गतसर्गे वसिष्ठः रामं सीतां च उपवासव्रतं ग्राहयित्वा निर्गतः। अस्मिन् सर्गे तस्य व्रतस्य रात्रिः, प्रभातस्य च नगरसज्जा वर्ण्येते। पुरोहिते गते रामः स्नातः नियतमानसः च भूत्वा विशालाक्ष्या पत्न्या सह नारायणम् उपागमत्। विधिवत् हविषः पात्रीं शिरसा प्रगृह्य सः महते दैवताय आज्यं ज्वलिते अनले जुहाव। तस्य हविषः शेषं प्राश्य, आत्मनः प्रियम् आशास्य, सुष्ठु आस्तीर्णे कुशसंस्तरे नारायणं देवं ध्यायन्, वाग्यतः नियतमानसः च वैदेह्या सह भूत्वा, नरवरात्मजः विष्णोः श्रीमति आयतने शिश्ये। अत्र ‘महते दैवताय’ इति पदेन विष्णुः एव अभिप्रेतः; गीताप्रेस-भाष्यं च तत्र शेषशायिनं नारायणं निर्दिशति। ‘वाग्यतः’ इति मौनव्रतम्, ‘नियतमानसः’ इति मनःसंयमः, ‘कुशसंस्तरे शयनम्’ इति च दीक्षितस्य विधिः — त्रीणि अपि व्रतस्य अङ्गानि। ‘हविषः पात्रीं शिरसा प्रगृह्य’ इति पदेन हविष्यपात्रं मस्तकम् उन्नीय धृत्वा नमस्कारपूर्वकम् आहुतिः दत्ता इति ज्ञायते। ‘आत्मनः प्रियम् आशास्य’ इति च — हविःशेषभक्षणकाले उपासकः स्वस्य अभीष्टं प्रार्थयते, एषः विधिः। शयनम् अपि न स्वगृहे, अपि तु विष्णोः आयतने एव, येन रात्रिः अपि उपासनामयी भवेत्।

एकयामावशिष्टायां रात्र्यां सः प्रतिविबुध्य वेश्मनः कृत्स्नम् अलंकारविधिं सम्यक् कारयामास। तत्र सूतमागधवन्दिनां सुखाः वाचः शृण्वन् सः पूर्वां संध्याम् उपासीनः सुसमाहितः जजाप। शिरसा प्रणतः सन् सः मधुसूदनं तुष्टाव, विमलक्षौमसंवीतः च द्विजान् वाचयामास। तेषां पुण्याहघोषः गम्भीरः मधुरः च तदा तूर्यघोषानुनादितः सन् अयोध्यां पूरयामास। अत्र क्रमः विशेषेण द्रष्टव्यः — प्रबोधः, गृहालंकारः, वन्दिनां स्तुतिश्रवणम्, संध्योपासना, जपः, विष्णुस्तवनम्, ब्राह्मणानां स्वस्तिवाचनम् इति; एषः एव दीक्षितस्य प्रातःकालिकः विधिः। ‘विमलक्षौमसंवीतः’ इति पदेन शुद्धं कौशेयवस्त्रं धृतम् इति उच्यते। ‘एकयामावशिष्टायाम्’ इति पदेन त्रिषु यामेषु अतीतेषु चतुर्थे यामे एव प्रबोधः इति उच्यते; एषः ब्राह्मः मुहूर्तः, व्रतिनां प्रबोधकालः। ‘वेश्मनः अलंकारविधिम्’ इति पदेन सः स्वभवनस्य सज्जां सेवकान् कारयति। सूताः वंशकीर्तनं कुर्वन्ति, मागधाः स्तुतिं गायन्ति, वन्दिनः च बिरुदानि पठन्ति — त्रयः अपि राजकुलस्य प्रभातिकाः। पुण्याहवाचनध्वनिः वाद्यघोषेण मिलित्वा समग्रां नगरीं व्याप्नोति; एतेन बाह्यजगत् अपि उत्सवं प्रविशति।

वैदेह्या सह कृतोपवासं राघवं श्रुत्वा सर्वः अयोध्यानिलयः जनः प्रमुदितः अभवत्। ततः सर्वः पौरजनः रामाभिषेचनं श्रुत्वा, रजनीं प्रभाताम् एव दृष्ट्वा, पुरीं पुनः शोभयितुं प्रववृते। सिताभ्राणां शिखरम् इव आभा येषां तेषु देवतायतनेषु, चतुष्पथेषु, रथ्यासु, चैत्येषु, अट्टालकेषु, नानापण्यसमृद्धेषु वणिजाम् आपणेषु, कुटुम्बिनां समृद्धेषु श्रीमत्सु भवनेषु, सर्वासु सभासु, आलक्षितेषु वृक्षेषु च — सर्वत्र ध्वजाः साधु समुच्छ्रिताः, पताकाः च अभवन्। अत्र कविः नगरस्य सर्वाणि स्थानानि क्रमेण गणयति — देवालयः, मार्गः, चत्वरम्, अट्टालिका, आपणः, गृहम्, सभा, वृक्षः इति; एतेन उत्सवस्य व्यापकता दर्श्यते। ध्वजपताकयोः भेदः अपि सूच्यः — ध्वजः दण्डोपरि स्थिरः, पताका तु वायुना चलन्ती। अत्र च द्रष्टव्यं यत् नगरं पूर्वदिने एव सज्जितम् आसीत् (तृतीयसर्गे), तथापि पौराः ‘पुनः’ शोभां कुर्वन्ति — उत्साहः न शाम्यति, प्रत्युत वर्धते। ‘आलक्षितेषु वृक्षेषु’ इति पदेन मार्गपार्श्वे दृश्यमानाः वृक्षाः अपि ध्वजैः अलंकृताः इति उच्यते। ‘नानापण्यसमृद्धेषु आपणेषु’ इति वाणिज्यस्य, ‘कुटुम्बिनां श्रीमत्सु भवनेषु’ इति गृहस्थानां समृद्धिः सूच्यते; एतेन अयोध्यायाः ऐश्वर्यम् अपि प्रसङ्गात् वर्णितं भवति।

नटनर्तकसङ्घानां गायतां गायकानां च मनःकर्णसुखाः वाचः जनता ततः ततः शुश्राव। जनाः परस्परं रामाभिषेकयुक्ताः एव कथाः चक्रुः; रामाभिषेके सम्प्राप्ते सति चत्वरेषु गृहेषु च सा एव चर्चा। गृहद्वारेषु सङ्घशः क्रीडमानाः बालाः अपि रामाभिषवसंयुक्ताः एव मिथः कथाः चक्रुः। पौरैः रामाभिषेचने कृतपुष्पोपहारः धूपगन्धाधिवासितः च श्रीमान् राजमार्गः कृतः। निशागमनशङ्कया प्रकाशकरणार्थं च तैः सर्वशः रथ्यासु अनु दीपवृक्षाः स्थापिताः। अत्र बालानाम् अपि तत्र एव चर्चा इति वर्णनेन कविः उत्सवस्य सार्वत्रिकतां दर्शयति; ‘दीपवृक्षाः’ इति पदेन शाखावत् बहुभिः दीपाधारैः युक्ताः स्तम्भाः उच्यन्ते। ‘ततः ततः’ इति पदेन ध्वनिः एकस्मात् स्थानात् न, अपि तु सर्वेभ्यः दिग्भ्यः श्रूयते इति उच्यते। ‘मिथः कथाः चक्रुः’ इति द्विः प्रयुक्तम् — प्रथमं प्रौढानां विषये, ततः बालानाम्; एतेन कविः दर्शयति यत् उत्सवः न केवलं राजकीयः, अपि तु सर्वेषां हृदयगतः। ‘कृतपुष्पोपहारः धूपगन्धाधिवासितः’ इति द्वाभ्यां विशेषणाभ्यां दृष्टिसुखं घ्राणसुखं च सूचितम्। दीपवृक्षस्थापने कारणम् अपि स्पष्टम् उक्तम् — अभिषेकः दीर्घः स्यात्, रात्रिः च भवेत् इति शङ्कया।

एवं पुरस्य अलंकारं कृत्वा ते पुरवासिनः रामस्य यौवराज्याभिषेचनम् आकांक्षमाणाः, चत्वरेषु सभासु च सङ्घशः समेत्य, मिथः कथयन्तः जनाधिपं प्रशशंसुः — ‘अहो, अयम् इक्ष्वाकुकुलनन्दनः राजा महात्मा, यः स्वम् आत्मानं वृद्धं ज्ञात्वा रामं राज्ये अभिषेक्ष्यति। वयं सर्वे अनुगृहीताः स्मः, यत् नः रामः महीपतिः चिराय गोप्ता भविता — सः हि दृष्टलोकपरावरः। अनुद्धतमनाः, विद्वान्, धर्मात्मा, भ्रातृवत्सलः च सः; यथा भ्रातृषु स्निग्धः, तथा अस्मासु अपि राघवः। धर्मात्मा अनघः राजा दशरथः चिरं जीवतु, यस्य प्रसादेन अभिषिक्तं रामं वयं द्रक्ष्यामः।’ अत्र पौराणां वचने द्वे एव वस्तुनी — राज्ञः त्यागः, रामस्य च समदर्शिता। ‘दृष्टलोकपरावरः’ इति पदेन रामः लोकस्य उत्कृष्टम् अपकृष्टं च ज्ञातवान् इति उच्यते, यत् शासकस्य प्रधानं गुणम्। पौराणां प्रशंसायाः क्रमः अपि लक्षणीयः — प्रथमं राज्ञः महात्म्यं यत् सः स्वस्य वार्धक्यं स्वयम् एव स्वीकृत्य पुत्रे भारम् अर्पयति; ततः स्वस्य सौभाग्यं यत् ईदृशः गोप्ता लब्धः; ततः रामस्य गुणाः; अन्ते च राज्ञे दीर्घायुष्याशीर्वादः। ‘यथा भ्रातृषु स्निग्धः, तथा अस्मासु अपि’ इति वाक्येन प्रजाः स्वान् रामस्य कुटुम्बम् एव मन्यन्ते — एषः एव रामराज्यस्य मूलभावः। ‘अनघः’ इति विशेषणं दशरथस्य निष्पापत्वं सूचयति, यत् अग्रिमेषु सर्गेषु करुणरसस्य पृष्ठभूमिः भविष्यति।

