്രവേശിച്ചു. ആ ഋഷി വന്നിരിക്കുന്നു എന്നു കേട്ട് രാമൻ, ബഹുമാനത്തിന് അർഹനായ അദ്ദേഹത്തെ ആദരിക്കാനായി, തിടുക്കത്തോടെയെന്നപോലെ സംഭ്രമത്തോടെ ഭവനത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി. തിടുക്കപ്പെട്ട് അദ്ദേഹം ആ മനീഷിയുടെ രഥത്തിനരികിലെത്തി സ്വയംതന്നെ അദ്ദേഹത്തെ താങ്ങിപ്പിടിച്ച് രഥത്തിൽനിന്ന് ഇറക്കി. യുവരാജപദത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യപ്പെടാനിരിക്കുന്ന രാജകുമാരനായിട്ടും അദ്ദേഹം ഗുരുവിന്റെ രഥത്തിനടുത്തേക്കു സ്വയം ഓടിച്ചെല്ലുന്നു, സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തെ ഇറക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ രാമന്റെ വിനയം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. വിനീതനായ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് പുരോഹിതൻ സംഭാഷണം ചെയ്ത് പ്രസന്നനാക്കി, പ്രിയവചനത്തിന് അർഹനായ രാമനെ ഹർഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ‘പ്രിയാർഹൻ’ എന്ന പദത്താൽ, രാമൻ പ്രിയവചനത്തിനു മാത്രമാണ് യോഗ്യൻ, കഠിനവചനത്തിനല്ല എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ‘രഥത്തിൽത്തന്നെ മൂന്ന് അങ്കണങ്ങളും കടന്നു’ എന്ന പദത്താൽ വസിഷ്ഠന്റെ അസാധാരണമായ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു: മറ്റുള്ളവരുടെ രഥം പുറത്തുതന്നെ നിർത്തപ്പെടുന്നു, കുലഗുരുവിനാകട്ടെ മൂന്ന് അങ്കണങ്ങളും രഥത്തിൽത്തന്നെ കടന്നുപോകാൻ അനുമതിയുണ്ട്. ‘സംഭാഷണം ചെയ്ത് പ്രസന്നനാക്കി’ എന്ന രണ്ടു ക്രിയകളാൽ, പുരോഹിതൻ ആദ്യം കുശലം ചോദിക്കുന്നു, പിന്നീട് പ്രസന്നനാക്കുന്നു എന്നു കാണിക്കുന്നു.

‘രാമാ, നിന്റെ പിതാവ് പ്രസന്നനാണ്; നീ രാജ്യം പ്രാപിക്കും. ഇന്ന് അങ്ങ് സീതയോടൊപ്പം ഉപവസിക്കുക. നാളെ രാവിലെ നരാധിപനായ പിതാവ് ദശരഥൻ, നഹുഷൻ യയാതിയെ അഭിഷേകം ചെയ്തതുപോലെ, പ്രീതിയോടെ നിന്നെ യൗവരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ശുചിയായ ആ മുനി അപ്പോൾ രാമനെ വൈദേഹിയോടൊപ്പം നിയമപൂർവ്വമായ ഉപവാസം മന്ത്രപൂർവ്വം അനുഷ്ഠിപ്പിച്ചു. ‘മന്ത്രപൂർവ്വം’ എന്ന പദം, ഈ വ്രതം വെറും ആഹാരത്യാഗമല്ല, മന്ത്രോച്ചാരണത്തോടുകൂടിയ വിധിയാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നീട് രാമനാൽ യഥാവിധി അർച്ചിക്കപ്പെട്ട ആ രാജഗുരു കാകുത്സ്ഥനോടു യാത്ര പറഞ്ഞ് രാമഭവനത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി. രാമനും അവിടെ പ്രിയംവദരായ സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം അൽപനേരം ഇരുന്ന്, അവരാൽ അഭിനന്ദിക്കപ്പെട്ട്, എല്ലാവരോടും അനുമതി വാങ്ങി അകത്തേക്കു പ്രവേശിച്ചു. നഹുഷയയാതികളുടെ ഉപമ ഇവിടെ സാർത്ഥകമാണ്: പിതാവ് പുത്രനെ യുവരാജാവാക്കുന്നു എന്ന പൗരാണികദൃഷ്ടാന്തത്തെ പിന്തുടർന്ന് വസിഷ്ഠൻ മംഗളം ആശംസിക്കുന്നു. ‘ശുചി’ എന്ന പദത്താൽ വസിഷ്ഠന്റെ ആത്മശുദ്ധി പറയപ്പെടുന്നു, കാരണം അശുചിയായ ആചാര്യൻ വ്രതം അനുഷ്ഠിപ്പിക്കരുതല്ലോ. ‘യഥാവിധി അർച്ചിക്കപ്പെട്ട’ എന്ന പദത്തിൽനിന്ന് രാമൻ പാദ്യം, അർഘ്യം മുതലായവകൊണ്ട് വിധിപ്രകാരം പൂജ ചെയ്തു എന്നറിയാം. ‘എല്ലാവരോടും അനുമതി വാങ്ങി’ എന്നതിലും: രാമൻ സുഹൃത്തുക്കളെ അവഗണിക്കുന്നില്ല, ഓരോരുത്തരോടും അനുമതി വാങ്ങിയശേഷം മാത്രമേ അകത്തു പ്രവേശിക്കുന്നുള്ളൂ; ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലോകസംഗ്രഹശീലം.