एवंविधं कथयतां पौराणां वचनं परे अपि अशृण्वन् — दिग्भ्यः विश्रुतवृत्तान्ताः प्राप्ताः जानपदाः जनाः। ते तु रामाभिषेचनं द्रष्टुं दिग्भ्यः पुरीं प्राप्ताः, ते च जानपदाः जनाः रामस्य पुरीं पूरयामासुः। विसर्पद्भिः तैः जनौघैः तत्र यः निःस्वनः शुश्रुवे, सः पर्वसु उदीर्णवेगस्य सागरस्य निःस्वनः इव आसीत्। ततः तत् इन्द्रक्षयसंनिभं पुरं, दिदृक्षुभिः उपागतैः जानपदैः समन्ततः सस्वनम् आकुलं सत्, समुद्रयादोभिः अर्णवोदकम् इव बभौ। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः; सर्गान्ते वृत्तपरिवर्तनम् इति वाल्मीकेः प्रसिद्धा रीतिः। समुद्रोपमा अस्मिन् सर्गे द्विः प्रयुक्ता — प्रथमं शब्दसाम्ये, ततः जलजन्तुभिः पूर्णस्य जलस्य साम्ये। एवम् आनन्दस्य शिखरे सर्गः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे मन्थरा प्रासादात् एतम् एव उत्सवं दृष्ट्वा कथायाः गतिं विपरीतां करिष्यति। ‘विश्रुतवृत्तान्ताः’ इति पदेन वार्ता जनपदेषु अपि प्रसृता इति उच्यते; ‘दिग्भ्यः’ इति द्विः प्रयुक्तेन च सर्वासु दिक्षु व्याप्तिः दर्शिता।

గత సర్గలో వసిష్ఠుడు రామునిచేతా సీతచేతా ఉపవాసవ్రతాన్ని స్వీకరింపజేసి వెళ్ళిపోయాడు. ఈ సర్గలో ఆ వ్రతపు రాత్రీ, ఉదయపు నగరసజ్జా వర్ణించబడుతున్నాయి. పురోహితుడు వెళ్ళిన తరువాత రాముడు స్నానం చేసి, నియతమైన మనస్సు గలవాడై, విశాలాక్షి అయిన భార్యతో కలిసి నారాయణుని సమీపించాడు. విధివత్తుగా హవిస్సు పాత్రను తలపై ధరించి అతడు ఆ మహాదేవతకు ప్రజ్వలించే అగ్నిలో నెయ్యి హోమం చేశాడు. ఆ హవిస్సు శేషాన్ని భుజించి, తనకు ప్రియమైనదానిని ఆశించి, చక్కగా పరచిన దర్భల పానుపుపై నారాయణదేవుని ధ్యానిస్తూ, మౌనంగా నియతమనస్కుడై వైదేహితో కలిసి, నరశ్రేష్ఠుని కుమారుడు విష్ణువు యొక్క శోభాయమానమైన ఆలయంలో శయనించాడు. ఇక్కడ ‘మహతే దైవతాయ’ (మహాదేవతకు) అనే పదంతో విష్ణువే ఉద్దేశించబడ్డాడు; గీతాప్రెస్ భాష్యం అక్కడ శేషశాయి అయిన నారాయణుని నిర్దేశిస్తుంది. ‘వాగ్యతః’ అంటే మౌనవ్రతం, ‘నియతమానసః’ అంటే మనస్సంయమం, ‘కుశసంస్తరంపై శయనం’ అన్నది దీక్షితుని విధి — మూడూ వ్రతానికి అంగాలు. ‘హవిస్సు పాత్రను తలపై ధరించి’ అనే మాటతో హవిష్యపాత్రను తలపైకి ఎత్తి పట్టుకొని నమస్కారపూర్వకంగా ఆహుతి ఇచ్చాడని తెలుస్తుంది. ‘తనకు ప్రియమైనదానిని ఆశించి’ అన్నది — హవిస్సు శేషాన్ని భుజించే సమయంలో ఉపాసకుడు తన అభీష్టాన్ని ప్రార్థిస్తాడు, ఇది విధి. శయనం కూడా తన ఇంట కాక విష్ణువు ఆలయంలోనే, తద్వారా రాత్రి కూడా ఉపాసనామయమవుతుంది.

రాత్రి ఒక జాము మిగిలి ఉండగా అతడు మేల్కొని భవనానికి సంబంధించిన అలంకార విధినంతటినీ చక్కగా చేయించాడు. అక్కడ సూతుల, మాగధుల, వందిమాగధుల సుఖకరమైన వాక్కులను వింటూ అతడు ప్రాతఃసంధ్యను ఉపాసించి, చక్కని ఏకాగ్రతతో జపం చేశాడు. తల వంచి ప్రణమిల్లి అతడు మధుసూదనుని స్తుతించాడు; నిర్మలమైన పట్టువస్త్రం ధరించి బ్రాహ్మణులచేత స్వస్తివాచనం చేయించాడు. వారి పుణ్యాహఘోషం గంభీరంగా, మధురంగా, వాద్యఘోషాలతో ప్రతిధ్వనిస్తూ అప్పుడు అయోధ్యను నింపివేసింది. ఇక్కడ క్రమం ప్రత్యేకంగా చూడదగినది — మేల్కొనడం, గృహాలంకారం, వందిజనుల స్తుతి వినడం, సంధ్యోపాసన, జపం, విష్ణుస్తవం, బ్రాహ్మణుల స్వస్తివాచనం; ఇదే దీక్షితుని ప్రాతఃకాల విధి. ‘విమలక్షౌమసంవీతః’ అనే పదంతో శుద్ధమైన పట్టువస్త్రం ధరించాడని చెప్పబడుతోంది. ‘ఒక జాము మిగిలి ఉండగా’ అనే మాటతో మూడు జాములు గడిచాక నాల్గవ జాములోనే మేల్కొన్నాడని చెప్పబడుతోంది; ఇది బ్రాహ్మీముహూర్తం, వ్రతధారులు మేల్కొనే సమయం. ‘భవనానికి సంబంధించిన అలంకార విధి’ అనే మాటతో అతడు సేవకులచేత తన భవనాన్ని అలంకరింపజేశాడని తెలుస్తుంది. సూతులు వంశకీర్తన చేస్తారు, మాగధులు స్తుతిగీతాలు పాడతారు, వందిజనులు బిరుదాలు పఠిస్తారు — ముగ్గురూ రాజకుటుంబపు ప్రభాత గాయకులు. పుణ్యాహవాచన ధ్వని వాద్యఘోషంతో కలిసి సమస్త నగరాన్నీ వ్యాపిస్తుంది; దీనితో బాహ్యజగత్తు కూడా ఉత్సవంలోకి ప్రవేశిస్తుంది.

రాఘవుడు వైదేహితో కలిసి ఉపవాసం చేశాడని విని అయోధ్యావాసులందరూ సంతోషించారు. అప్పుడు పౌరులందరూ రామాభిషేకం గురించి విని, రాత్రి తెల్లవారిందని చూసి, నగరాన్ని మళ్ళీ అలంకరించడం ప్రారంభించారు. తెల్లని మేఘాల శిఖరం వంటి కాంతి గల దేవాలయాలలో, కూడళ్ళలో, వీధులలో, చైత్యాలలో, అట్టాలికలలో (మేడలలో), వివిధ సరకులతో సమృద్ధమైన వర్తకుల అంగళ్ళలో, గృహస్థుల సమృద్ధమైన శోభాయమానమైన భవనాలలో, అన్ని సభలలో, కనిపించే చెట్లపై — అన్నిచోట్లా ధ్వజాలు చక్కగా ఎత్తబడ్డాయి, పతాకాలు ఎగిరాయి. ఇక్కడ కవి నగరంలోని అన్ని స్థలాలనూ వరుసగా లెక్కిస్తున్నాడు — దేవాలయం, మార్గం, కూడలి, మేడ, అంగడి, ఇల్లు, సభ, చెట్టు; దీనితో ఉత్సవపు వ్యాపకత్వం చూపబడుతోంది. ధ్వజానికీ పతాకకూ భేదం కూడా గమనించదగినది — ధ్వజం దండం పైన స్థిరంగా ఉంటుంది, పతాక గాలికి కదులుతూ ఉంటుంది. ఇక్కడ గమనించవలసినది, నగరం ముందురోజే (మూడవ సర్గలో) అలంకరించబడింది, అయినా పౌరులు ‘మళ్ళీ’ అలంకరిస్తున్నారు — ఉత్సాహం తగ్గదు, పైగా పెరుగుతుంది. ‘కనిపించే చెట్లపై’ అనే మాటతో మార్గం పక్కన కనిపించే చెట్లు కూడా ధ్వజాలతో అలంకరించబడ్డాయని చెప్పబడుతోంది. ‘వివిధ సరకులతో సమృద్ధమైన అంగళ్ళు’ అనే మాట వాణిజ్య సమృద్ధినీ, ‘గృహస్థుల శోభాయమానమైన భవనాలు’ అనే మాట గృహస్థుల సమృద్ధినీ సూచిస్తున్నాయి; దీనితో అయోధ్య ఐశ్వర్యం కూడా ప్రసంగవశాత్తు వర్ణించబడుతోంది.

నటుల, నర్తకుల గుంపుల, పాడే గాయకుల మనస్సుకూ చెవులకూ సుఖం కలిగించే గానాలను జనం అక్కడక్కడా విన్నారు. జనులు పరస్పరం రామాభిషేకానికి సంబంధించిన కథలే చెప్పుకొన్నారు; రామాభిషేకం సమీపించగా కూడళ్ళలోనూ ఇళ్ళలోనూ అదే చర్చ. ఇళ్ళ వాకిళ్ళలో గుంపులుగా ఆడుకొంటున్న బాలలు కూడా రామాభిషేకానికి సంబంధించిన కథలే పరస్పరం చెప్పుకొన్నారు. రామాభిషేకం సందర్భంగా పౌరులు రాజమార్గాన్ని పుష్పోపహారాలతో, ధూపగంధాలతో సువాసనభరితంగా, శోభాయమానంగా చేశారు. రాత్రి అయిపోతుందేమో అనే శంకతో వెలుతురు కోసం వారు వీధుల పొడవునా అన్నిచోట్లా దీపవృక్షాలను నిలిపారు. ఇక్కడ బాలలు కూడా అదే చర్చించారని వర్ణించడం ద్వారా కవి ఉత్సవపు సార్వత్రికతను చూపుతున్నాడు; ‘దీపవృక్షాలు’ అనే పదంతో కొమ్మల వలె అనేక దీపాధారాలు గల స్తంభాలు చెప్పబడుతున్నాయి. ‘అక్కడక్కడా’ అనే మాటతో ధ్వని ఒక్క చోటి నుండి కాక అన్ని దిక్కుల నుండి వినిపిస్తోందని చెప్పబడుతోంది. ‘పరస్పరం కథలు చెప్పుకొన్నారు’ అనే మాట రెండుసార్లు వాడబడింది — మొదట పెద్దల విషయంలో, తరువాత బాలల విషయంలో; దీనితో ఉత్సవం కేవలం రాజకీయమైనది కాదనీ, అందరి హృదయాలలో ఉన్నదనీ కవి చూపుతున్నాడు. ‘పుష్పోపహారాలతో, ధూపగంధాలతో సువాసనభరితమైన’ అనే రెండు విశేషణాలతో కంటికి సుఖమూ ముక్కుకు సుఖమూ సూచించబడ్డాయి. దీపవృక్షాలు నిలపడానికి కారణం కూడా స్పష్టంగా చెప్పబడింది — అభిషేకం దీర్ఘంగా సాగి రాత్రి అయిపోవచ్చు అనే శంకతో.

ఇలా నగరాన్ని అలంకరించి, ఆ పురవాసులు రాముని యౌవరాజ్యాభిషేకాన్ని కాంక్షిస్తూ, కూడళ్ళలోనూ సభలలోనూ గుంపులుగా చేరి పరస్పరం మాట్లాడుకొంటూ జనాధిపుని ప్రశంసించారు — ‘ఆహా, ఇక్ష్వాకు కులానికి ఆనందం కలిగించే ఈ రాజు మహాత్ముడు, తాను వృద్ధుడనని తెలుసుకొని రాముని రాజ్యంలో అభిషేకించబోతున్నాడు. మనమందరమూ అనుగ్రహించబడ్డాము, ఎందుకంటే రాముడు మనకు రాజై చిరకాలం రక్షకుడవుతాడు — అతడు లోకంలోని ఉత్తమాధమాలను చూసినవాడు. అతడు ఉద్ధతి లేని మనస్సు గలవాడు, విద్వాంసుడు, ధర్మాత్ముడు, సోదరవత్సలుడు; సోదరులపై ఎంత స్నేహమో మనపై కూడా రాఘవునికి అంతే స్నేహం. ఎవరి అనుగ్రహం వల్ల మనం అభిషిక్తుడైన రాముని చూడబోతున్నామో, ఆ ధర్మాత్ముడూ పాపరహితుడూ అయిన దశరథ మహారాజు చిరకాలం జీవించుగాక.’ ఇక్కడ పౌరుల మాటలలో రెండే విషయాలు — రాజు త్యాగం, రాముని సమదర్శిత్వం. ‘దృష్టలోకపరావరః’ అనే పదంతో రాముడు లోకంలోని ఉత్కృష్టాన్నీ అపకృష్టాన్నీ ఎరిగినవాడని చెప్పబడుతోంది; ఇదే పాలకునికి ప్రధాన గుణం. పౌరుల ప్రశంస క్రమం కూడా గమనించదగినది — మొదట రాజు మహాత్మ్యం, తన వార్ధక్యాన్ని తానే అంగీకరించి కుమారునికి భారాన్ని అప్పగిస్తున్నాడని; తరువాత తమ సౌభాగ్యం, ఇటువంటి రక్షకుడు లభించాడని; తరువాత రాముని గుణాలు; చివరలో రాజుకు దీర్ఘాయుష్షు ఆశీర్వాదం. ‘సోదరులపై ఎంత స్నేహమో మనపై కూడా అంతే’ అనే వాక్యంతో ప్రజలు తమను రాముని కుటుంబంగానే భావిస్తున్నారు — ఇదే రామరాజ్యపు మూలభావం. ‘అనఘః’ (పాపరహితుడు) అనే విశేషణం దశరథుని నిష్పాపత్వాన్ని సూచిస్తుంది; అదే తరువాతి సర్గలలో కరుణరసానికి నేపథ్యమవుతుంది.

ఇలా మాట్లాడుకొంటున్న పౌరుల మాటలను ఇతరులు కూడా విన్నారు — వార్త విని నలుదిక్కుల నుండి వచ్చిన జనపదవాసులు. రామాభిషేకాన్ని చూడడానికి దిక్కుల నుండి నగరానికి వచ్చిన ఆ జనపదవాసులు రాముని నగరాన్ని నింపివేశారు. అక్కడ వ్యాపిస్తున్న ఆ జనసమూహాల వల్ల వినిపించిన ఘోష పర్వదినాలలో వేగం పెరిగిన సముద్రపు ఘోష వలె ఉంది. అప్పుడు ఇంద్రుని నివాసం వంటి ఆ నగరం, చూడాలనే కోరికతో వచ్చిన జనపదవాసులతో అన్నివైపులా ధ్వనిస్తూ కిక్కిరిసి, సముద్రజలచరాలతో నిండిన సముద్రజలం వలె ప్రకాశించింది. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో రచించబడింది; సర్గాంతంలో వృత్తం మార్చడం వాల్మీకి ప్రసిద్ధ రీతి. ఈ సర్గలో సముద్రోపమానం రెండుసార్లు వాడబడింది — మొదట ధ్వనిసామ్యంలో, తరువాత జలజంతువులతో నిండిన జలసామ్యంలో. ఇలా ఆనంద శిఖరంపై సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో మంథర ప్రాసాదం నుండి ఇదే ఉత్సవాన్ని చూసి కథాగమనాన్ని తారుమారు చేస్తుంది. ‘విశ్రుతవృత్తాంతాః’ (వార్త విన్నవారు) అనే పదంతో వార్త జనపదాలలో కూడా వ్యాపించిందని చెప్పబడుతోంది; ‘దిక్కుల నుండి’ అనే మాట రెండుసార్లు వాడడంతో అన్ని దిక్కులకూ వ్యాప్తి చూపబడింది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் வசிஷ்டர் ராமனையும் சீதையையும் உண்ணா நோன்பு விரதம் ஏற்கச் செய்து வெளியேறினார். இந்தச் சர்க்கத்தில் அந்த விரத இரவும், விடியலில் நகரத்தின் அலங்காரமும் வருணிக்கப்படுகின்றன. புரோகிதர் சென்றபின் ராமன் நீராடி, மனத்தை அடக்கியவனாய், அகன்ற கண்களை உடைய மனைவியுடன் நாராயணனை அணுகினான். முறைப்படி ஹவிஸ் பாத்திரத்தைத் தலைமேல் ஏந்தி, பெருந்தெய்வத்துக்காகக் கொழுந்துவிட்டு எரியும் தீயில் நெய்யை ஆகுதி செய்தான். அந்த ஹவிஸின் மிச்சத்தை உண்டு, தனக்கு விரும்பியதை வேண்டி, நன்கு விரிக்கப்பட்ட தர்ப்பைப் படுக்கையில் நாராயண தேவனைத் தியானித்தவாறு, மௌனம் காத்து மனத்தை அடக்கி, வைதேகியுடன், மன்னர்களில் சிறந்தவனின் மைந்தன் விஷ்ணுவின் அழகிய ஆலயத்தில் படுத்தான். இங்கே ‘பெருந்தெய்வத்துக்காக’ என்னும் சொல்லால் விஷ்ணுவே குறிக்கப்படுகிறார்; கீதா பிரஸ் உரையும் அங்கே சேஷசாயியான நாராயணனைக் குறிப்பிடுகிறது. ‘வாக்யதன்’ என்பது மௌன விரதம், ‘நியதமானஸன்’ என்பது மன அடக்கம், ‘தர்ப்பைப் படுக்கையில் உறங்குதல்’ என்பது தீட்சை பெற்றவனுக்கான விதி; மூன்றும் விரதத்தின் உறுப்புகள். ‘ஹவிஸ் பாத்திரத்தைத் தலைமேல் ஏந்தி’ என்னும் சொல்லால் ஹவிஸ் பாத்திரத்தைத் தலைக்கு மேல் உயர்த்திப் பிடித்து வணக்கத்துடன் ஆகுதி செய்யப்பட்டது என்பது தெரிகிறது. ‘தனக்கு விரும்பியதை வேண்டி’ என்பதும் விதியே: ஹவிஸின் மிச்சத்தை உண்ணும்போது வழிபடுபவர் தன் விருப்பத்தை வேண்டுகிறார். உறக்கமும் தன் வீட்டில் அன்றி விஷ்ணுவின் ஆலயத்திலேயே; இதனால் இரவும் வழிபாட்டு மயமாகிறது.