അപ്പോൾ ഹർഷഭരിതരായ പുരുഷന്മാരാലും സ്ത്രീകളാലും നിറഞ്ഞ രാമഭവനം, മദിച്ച പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളോടുകൂടിയ, താമരകൾ വിടർന്ന സരസ്സുപോലെ ശോഭിച്ചു. രാജഭവനത്തിനു തുല്യമായ ആ രാമഭവനത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങിയ വസിഷ്ഠൻ ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ വീഥി കണ്ടു. അയോധ്യയിൽ എല്ലായിടത്തും രാജവീഥികൾ കൂട്ടംകൂട്ടമായി എത്തിയ കൗതുകമുള്ള ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ് തിങ്ങിഞെരുങ്ങി. ജനക്കൂട്ടങ്ങൾ തിരമാലകളെപ്പോലെ തമ്മിൽ തിക്കിത്തിരക്കിയപ്പോൾ ഉയർന്ന ഹർഷനാദത്താൽ നിറഞ്ഞ രാജവീഥിയുടെ ആരവം സമുദ്രത്തിന്റേതുപോലെയായി. അന്ന് അയോധ്യയിലെ വീഥികൾ നനച്ചും അടിച്ചുവാരിയും വൃത്തിയാക്കിയിരുന്നു; നഗരം വനമാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; വീടുകളിൽ കൊടികൾ ഉയർത്തിയിരുന്നു. സ്ത്രീകളാലും കുട്ടികളാലും നിറഞ്ഞ അയോധ്യാവാസികളായ ജനങ്ങൾ രാമാഭിഷേകം ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട് സൂര്യോദയംതന്നെ കാത്തിരുന്നു. ഇവിടെ കവി നഗരത്തിന്റെ ഉത്സാഹത്തെ സമുദ്രോപമയാൽ വർണ്ണിക്കുന്നു; ‘സൂര്യോദയം കാത്തിരുന്നു’ എന്ന പദത്താൽ രാത്രിയുടെ ദൈർഘ്യവും ജനങ്ങളുടെ അക്ഷമയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സരോവരോപമ ഇവിടെ സാർത്ഥകമാണ്: വിടർന്ന താമരകളുള്ള സരസ്സ് മദിച്ച പക്ഷികളാൽ ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ രാമഭവനം ഹർഷഭരിതരായ സ്ത്രീപുരുഷന്മാരാൽ ശോഭിക്കുന്നു. ‘കൂട്ടംകൂട്ടമായി’ എന്ന ആവർത്തനത്താൽ ജനങ്ങൾ കൂമ്പാരംകൂമ്പാരമായി എന്ന ആധിക്യം പറയപ്പെടുന്നു. ‘അഭിസംബാധ’ എന്ന പദത്താൽ വീഥികളുടെ തിരക്കും ‘സമുദ്രത്തിന്റേതുപോലുള്ള ആരവം’ എന്ന ഉപമയാൽ കോലാഹലത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യവും കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സിക്തസമ്മൃഷ്ടരഥ്യ’ എന്ന പദത്താൽ വീഥികൾ വെള്ളം തളിച്ച് അടിച്ചുവാരിയിരുന്നു എന്നും ‘വനമാലിനി’ എന്നതിനാൽ ഇലകളുടെയും പൂക്കളുടെയും മാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു എന്നും പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി നഗരത്തിന്റെ ബാഹ്യമായ അലങ്കാരത്തെയും ജനങ്ങളുടെ ആന്തരികമായ ഔത്സുക്യത്തെയും ഒരുപോലെ വർണ്ണിക്കുന്നു.