இரவில் ஒரு ஜாமம் மட்டுமே எஞ்சியிருந்தபோது அவன் விழித்தெழுந்து, மாளிகையின் முழு அலங்கார ஏற்பாட்டையும் நன்கு செய்வித்தான். அங்கே சூதர், மாகதர், வந்திகள் ஆகியோரின் இனிய சொற்களைக் கேட்டவாறு, காலைச் சந்தியாவந்தனம் செய்து, மனம் ஒருமித்து ஜபம் செய்தான். தலை தாழ்த்தி வணங்கி மதுசூதனனைத் துதித்தான்; களங்கமற்ற பட்டாடை உடுத்தி, அந்தணர்களை (நல்வாழ்த்து) ஓதச் செய்தான். அவர்களுடைய புண்யாஹ முழக்கம் ஆழ்ந்தும் இனிமையாகவும், வாத்திய ஒலிகளால் எதிரொலிக்கப்பட்டு, அப்போது அயோத்தியை நிறைத்தது. இங்கே வரிசை தனிப்படக் கவனிக்கத்தக்கது: விழித்தல், வீட்டை அலங்கரித்தல், வந்திகளின் துதியைக் கேட்டல், சந்தியாவந்தனம், ஜபம், விஷ்ணு துதி, அந்தணர்களின் ஸ்வஸ்திவாசனம் என்பவை; இதுவே தீட்சை பெற்றவனின் காலை நெறி. ‘களங்கமற்ற பட்டாடை உடுத்தி’ என்னும் சொல்லால் தூய பட்டாடை அணியப்பட்டது என்று சொல்லப்படுகிறது. ‘ஒரு ஜாமம் மட்டுமே எஞ்சியிருந்தபோது’ என்னும் சொல்லால், மூன்று ஜாமங்கள் கடந்து நான்காம் ஜாமத்திலேயே விழிப்பு என்று சொல்லப்படுகிறது; இதுவே பிரம்ம முகூர்த்தம், விரதம் இருப்போர் விழிக்கும் நேரம். ‘மாளிகையின் அலங்கார ஏற்பாடு’ என்னும் சொல்லால் அவன் தன் இல்லத்தின் அலங்காரத்தைப் பணியாளர்களைக் கொண்டு செய்விக்கிறான். சூதர்கள் குல வரலாற்றைப் பாடுகிறார்கள், மாகதர்கள் துதிகளைப் பாடுகிறார்கள், வந்திகள் விருதுகளை ஓதுகிறார்கள்; மூவரும் அரச குலத்தின் விடியல் பாடகர்கள். புண்யாஹவாசன ஒலி வாத்திய முழக்கத்துடன் கலந்து நகரம் முழுவதையும் பரவுகிறது; இதனால் புற உலகமும் விழாவுக்குள் நுழைகிறது.

ராகவன் வைதேகியுடன் உண்ணா நோன்பு இருந்தான் என்று கேட்டு, அயோத்தி வாழ் மக்கள் அனைவரும் மகிழ்ந்தனர். பின்னர் நகர மக்கள் அனைவரும் ராமனின் முடிசூட்டு பற்றிக் கேட்டு, இரவு விடிந்துவிட்டதைக் கண்டு, நகரை மீண்டும் அழகுபடுத்தத் தொடங்கினர். வெண்மேகச் சிகரம் போன்ற ஒளியுடைய தேவாலயங்களிலும், நாற்சந்திகளிலும், வீதிகளிலும், சைத்தியங்களிலும், மேல்மாடங்களிலும், பலவகைப் பொருள்கள் நிறைந்த வணிகர்களின் கடைகளிலும், குடும்பத்தினரின் செழிப்பான அழகிய இல்லங்களிலும், எல்லா மன்றங்களிலும், கண்ணுக்குத் தெரியும் மரங்களிலும், எங்கும் கொடிகள் நன்கு உயர்த்தப்பட்டன, பதாகைகளும் பறந்தன. இங்கே கவிஞர் நகரத்தின் எல்லா இடங்களையும் வரிசையாக எண்ணுகிறார்: கோயில், வீதி, சதுக்கம், மேல்மாடம், கடை, வீடு, மன்றம், மரம்; இதனால் விழாவின் பரப்பு காட்டப்படுகிறது. கொடிக்கும் பதாகைக்கும் உள்ள வேறுபாடும் குறிக்கத்தக்கது: கொடி கம்பத்தின் மேல் நிலையாக இருப்பது, பதாகை காற்றில் அசைவது. மேலும் இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: நகரம் முந்தைய நாளே (மூன்றாம் சர்க்கத்தில்) அலங்கரிக்கப்பட்டிருந்தது; ஆயினும் நகர மக்கள் ‘மீண்டும்’ அழகுபடுத்துகிறார்கள்; உற்சாகம் தணியவில்லை, மாறாக வளர்கிறது. ‘கண்ணுக்குத் தெரியும் மரங்கள்’ என்னும் சொல்லால் வீதியோரம் தெரியும் மரங்களும் கொடிகளால் அணிசெய்யப்பட்டன என்று சொல்லப்படுகிறது. ‘பலவகைப் பொருள்கள் நிறைந்த கடைகள்’ என்பதால் வாணிகச் செழிப்பும், ‘குடும்பத்தினரின் அழகிய இல்லங்கள்’ என்பதால் இல்லறத்தாரின் செழிப்பும் உணர்த்தப்படுகின்றன; இதனால் அயோத்தியின் செல்வச் சிறப்பும் இடையில் வருணிக்கப்படுகிறது.

நடிகர் குழுக்களும் நடனக் கலைஞர் குழுக்களும் பாடகர்களும் பாடிய, மனத்துக்கும் செவிக்கும் இனிய ஒலிகளை மக்கள் ஆங்காங்கே கேட்டனர். மக்கள் ஒருவரோடொருவர் ராமனின் முடிசூட்டு பற்றிய பேச்சுகளையே பேசிக்கொண்டனர்; ராமனின் முடிசூட்டு நெருங்கியதால், சதுக்கங்களிலும் வீடுகளிலும் அதே பேச்சுதான். வீட்டு வாயில்களில் கூட்டமாக விளையாடிக்கொண்டிருந்த குழந்தைகளும் ராமனின் முடிசூட்டு பற்றியே தங்களுக்குள் பேசிக்கொண்டனர். ராமனின் முடிசூட்டுக்காக நகர மக்கள் அழகிய அரச வீதியை மலர்க் காணிக்கைகளால் நிறைத்து, தூபத்தின் நறுமணத்தால் கமழச் செய்தனர். இரவு வந்துவிடுமோ என்னும் ஐயத்தால், ஒளி தருவதற்காக, அவர்கள் வீதிகள் எங்கும் தீப மரங்களை நாட்டினர். இங்கே குழந்தைகளும் அதையே பேசினர் என்னும் வருணனையால் கவிஞர் விழாவின் எங்கும் நிறைந்த தன்மையைக் காட்டுகிறார்; ‘தீப மரங்கள்’ என்னும் சொல்லால் கிளைகளைப் போலப் பல விளக்குத் தாங்கிகள் கொண்ட தூண்கள் சொல்லப்படுகின்றன. ‘ஆங்காங்கே’ என்னும் சொல்லால், ஒலி ஒரே இடத்திலிருந்து அன்றி எல்லாத் திசைகளிலிருந்தும் கேட்கப்பட்டது என்று சொல்லப்படுகிறது. ‘தங்களுக்குள் பேசிக்கொண்டனர்’ என்பது இருமுறை வருகிறது: முதலில் பெரியோரைப் பற்றி, பின்னர் குழந்தைகளைப் பற்றி; இதனால் விழா அரசுக்கு உரியது மட்டுமன்று, அனைவரின் இதயத்திலும் உள்ளது என்பதைக் கவிஞர் காட்டுகிறார். ‘மலர்க் காணிக்கைகளால் நிறைந்து, தூபத்தின் நறுமணத்தால் கமழ்ந்த’ என்னும் இரு அடைமொழிகளால் கண்ணுக்கு இன்பமும் மூக்குக்கு இன்பமும் உணர்த்தப்படுகின்றன. தீப மரங்களை நாட்டியதற்கான காரணமும் தெளிவாகச் சொல்லப்படுகிறது: முடிசூட்டு நீண்டு இரவாகிவிடலாம் என்னும் ஐயத்தால்.

இவ்வாறு நகரை அலங்கரித்து, ராமனின் இளவரசுப் பட்டாபிஷேகத்தை எதிர்பார்த்திருந்த அந்த நகரவாசிகள், சதுக்கங்களிலும் மன்றங்களிலும் கூட்டமாகக் கூடி, ஒருவரோடொருவர் பேசி, மக்கள் தலைவனைப் புகழ்ந்தனர்: ‘ஆ, இக்ஷ்வாகு குலத்தை மகிழ்விக்கும் இந்த மன்னன் மகாத்மா; தான் முதியவன் என்று அறிந்து ராமனை அரசில் முடிசூட்டப் போகிறான். நாம் அனைவரும் அருள் பெற்றவர்கள்; ஏனெனில் ராமன் மன்னனாக நெடுங்காலம் நம்மைக் காப்பவனாக இருப்பான்; அவன் உலகின் மேலானதையும் கீழானதையும் கண்டறிந்தவன். அவன் செருக்கற்ற மனம் உடையவன், கற்றவன், அறவுள்ளம் கொண்டவன், சகோதரர்களிடம் பாசம் உடையவன்; சகோதரர்களிடம் அன்புடன் இருப்பதுபோலவே ராகவன் நம்மிடமும் அன்புடன் இருக்கிறான். அறவுள்ளம் கொண்ட, குற்றமற்ற தசரத மன்னன் நீடு வாழட்டும்; அவன் அருளால்தான் முடிசூட்டப்பட்ட ராமனை நாம் காணப்போகிறோம்.’ இங்கே நகர மக்களின் சொல்லில் இரண்டு விஷயங்களே உள்ளன: மன்னனின் துறவும், ராமனின் சமநோக்கும். ‘உலகின் மேலானதையும் கீழானதையும் கண்டறிந்தவன்’ என்னும் சொல்லால் ராமன் உலகின் உயர்ந்தவற்றையும் தாழ்ந்தவற்றையும் அறிந்தவன் என்று சொல்லப்படுகிறது; இதுவே ஆள்பவனின் முதன்மைக் குணம். நகர மக்களின் புகழ்ச்சியின் வரிசையும் குறிக்கத்தக்கது: முதலில் மன்னனின் பெருமை, தன் முதுமையைத் தானே ஏற்று மைந்தனிடம் சுமையை ஒப்படைப்பது; பின்னர் இத்தகைய காவலனைப் பெற்ற தங்கள் நற்பேறு; பின்னர் ராமனின் குணங்கள்; இறுதியில் மன்னனுக்கு நீண்ட ஆயுள் வாழ்த்து. ‘சகோதரர்களிடம் அன்புடன் இருப்பதுபோலவே நம்மிடமும்’ என்னும் வாக்கியத்தால் மக்கள் தங்களை ராமனின் குடும்பமாகவே கருதுகிறார்கள்; இதுவே ராமராஜ்யத்தின் அடிப்படை உணர்வு. ‘குற்றமற்ற’ என்னும் அடைமொழி தசரதனின் பாவமின்மையை உணர்த்துகிறது; இதுவே அடுத்த சர்க்கங்களில் கருணைச் சுவையின் பின்புலமாகும்.

இவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருந்த நகர மக்களின் சொற்களை மற்றவர்களும் கேட்டனர்: செய்தியைக் கேள்விப்பட்டுத் திசைகளிலிருந்து வந்திருந்த நாட்டுப்புற மக்கள். ராமனின் முடிசூட்டைக் காண அவர்கள் திசைகளிலிருந்து நகருக்கு வந்திருந்தனர்; அந்த நாட்டு மக்கள் ராமனின் நகரை நிறைத்தனர். பரவிச் செல்லும் அந்த மக்கள் திரள்களால் அங்கே கேட்ட ஒலி, பருவ நாட்களில் (அமாவாசை, பௌர்ணமிகளில்) பொங்கி எழும் கடலின் முழக்கம் போல இருந்தது. பின்னர் இந்திரனின் இருப்பிடம் போன்ற அந்த நகரம், காண விரும்பி வந்த நாட்டு மக்களால் எங்கும் ஒலித்து நிறைந்து, கடல் விலங்குகளால் நிறைந்த கடல் நீர் போல விளங்கியது. இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் அமைந்துள்ளது; சர்க்கத்தின் இறுதியில் யாப்பை மாற்றுவது வால்மீகியின் புகழ்பெற்ற முறை. இந்தச் சர்க்கத்தில் கடல் உவமை இருமுறை பயன்படுத்தப்படுகிறது: முதலில் ஒலியின் ஒப்புமையில், பின்னர் நீர்வாழ் உயிர்களால் நிறைந்த நீரின் ஒப்புமையில். இவ்வாறு மகிழ்ச்சியின் உச்சியில் சர்க்கம் நிறைவுறுகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் மந்தரை மாளிகையிலிருந்து இதே விழாவைக் கண்டு கதையின் போக்கைத் தலைகீழாக்குவாள். ‘செய்தியைக் கேள்விப்பட்டு’ என்னும் சொல்லால் செய்தி நாட்டுப்புறங்களிலும் பரவியது என்று சொல்லப்படுகிறது; ‘திசைகளிலிருந்து’ என்பது இருமுறை வருவதால் எல்லாத் திசைகளிலும் பரவியது காட்டப்படுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠರು ರಾಮ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯರಿಗೆ ಉಪವಾಸವ್ರತದ ದೀಕ್ಷೆ ನೀಡಿ ಹೊರಟರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆ ವ್ರತದ ರಾತ್ರಿಯೂ ಮುಂಜಾನೆಯ ನಗರಸಜ್ಜೂ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಪುರೋಹಿತರು ಹೊರಟ ಮೇಲೆ ರಾಮನು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿಕೊಂಡು, ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯಾದ ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿದನು. ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಹವಿಸ್ಸಿನ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಎತ್ತಿಹಿಡಿದು, ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವತೆಗೆ ತುಪ್ಪದ ಆಹುತಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ಆ ಹವಿಸ್ಸಿನ ಶೇಷವನ್ನು ಸೇವಿಸಿ, ತನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಾಸಿದ ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ನಾರಾಯಣದೇವನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ, ಮೌನವಾಗಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿಕೊಂಡು, ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನ ಮಗನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶ್ರೀಮಂತವಾದ ಆಲಯದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾದೇವತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಷ್ಣುವೇ ಅಭಿಪ್ರೇತ; ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಭಾಷ್ಯವು ಅಲ್ಲಿ ಶೇಷಶಾಯಿಯಾದ ನಾರಾಯಣನನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಾಗ್ಯತ’ ಎಂದರೆ ಮೌನವ್ರತ, ‘ನಿಯತಮಾನಸ’ ಎಂದರೆ ಮನಸ್ಸಂಯಮ, ‘ದರ್ಭೆಯ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗುವುದು’ ದೀಕ್ಷಿತನ ವಿಧಿ — ಮೂರೂ ವ್ರತದ ಅಂಗಗಳು. ‘ಹವಿಸ್ಸಿನ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಎತ್ತಿಹಿಡಿದು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಹವಿಷ್ಯಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ತಲೆಯವರೆಗೆ ಎತ್ತಿ ನಮಸ್ಕಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆಹುತಿ ನೀಡಲಾಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ‘ತನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ’ ಎಂಬುದೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಹವಿಶ್ಶೇಷವನ್ನು ಸೇವಿಸುವಾಗ ಉಪಾಸಕನು ತನ್ನ ಅಭೀಷ್ಟವನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದು ವಿಧಿ. ಮಲಗುವುದೂ ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಲ್ಲ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆಲಯದಲ್ಲಿಯೇ; ಇದರಿಂದ ರಾತ್ರಿಯೂ ಉಪಾಸನಾಮಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾತ್ರಿಯು ಇನ್ನೊಂದು ಯಾಮ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿರುವಾಗ ಅವನು ಎದ್ದು ಭವನದ ಸಮಸ್ತ ಅಲಂಕಾರವಿಧಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಸೂತರು, ಮಾಗಧರು ಮತ್ತು ವಂದಿಗಳ ಸುಖಕರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ ಅವನು ಪ್ರಾತಃಸಂಧ್ಯೆಯನ್ನು ಉಪಾಸಿಸಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಜಪಿಸಿದನು. ತಲೆಬಾಗಿ ಅವನು ಮಧುಸೂದನನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದನು; ನಿರ್ಮಲವಾದ ರೇಷ್ಮೆಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿಸಿದನು. ಅವರ ಗಂಭೀರವೂ ಮಧುರವೂ ಆದ ಪುಣ್ಯಾಹಘೋಷವು ಆಗ ವಾದ್ಯಘೋಷಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ತುಂಬಿತು. ಇಲ್ಲಿನ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುವುದು, ಮನೆಯ ಅಲಂಕಾರ, ವಂದಿಗಳ ಸ್ತುತಿಶ್ರವಣ, ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ, ಜಪ, ವಿಷ್ಣುಸ್ತವನ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ; ಇದೇ ದೀಕ್ಷಿತನ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದ ವಿಧಿ. ‘ವಿಮಲಕ್ಷೌಮಸಂವೀತ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶುದ್ಧವಾದ ರೇಷ್ಮೆಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಒಂದು ಯಾಮ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿರುವಾಗ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಮೂರು ಯಾಮಗಳು ಕಳೆದು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಯಾಮದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಬ್ರಾಹ್ಮಮುಹೂರ್ತ, ವ್ರತಿಗಳು ಏಳುವ ಕಾಲ. ‘ಭವನದ ಅಲಂಕಾರವಿಧಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಭವನದ ಸಜ್ಜನ್ನು ಸೇವಕರಿಂದ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂತರು ವಂಶಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಮಾಗಧರು ಸ್ತುತಿಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ, ವಂದಿಗಳು ಬಿರುದುಗಳನ್ನು ಪಠಿಸುತ್ತಾರೆ — ಈ ಮೂವರೂ ರಾಜಕುಲದ ಮುಂಜಾನೆಯ ಸ್ತುತಿಪಾಠಕರು. ಪುಣ್ಯಾಹವಾಚನದ ಧ್ವನಿ ವಾದ್ಯಘೋಷದೊಡನೆ ಬೆರೆತು ಇಡೀ ನಗರವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಹೊರಗಿನ ಜಗತ್ತೂ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಘವನು ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿದನೆಂದು ಕೇಳಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಮುದಿತರಾದರು. ಅನಂತರ ಪೌರಜನರೆಲ್ಲರೂ ರಾಮಾಭಿಷೇಕದ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ರಾತ್ರಿ ಬೆಳಗಾದುದನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ, ನಗರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಅಲಂಕರಿಸತೊಡಗಿದರು. ಬಿಳಿಯ ಮೋಡಗಳ ಶಿಖರದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ, ನಾಲ್ಕು ದಾರಿ ಕೂಡುವ ಚೌಕಗಳಲ್ಲಿ, ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಚೈತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಅಟ್ಟಾಲಕಗಳಲ್ಲಿ, ನಾನಾ ಸರಕುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ವರ್ತಕರ ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂಸಾರಿಗಳ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಭವನಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ಮರಗಳಲ್ಲಿ — ಎಲ್ಲೆಡೆ ಧ್ವಜಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಏರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು, ಪತಾಕೆಗಳೂ ಹಾರಾಡಿದವು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ನಗರದ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೇವಾಲಯ, ಮಾರ್ಗ, ಚೌಕ, ಅಟ್ಟಾಲಿಕೆ, ಅಂಗಡಿ, ಮನೆ, ಸಭೆ, ಮರ; ಇದರಿಂದ ಉತ್ಸವದ ವ್ಯಾಪಕತೆ ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ. ಧ್ವಜ ಮತ್ತು ಪತಾಕೆಗಳ ಭೇದವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಧ್ವಜವು ಕೋಲಿನ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಪತಾಕೆ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ನಗರವನ್ನು ಹಿಂದಿನ ದಿನವೇ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು (ಮೂರನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ), ಆದರೂ ಪೌರರು ‘ಮತ್ತೆ’ ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಾರೆ — ಉತ್ಸಾಹ ತಣಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ಮರಗಳು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾರ್ಗದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಮರಗಳೂ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿದ್ದವು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ನಾನಾ ಸರಕುಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಅಂಗಡಿಗಳು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ವಾಣಿಜ್ಯದ, ‘ಸಂಸಾರಿಗಳ ಶ್ರೀಮಂತ ಭವನಗಳು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಗೃಹಸ್ಥರ ಸಮೃದ್ಧಿ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಪ್ರಸಂಗವಶಾತ್ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಐಶ್ವರ್ಯವೂ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ನಟರ, ನರ್ತಕರ ತಂಡಗಳ ಮತ್ತು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಗಾಯಕರ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಕಿವಿಗೂ ಸುಖಕರವಾದ ಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ಜನರು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದರು. ಜನರು ಪರಸ್ಪರ ರಾಮಾಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು; ರಾಮಾಭಿಷೇಕವು ಸಮೀಪಿಸಿರುವಾಗ ಚೌಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಚರ್ಚೆ. ಮನೆಬಾಗಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ಆಡುತ್ತಿದ್ದ ಮಕ್ಕಳೂ ರಾಮಾಭಿಷೇಕದ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ಪರಸ್ಪರ ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಮಾಭಿಷೇಕಕ್ಕಾಗಿ ಪೌರರು ರಾಜಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹೂವುಗಳ ಉಪಹಾರದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಧೂಪದ ಸುಗಂಧದಿಂದ ಕಂಪುಗೊಳಿಸಿ ಶ್ರೀಮಂತವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. ರಾತ್ರಿಯಾಗಬಹುದೆಂಬ ಶಂಕೆಯಿಂದ ಬೆಳಕಿಗಾಗಿ ಅವರು ಬೀದಿಗಳುದ್ದಕ್ಕೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ದೀಪವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟರು. ಇಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಚರ್ಚೆ ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಕವಿ ಉತ್ಸವದ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ದೀಪವೃಕ್ಷ’ಗಳೆಂದರೆ ಕೊಂಬೆಗಳಂತೆ ಅನೇಕ ದೀಪಾಧಾರಗಳುಳ್ಳ ಕಂಬಗಳು. ‘ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಧ್ವನಿ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಿಂದಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಪರಸ್ಪರ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಿದರು’ ಎಂಬುದು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಹಿರಿಯರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಅನಂತರ ಮಕ್ಕಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ; ಇದರಿಂದ ಉತ್ಸವವು ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯವಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯಗತವಾದುದು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಹೂವುಗಳ ಉಪಹಾರದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಧೂಪಸುಗಂಧದಿಂದ ಕಂಪುಗೊಳಿಸಿ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣಿನ ಸುಖವೂ ಮೂಗಿನ ಸುಖವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ದೀಪವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟುದರ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅಭಿಷೇಕವು ದೀರ್ಘವಾಗಬಹುದು, ರಾತ್ರಿಯಾಗಬಹುದು ಎಂಬ ಶಂಕೆಯಿಂದ.

ಹೀಗೆ ನಗರವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ ಆ ಪುರವಾಸಿಗಳು ರಾಮನ ಯೌವರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಾ, ಚೌಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗುಂಪುಗುಂಪಾಗಿ ಸೇರಿ, ಪರಸ್ಪರ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ಜನಾಧಿಪನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು — ‘ಆಹಾ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಂದನನಾದ ಈ ರಾಜನು ಮಹಾತ್ಮನು; ತಾನು ವೃದ್ಧನಾದೆನೆಂದು ಅರಿತು ರಾಮನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಲಿದ್ದಾನೆ. ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಅನುಗೃಹೀತರು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಭೂಪತಿಯಾಗಿ ಬಹುಕಾಲ ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವನು — ಅವನು ಲೋಕದ ಮೇಲುಕೀಳುಗಳನ್ನು ಕಂಡವನು. ಅವನು ಉದ್ಧಟತನವಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನು, ವಿದ್ವಾಂಸ, ಧರ್ಮಾತ್ಮ, ಸೋದರವತ್ಸಲ; ಸೋದರರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಸ್ನೇಹವುಳ್ಳವನೋ ನಮ್ಮಲ್ಲಿಯೂ ರಾಘವನು ಅಷ್ಟೇ ಸ್ನೇಹವುಳ್ಳವನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಪಾಪರಹಿತನೂ ಆದ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಚಿರಕಾಲ ಬಾಳಲಿ; ಅವನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ನಾವು ಕಾಣುವೆವು.’ ಇಲ್ಲಿ ಪೌರರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡೇ ವಿಷಯಗಳಿವೆ — ರಾಜನ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಸಮದರ್ಶಿತ್ವ. ‘ದೃಷ್ಟಲೋಕಪರಾವರ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಲೋಕದ ಉತ್ಕೃಷ್ಟವನ್ನೂ ಅಪಕೃಷ್ಟವನ್ನೂ ಅರಿತವನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಆಳುವವನ ಪ್ರಧಾನ ಗುಣ. ಪೌರರ ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ರಾಜನ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ, ಅವನು ತನ್ನ ವಾರ್ಧಕ್ಯವನ್ನು ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಮಗನಿಗೆ ಭಾರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು; ಅನಂತರ ಇಂಥ ರಕ್ಷಕನು ದೊರೆತನೆಂಬ ತಮ್ಮ ಸೌಭಾಗ್ಯ; ಅನಂತರ ರಾಮನ ಗುಣಗಳು; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನಿಗೆ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯದ ಆಶೀರ್ವಾದ. ‘ಸೋದರರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಸ್ನೇಹವುಳ್ಳವನೋ ನಮ್ಮಲ್ಲಿಯೂ ಅಷ್ಟೇ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳು ತಮ್ಮನ್ನು ರಾಮನ ಕುಟುಂಬವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ — ಇದೇ ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಮೂಲಭಾವ. ‘ಅನಘ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ದಶರಥನ ನಿಷ್ಪಾಪತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕರುಣರಸದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಾಗಲಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಪೌರರ ಮಾತನ್ನು ಇತರರೂ ಕೇಳಿದರು — ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿ ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಬಂದಿದ್ದ ಜಾನಪದ ಜನರು. ಅವರಾದರೋ ರಾಮಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಕಾಣಲು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ನಗರಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದರು; ಆ ಜಾನಪದ ಜನರು ರಾಮನ ನಗರವನ್ನು ತುಂಬಿಬಿಟ್ಟರು. ಅತ್ತಿತ್ತ ಹರಿದಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಜನಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬಂದ ನಿನಾದವು ಪರ್ವದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಉಕ್ಕೇರಿದ ವೇಗವುಳ್ಳ ಸಮುದ್ರದ ಘೋಷದಂತಿತ್ತು. ಆಗ ಇಂದ್ರನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಆ ನಗರವು, ನೋಡಬಯಸಿ ಬಂದ ಜಾನಪದರಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸದ್ದುಗದ್ದಲದಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದು, ಸಮುದ್ರಜಂತುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಾಗರಜಲದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಸರ್ಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವುದು ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೀತಿ. ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಶಬ್ದಸಾಮ್ಯಕ್ಕೆ, ಅನಂತರ ಜಲಜಂತುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಜಲದ ಸಾಮ್ಯಕ್ಕೆ. ಹೀಗೆ ಆನಂದದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಂಥರೆಯು ಪ್ರಾಸಾದದಿಂದ ಇದೇ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಕಂಡು ಕಥೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ತಲೆಕೆಳಗು ಮಾಡುವಳು. ‘ವಿಶ್ರುತವೃತ್ತಾಂತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಾರ್ತೆ ಜನಪದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹರಡಿತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ‘ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಿರುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದುದು ತೋರಿಬರುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠൻ രാമനെയും സീതയെയും ഉപവാസവ്രതം അനുഷ്ഠിപ്പിച്ച് പുറത്തിറങ്ങി. ഈ സർഗത്തിൽ ആ വ്രതത്തിന്റെ രാത്രിയും പ്രഭാതത്തിലെ നഗരാലങ്കാരവും വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. പുരോഹിതൻ പോയശേഷം രാമൻ സ്നാനം ചെയ്ത് നിയതചിത്തനായി വിശാലാക്ഷിയായ പത്നിയോടൊപ്പം നാരായണനെ ഉപാസിക്കാൻ ചെന്നു. വിധിപ്രകാരം ഹവിസ്സിന്റെ പാത്രം ശിരസ്സിൽ ഏറ്റുവാങ്ങി അദ്ദേഹം മഹാദേവതയ്ക്കായി ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിൽ നെയ്യ് ഹോമിച്ചു. ആ ഹവിസ്സിന്റെ ശേഷം ഭക്ഷിച്ച്, തനിക്കു പ്രിയമായതു പ്രാർത്ഥിച്ച്, നന്നായി വിരിച്ച ദർഭവിരിപ്പിൽ നാരായണദേവനെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട്, മൗനം പാലിച്ച് നിയതചിത്തനായി, വൈദേഹിയോടൊപ്പം ആ നരശ്രേഷ്ഠന്റെ പുത്രൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ശ്രീമത്തായ ആലയത്തിൽ ശയിച്ചു. ഇവിടെ ‘മഹാദേവതയ്ക്ക്’ എന്ന പദത്താൽ വിഷ്ണുതന്നെയാണ് ഉദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നത്; ഗീതാപ്രസ്സ് ഭാഷ്യം അവിടെ ശേഷശായിയായ നാരായണനെ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ‘വാഗ്യതൻ’ എന്നാൽ മൗനവ്രതം, ‘നിയതമാനസൻ’ എന്നാൽ മനഃസംയമം, ‘ദർഭവിരിപ്പിലെ ശയനം’ എന്നതു ദീക്ഷിതന്റെ വിധി; മൂന്നും വ്രതത്തിന്റെ അംഗങ്ങളാണ്. ‘ഹവിസ്സിന്റെ പാത്രം ശിരസ്സിൽ ഏറ്റുവാങ്ങി’ എന്ന പദത്തിൽനിന്ന്, ഹവിഷ്യപാത്രം തലയ്ക്കുമീതെ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് നമസ്കാരപൂർവ്വം ആഹുതി നൽകി എന്നറിയാം. ‘തനിക്കു പ്രിയമായതു പ്രാർത്ഥിച്ച്’ എന്നതിലും: ഹവിശ്ശേഷം ഭക്ഷിക്കുന്ന വേളയിൽ ഉപാസകൻ തന്റെ അഭീഷ്ടം പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു; ഇതാണ് വിധി. ശയനവും സ്വഗൃഹത്തിലല്ല, വിഷ്ണുവിന്റെ ആലയത്തിൽത്തന്നെ; അങ്ങനെ രാത്രിപോലും ഉപാസനാമയമാകുന്നു.