പ്രജകൾക്ക് അലങ്കാരമായതും ജനങ്ങളുടെ ആനന്ദം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതുമായ ആ അയോധ്യാമഹോത്സവം കാണാൻ ജനങ്ങൾ ഉത്സുകരായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ ജനങ്ങളാൽ തിങ്ങിനിറഞ്ഞ ആ രാജവീഥി, ആ ജനക്കൂട്ടത്തെ വകഞ്ഞുമാറ്റുന്നതുപോലെ പതുക്കെപ്പതുക്കെ കടന്ന് പുരോഹിതൻ രാജകൊട്ടാരത്തിലെത്തി. വെളുത്ത മേഘങ്ങളുടെ ശിഖരംപോലെയുള്ള പ്രാസാദത്തിൽ കയറി, ബൃഹസ്പതി ഇന്ദ്രനോടെന്നപോലെ, അദ്ദേഹം നരേന്ദ്രനോടു ചേർന്നു. അദ്ദേഹം വന്നതു കണ്ട് രാജാവ് രാജാസനം വിട്ട് എഴുന്നേറ്റ് തന്റെ ഉദ്ദേശ്യം നിറവേറിയോ എന്നു ചോദിച്ചു; ‘ചെയ്തിരിക്കുന്നു’ എന്നു വസിഷ്ഠൻ അറിയിച്ചു. ഇവിടെ ബൃഹസ്പതിയുടെയും ഇന്ദ്രന്റെയും ഉപമ അനുരൂപമാണ്: ദേവഗുരു ഇന്ദ്രന്റെ ബലമായിരിക്കുന്നതുപോലെ ഗുരുവും പുരോഹിതനും രാജാവിന്റെ ബലമാണ്. രാജാവാകട്ടെ ആസനം വിട്ടുതന്നെ ഗുരുവിനെ എതിരേൽക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ പുരോഹിതന്റെ ഗൗരവം പ്രകാശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പ്രജാലങ്കാരഭൂതം’ എന്ന പദത്താൽ ഉത്സവം പ്രജകളുടെ ആഭരണംപോലെ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; ‘ആനന്ദവർദ്ധനം’ എന്നത് അതിന്റെ ഫലവും. ‘വകഞ്ഞുമാറ്റുന്നതുപോലെ’ എന്ന പദത്താൽ, പുരോഹിതൻ ബലം പ്രയോഗിച്ചു വഴിയുണ്ടാക്കുകയല്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വരവുമാത്രംകൊണ്ട് ജനങ്ങൾ സ്വയം വശങ്ങളിലേക്കു മാറുന്നു എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

അപ്പോൾ രാജാവിനോടൊപ്പം ഇരുന്നിരുന്ന സഭാംഗങ്ങളും അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പംതന്നെ ആസനങ്ങളിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് പുരോഹിതനെ പൂജിച്ചു. ഗുരുവിന്റെ അനുമതിയോടെ രാജാവ് ആ ജനസമൂഹത്തെ പറഞ്ഞയച്ച്, സിംഹം പർവ്വതഗുഹയിലേക്കെന്നപോലെ, അന്തഃപുരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ശ്രേഷ്ഠവേഷങ്ങളണിഞ്ഞ പ്രമദകളാൽ നിറഞ്ഞതും മഹേന്ദ്രന്റെ മന്ദിരത്തിനു തുല്യവുമായ ആ ഭവനത്തെ തന്റെ ശോഭയാൽ മനോഹരമായി പ്രകാശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പാർത്ഥിവൻ, നക്ഷത്രക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആകാശത്തിലേക്കു ചന്ദ്രനെന്നപോലെ, അതിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതും നാലു പാദങ്ങളുള്ളതുമാണ്; സർഗാന്തത്തിൽ വൃത്തം മാറ്റുന്നത് വാല്മീകിയുടെ പ്രസിദ്ധമായ രീതിയാണ്. ചന്ദ്രോപമയാൽ രാജാവിന്റെ സൗമ്യതയും സിംഹോപമയാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഐശ്വര്യവും കാണിക്കപ്പെടുന്നു; രണ്ട് ഉപമകളും ഒരേ സന്ദർഭത്തിൽത്തന്നെ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പംതന്നെ’ എന്ന പദം, സഭാംഗങ്ങൾ രാജാവിനോടൊപ്പം ഒരേ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ എഴുന്നേൽക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; പുരോഹിതന്റെ ഗൗരവത്തിൽ എല്ലാവർക്കും ഒരുപോലെ ആദരം. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം വ്രതത്തിന്റെ നിർവ്വഹണവും നഗരത്തിന്റെ അലങ്കാരവും കാണിച്ച് അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമന്റെ നിയമവും നഗരത്തിന്റെ അലങ്കാരവും വിസ്തരിച്ചു വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു.