രാത്രിയിൽ ഒരു യാമം മാത്രം ബാക്കിയുള്ളപ്പോൾ അദ്ദേഹം ഉണർന്ന് ഭവനത്തിന്റെ മുഴുവൻ അലങ്കാരവിധിയും നന്നായി ചെയ്യിച്ചു. അവിടെ സൂതന്മാരുടെയും മാഗധന്മാരുടെയും വന്ദികളുടെയും സുഖകരമായ വാക്കുകൾ കേട്ടുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം പ്രഭാതസന്ധ്യ ഉപാസിച്ച് ഏകാഗ്രചിത്തനായി ജപിച്ചു. ശിരസ്സു നമിച്ച് അദ്ദേഹം മധുസൂദനനെ സ്തുതിച്ചു; നിർമ്മലമായ പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ച് ബ്രാഹ്മണരെക്കൊണ്ട് സ്വസ്തിവാചനം ചെയ്യിച്ചു. അവരുടെ ഗംഭീരവും മധുരവുമായ പുണ്യാഹഘോഷം അപ്പോൾ വാദ്യഘോഷങ്ങളാൽ മാറ്റൊലിക്കൊണ്ട് അയോധ്യയെ നിറച്ചു. ഇവിടെ ക്രമം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്: ഉണരൽ, ഗൃഹാലങ്കാരം, വന്ദികളുടെ സ്തുതി കേൾക്കൽ, സന്ധ്യോപാസന, ജപം, വിഷ്ണുസ്തവം, ബ്രാഹ്മണരുടെ സ്വസ്തിവാചനം; ഇതാണ് ദീക്ഷിതന്റെ പ്രഭാതവിധി. ‘വിമലക്ഷൗമസംവീതൻ’ എന്ന പദത്താൽ ശുദ്ധമായ പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ചു എന്നു പറയുന്നു. ‘ഒരു യാമം ബാക്കിയുള്ളപ്പോൾ’ എന്ന പദത്താൽ മൂന്നു യാമങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ് നാലാം യാമത്തിലാണ് ഉണർന്നത് എന്നു പറയുന്നു; ഇതു ബ്രാഹ്മമുഹൂർത്തമാണ്, വ്രതികൾ ഉണരുന്ന സമയം. ‘ഭവനത്തിന്റെ അലങ്കാരവിധി’ എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം സേവകരെക്കൊണ്ട് തന്റെ ഭവനം അലങ്കരിപ്പിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു. സൂതന്മാർ വംശകീർത്തനം ചെയ്യുന്നു, മാഗധന്മാർ സ്തുതികൾ പാടുന്നു, വന്ദികൾ ബിരുദങ്ങൾ ചൊല്ലുന്നു; മൂവരും രാജകുലത്തിലെ പ്രഭാതഗായകരാണ്. പുണ്യാഹവാചനത്തിന്റെ ധ്വനി വാദ്യഘോഷവുമായി ചേർന്ന് നഗരം മുഴുവൻ വ്യാപിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ ബാഹ്യലോകവും ഉത്സവത്തിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നു.

രാഘവൻ വൈദേഹിയോടൊപ്പം ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ചു എന്നു കേട്ട് അയോധ്യാവാസികളായ ജനങ്ങളെല്ലാം സന്തുഷ്ടരായി. പിന്നീട് എല്ലാ പൗരജനങ്ങളും രാമാഭിഷേകത്തെക്കുറിച്ചു കേട്ട്, രാത്രി പുലർന്നതു കണ്ട്, നഗരം വീണ്ടും അലങ്കരിക്കാൻ തുടങ്ങി. വെളുത്ത മേഘങ്ങളുടെ ശിഖരംപോലെ പ്രഭയുള്ള ദേവാലയങ്ങളിലും, നാൽക്കവലകളിലും, വീഥികളിലും, ചൈത്യങ്ങളിലും, മേടകളിലും, നാനാവിധ ചരക്കുകളാൽ സമൃദ്ധമായ വ്യാപാരികളുടെ കടകളിലും, കുടുംബസ്ഥരുടെ സമൃദ്ധവും ശ്രീമത്തുമായ ഭവനങ്ങളിലും, എല്ലാ സഭകളിലും, കണ്ണിൽപ്പെടുന്ന വൃക്ഷങ്ങളിലും, എല്ലായിടത്തും ധ്വജങ്ങൾ നന്നായി ഉയർത്തപ്പെട്ടു, പതാകകളും പാറി. ഇവിടെ കവി നഗരത്തിലെ എല്ലാ സ്ഥാനങ്ങളും ക്രമമായി എണ്ണുന്നു: ദേവാലയം, വീഥി, ചത്വരം, മേട, കട, ഗൃഹം, സഭ, വൃക്ഷം; ഇതിലൂടെ ഉത്സവത്തിന്റെ വ്യാപ്തി കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ധ്വജവും പതാകയും തമ്മിലുള്ള ഭേദവും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്: ധ്വജം ദണ്ഡിനുമേൽ സ്ഥിരമായി നിൽക്കുന്നു, പതാകയാകട്ടെ കാറ്റിൽ ചലിക്കുന്നു. നഗരം കഴിഞ്ഞ ദിവസംതന്നെ (മൂന്നാം സർഗത്തിൽ) അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു എന്നതും ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കണം; എങ്കിലും പൗരന്മാർ ‘വീണ്ടും’ അലങ്കരിക്കുന്നു; ഉത്സാഹം ശമിക്കുന്നില്ല, മറിച്ചു വർദ്ധിക്കുന്നു. ‘കണ്ണിൽപ്പെടുന്ന വൃക്ഷങ്ങളിൽ’ എന്ന പദത്താൽ വഴിയരികിൽ കാണുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾപോലും ധ്വജങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടു എന്നു പറയുന്നു. ‘നാനാവിധ ചരക്കുകളാൽ സമൃദ്ധമായ കടകൾ’ എന്നതിനാൽ വാണിജ്യത്തിന്റെയും ‘കുടുംബസ്ഥരുടെ ശ്രീമത്തായ ഭവനങ്ങൾ’ എന്നതിനാൽ ഗൃഹസ്ഥരുടെയും സമൃദ്ധി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഇങ്ങനെ സന്ദർഭവശാൽ അയോധ്യയുടെ ഐശ്വര്യവും വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു.

നടന്മാരുടെയും നർത്തകസംഘങ്ങളുടെയും പാടുന്ന ഗായകരുടെയും മനസ്സിനും ചെവിക്കും സുഖം നൽകുന്ന വാക്കുകൾ ജനങ്ങൾ അവിടെയുമിവിടെയും കേട്ടു. ജനങ്ങൾ പരസ്പരം രാമാഭിഷേകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കഥകൾ മാത്രം പറഞ്ഞു; രാമാഭിഷേകം അടുത്തെത്തിയപ്പോൾ ചത്വരങ്ങളിലും ഗൃഹങ്ങളിലും അതുതന്നെയായിരുന്നു ചർച്ച. വീട്ടുവാതിൽക്കൽ കൂട്ടംകൂടി കളിക്കുന്ന കുട്ടികൾപോലും തമ്മിൽ രാമാഭിഷേകത്തെക്കുറിച്ചുതന്നെ സംസാരിച്ചു. രാമാഭിഷേകത്തിനായി പൗരന്മാർ ശ്രീമത്തായ രാജവീഥിയിൽ പുഷ്പോപഹാരങ്ങൾ അർപ്പിച്ച് ധൂപഗന്ധത്താൽ സുഗന്ധപൂരിതമാക്കി. രാത്രിയാകുമോ എന്ന ശങ്കയാൽ വെളിച്ചം നൽകാനായി അവർ എല്ലാ വീഥികളിലും നിരനിരയായി ദീപവൃക്ഷങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചു. ഇവിടെ കുട്ടികൾപോലും അതുതന്നെ ചർച്ച ചെയ്തു എന്ന വർണ്ണനയിലൂടെ കവി ഉത്സവത്തിന്റെ സാർവ്വത്രികത കാണിക്കുന്നു; ‘ദീപവൃക്ഷങ്ങൾ’ എന്ന പദത്താൽ ശാഖകൾപോലെ അനേകം ദീപാധാരങ്ങളുള്ള സ്തംഭങ്ങൾ പറയപ്പെടുന്നു. ‘അവിടെയുമിവിടെയും’ എന്ന പദത്താൽ, ശബ്ദം ഒരിടത്തുനിന്നല്ല, എല്ലാ ദിക്കുകളിൽനിന്നും കേൾക്കപ്പെടുന്നു എന്നു പറയുന്നു. ‘തമ്മിൽ സംസാരിച്ചു’ എന്നതു രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു: ആദ്യം മുതിർന്നവരെക്കുറിച്ച്, പിന്നെ കുട്ടികളെക്കുറിച്ച്; ഇതിലൂടെ ഉത്സവം രാജകീയം മാത്രമല്ല, എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിലുള്ളതാണ് എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ‘പുഷ്പോപഹാരങ്ങൾ അർപ്പിച്ച’, ‘ധൂപഗന്ധത്താൽ സുഗന്ധപൂരിതമാക്കിയ’ എന്നീ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ കണ്ണിനുള്ള സുഖവും മൂക്കിനുള്ള സുഖവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ദീപവൃക്ഷങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചതിന്റെ കാരണവും വ്യക്തമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു: അഭിഷേകം നീണ്ടുപോയി രാത്രിയായേക്കുമോ എന്ന ശങ്കയാൽ.