In the last sarga King Daśaratha had told Rāma of the next day's consecration and himself laid down the vow he must keep; in this one he entrusts the proper performance of that vow to the family priest. Having instructed Rāma, the king summoned his house-priest Vasiṣṭha and said, "Go now, you whose wealth is austerity, and have Kākutstha keep a fast today under strict vow, together with his wife, for his welfare and for the winning of the kingdom." Welfare here means the warding off of obstacles, and the winning of the kingdom the success of the consecration: both are the fruit of the vow. Vasiṣṭha, best of those who know the Veda, answered the king, "So be it," and set out himself for Rāma's house. Firm in his own vows, he mounted a fine chariot fit for a brāhmaṇa, already yoked, since there was no time to lose, and went to put the hero through his fast — Rāma, who knew the sacred formulas and was skilled in counsel. That he went himself is significant: the family teacher goes to his pupil rather than summoning him, an affectionate courtesy on the teacher's part.

The best of sages reached Rāma's house, which shone like a mass of white cloud, and drove in his chariot through three courtyards — a mark of his exceptional honour, for others left their chariots outside, but the family teacher was allowed to pass all three courts in his. Hearing that the sage had come, Rāma hurried out of his house in some excitement to honour one so worthy of honour. He came quickly to the chariot of that wise man, took hold of him with his own hands and helped him down. The king's son, about to be consecrated heir-apparent, ran to his teacher's chariot himself and helped him down with his own hand, which shows his humility. Seeing him so deferential, the priest greeted him, first asking after his welfare and then putting him at ease, and spoke to gladden Rāma, who deserved only kind words.

"Rāma, your father is pleased with you; you will receive the kingdom. Keep the fast today with Sītā. For tomorrow morning your father, King Daśaratha, will lovingly consecrate you as heir-apparent, as Nahuṣa consecrated Yayāti." The comparison is apt: following that old example of a father who made his son heir, Vasiṣṭha wishes Rāma good fortune. Having said this, the pure sage had Rāma and Vaidehī undertake the fast under strict vow, with the proper mantras — for this vow was not merely going without food but a rite performed with sacred formulas, and only a teacher who was himself pure could give it. Then the king's teacher, duly honoured by Rāma with water for his feet and the other customary offerings, took leave of Kākutstha and left the house. Rāma sat for a while with his friends, who spoke kindly to him and did him honour; then he took leave of each of them and went inside, for he never neglected his friends and entered only after taking leave of every one of them.

Rāma's house, full of happy men and women, was as lovely as a lake of blossoming lotuses alive with joyful birds. Coming out of that house, which was like a royal palace, Vasiṣṭha saw the road crowded with people. All over Ayodhyā the royal highways were packed with throng upon throng of curious people, so thick that they were jammed tight. As the waves of the crowd surged against one another, a roar of joy went up, and the noise of the highway was like the noise of the sea. That day the streets of Ayodhyā were watered and swept, the city was hung with garlands of leaves and flowers, and flags flew high on its houses. All the people of Ayodhyā, women and children too, longing for Rāma's consecration, longed for the sun to rise — words that tell us how long the night seemed and how impatient they were. So the poet describes the outward adornment of the city and the inward eagerness of its people together, comparing the crowd's enthusiasm to the ocean.

The people were eager to see that great festival of Ayodhyā, which was like an ornament to the citizens and a source of growing joy. The priest passed slowly along the crowded highway, seeming to part the flood of people — not forcing a way, for at his mere approach the people stood aside of their own accord — and so reached the royal palace. He climbed up into the palace, which rose like a peak of white cloud, and joined the lord of men, as Bṛhaspati joins Indra: the teacher and priest is the king's strength, as the teacher of the gods is Indra's. Seeing him come, the king rose from his throne to meet him — which shows the honour due to the priest — and asked him whether his wish had been carried out; Vasiṣṭha told him that it had been done.

As the king rose, all the councillors sitting with him rose from their seats at the same moment, honouring the priest; all showed him equal respect. Then, with his teacher's leave, the king dismissed the crowd and entered his inner apartments, as a lion enters a mountain cave. Lighting up with his own splendour that dwelling, which was like great Indra's palace and thronged with women in the finest attire, the king went in as the moon enters a sky crowded with stars. The lion shows the king's majesty, the moon his gentleness, both images set in the same moment. The last verse is cast in a longer metre, as is Vālmīki's custom at the close of a sarga. So the sarga ends with the vow undertaken and the city made ready; the next describes at length Rāma's observance and the adornment of the city.