ഇങ്ങനെ നഗരം അലങ്കരിച്ചശേഷം ആ നഗരവാസികൾ രാമന്റെ യൗവരാജ്യാഭിഷേകം ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്, ചത്വരങ്ങളിലും സഭകളിലും കൂട്ടംകൂടി, തമ്മിൽ സംസാരിച്ചുകൊണ്ട് ജനാധിപനെ പ്രശംസിച്ചു: ‘ഹാ, ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെ ആനന്ദമായ ഈ രാജാവ് മഹാത്മാവുതന്നെ, താൻ വൃദ്ധനായെന്നു മനസ്സിലാക്കി രാമനെ രാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യാൻ പോകുന്നുവല്ലോ. നാമെല്ലാവരും അനുഗൃഹീതരാണ്, കാരണം രാമൻ ദീർഘകാലം നമ്മുടെ രക്ഷകനായ ഭൂപതിയായിരിക്കും; ലോകത്തിലെ ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതും അദ്ദേഹം കണ്ടറിഞ്ഞവനാണല്ലോ. ഉദ്ധതമല്ലാത്ത മനസ്സുള്ളവനും വിദ്വാനും ധർമ്മാത്മാവും സഹോദരവത്സലനുമാണ് അദ്ദേഹം; സഹോദരന്മാരോട് എത്ര സ്നേഹമുള്ളവനോ, അത്രതന്നെ നമ്മോടും രാഘവൻ സ്നേഹമുള്ളവനാണ്. ധർമ്മാത്മാവും പാപരഹിതനുമായ ദശരഥമഹാരാജാവ് ദീർഘകാലം ജീവിക്കട്ടെ; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസാദത്താലാണല്ലോ അഭിഷിക്തനായ രാമനെ നാം കാണാൻ പോകുന്നത്.’ ഇവിടെ പൗരന്മാരുടെ വാക്കിൽ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ മാത്രം: രാജാവിന്റെ ത്യാഗവും രാമന്റെ സമദർശിത്വവും. ‘ദൃഷ്ടലോകപരാവരൻ’ എന്ന പദത്താൽ രാമൻ ലോകത്തിലെ ഉത്കൃഷ്ടവും അപകൃഷ്ടവും അറിഞ്ഞവനാണ് എന്നു പറയുന്നു; ഇതാണ് ഭരണാധികാരിയുടെ പ്രധാനഗുണം. പൗരന്മാരുടെ പ്രശംസയുടെ ക്രമവും ശ്രദ്ധേയമാണ്: ആദ്യം, തന്റെ വാർദ്ധക്യം സ്വയം അംഗീകരിച്ച് പുത്രനിൽ ഭാരമേൽപ്പിക്കുന്ന രാജാവിന്റെ മഹത്ത്വം; പിന്നെ, ഇത്തരമൊരു രക്ഷകനെ ലഭിച്ച തങ്ങളുടെ സൗഭാഗ്യം; പിന്നെ രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ; ഒടുവിൽ രാജാവിനു ദീർഘായുസ്സിനുള്ള ആശീർവാദം. ‘സഹോദരന്മാരോട് എത്ര സ്നേഹമുള്ളവനോ, അത്രതന്നെ നമ്മോടും’ എന്ന വാക്യത്താൽ പ്രജകൾ തങ്ങളെ രാമന്റെ കുടുംബംതന്നെയായി കരുതുന്നു; ഇതാണ് രാമരാജ്യത്തിന്റെ മൂലഭാവം. ‘അനഘൻ’ എന്ന വിശേഷണം ദശരഥന്റെ നിഷ്പാപത്വത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ കരുണരസത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലമാകും.

ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്ന പൗരന്മാരുടെ വാക്കുകൾ മറ്റുള്ളവരും കേട്ടു: വാർത്ത കേട്ടറിഞ്ഞ് നാനാദിക്കുകളിൽനിന്ന് എത്തിയ ജനപദവാസികൾ. അവർ രാമാഭിഷേകം കാണാനായി നാനാദിക്കുകളിൽനിന്നു നഗരത്തിലെത്തിയവരായിരുന്നു; ആ ജനപദവാസികൾ രാമന്റെ നഗരത്തെ നിറച്ചു. അവിടെ ഒഴുകിനീങ്ങുന്ന ആ ജനക്കൂട്ടങ്ങളാൽ കേൾക്കപ്പെട്ട ആരവം, പർവ്വദിവസങ്ങളിൽ വേഗമേറിയ സമുദ്രത്തിന്റെ ആരവംപോലെയായിരുന്നു. പിന്നീട് ഇന്ദ്രന്റെ വാസസ്ഥാനത്തിനു തുല്യമായ ആ നഗരം, കാണാൻ കൊതിച്ചെത്തിയ ജനപദവാസികളാൽ എല്ലായിടത്തും ആരവമുഖരിതമായി നിറഞ്ഞ്, സമുദ്രജീവികളാൽ നിറഞ്ഞ സമുദ്രജലംപോലെ ശോഭിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതാണ്; സർഗാന്തത്തിൽ വൃത്തം മാറ്റുന്നതു വാല്മീകിയുടെ പ്രസിദ്ധമായ രീതിയാണ്. ഈ സർഗത്തിൽ സമുദ്രോപമ രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു: ആദ്യം ശബ്ദസാമ്യത്തിൽ, പിന്നെ ജലജന്തുക്കളാൽ നിറഞ്ഞ ജലത്തിന്റെ സാമ്യത്തിൽ. ഇങ്ങനെ ആനന്ദത്തിന്റെ കൊടുമുടിയിൽ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ മന്ഥര പ്രാസാദത്തിൽനിന്ന് ഇതേ ഉത്സവം കണ്ട് കഥയുടെ ഗതി വിപരീതമാക്കും. ‘വിശ്രുതവൃത്താന്തർ’ എന്ന പദത്താൽ വാർത്ത ജനപദങ്ങളിലും പ്രചരിച്ചു എന്നു പറയുന്നു; ‘ദിക്കുകളിൽനിന്ന്’ എന്നതിന്റെ ആവർത്തനത്താൽ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കുമുള്ള വ്യാപ്തി കാണിക്കപ്പെടുന്നു.

In the last sarga Vasiṣṭha had given Rāma and Sītā the vow of fasting and departed. This sarga describes the night of that vow and the adornment of the city at dawn. When the priest had gone, Rāma bathed and, with his mind controlled, went with his large-eyed wife to worship Nārāyaṇa. Raising the vessel of oblation to his head in the prescribed way, in reverence, he offered clarified butter into the blazing fire to the great deity, meaning Viṣṇu, the Nārāyaṇa who rests on the serpent Śeṣa. He ate what remained of the oblation, praying for his heart's wish as the rite prescribes, and then, meditating on the god Nārāyaṇa, silent and disciplined in mind, the king's son lay down with Vaidehī on a well-spread bed of kuśa grass in the splendid shrine of Viṣṇu. Silence, restraint of mind and sleeping on kuśa grass are the three parts of the vow of one consecrated for a rite; and he slept not in his own rooms but in Viṣṇu's shrine, so that even the night became an act of worship.

When only the last watch of the night remained — the hour before dawn when those under a vow awake — he rose and had his servants set about decorating the whole house properly. Listening to the pleasant voices of the bards, heralds and panegyrists — the one recounting the line's history, the next singing praises, the third reciting titles, the three who wake a royal house at dawn — he performed the morning twilight worship and, with a collected mind, murmured his prayers. Bowing his head, he praised Madhusūdana, and, dressed in spotless silk, he had the brāhmaṇas pronounce their blessings. The sound of their "auspicious day" chant, deep and sweet and echoed by the drums, filled Ayodhyā. The order here is worth noting — waking, adorning the house, hearing the bards, twilight worship, prayer, praise of Viṣṇu and the brāhmaṇas' blessing, the morning rule of one under a vow — and as the chant mingled with the music and spread through the city, the outer world too entered the festival.

When they heard that Rāghava and Vaidehī had kept the fast, all the people of Ayodhyā were delighted. Hearing of Rāma's consecration and seeing the night turn to dawn, the citizens set about adorning the city once more; it had been decorated the day before, yet they did it again, for their enthusiasm did not die down but grew. On the temples of the gods, bright as peaks of white cloud, at the crossroads, in the streets, on shrines and watchtowers, on the merchants' shops full of every kind of ware, on the rich and splendid houses of the householders, on all the assembly halls and on every tree that could be seen along the way, flags were raised high on their poles and banners fluttered in the wind. The poet lists every part of the city in turn to show how the festival spread everywhere, and the shops and the householders' fine houses reveal in passing the wealth of Ayodhyā.

On every side the people heard the voices of troupes of actors and dancers and of singers at their songs, delighting mind and ear from every direction. People talked with one another of nothing but Rāma's consecration; now that it had come, it was the talk of the squares and of the houses. Even the children, playing in crowds at the doorways, spoke among themselves of nothing else — the poet tells of the grown-ups' talk and then of the children's, to show that the festival was not merely a royal affair but lay in everyone's heart. The citizens made the royal highway splendid for the consecration, strewing it with flowers for the eye and perfuming it with incense for the nose. And fearing that night might fall before the ceremony was over, they set up lamp-trees — posts with many lamp-holders branching from them — all along every street to give light.

Having adorned the city so, the townspeople, longing for Rāma's consecration as heir-apparent, gathered in crowds in the squares and assembly halls and, talking together, praised their king: "How great-souled is this king, the joy of the Ikṣvāku line, who knows himself to be old and will consecrate Rāma in the kingdom! We are all blessed, for Rāma will be our king and protector for a long time — he who has seen the whole of the world, high and low, the chief quality of a ruler. He is free of arrogance, learned, righteous and devoted to his brothers, and as Rāghava loves his brothers, so he loves us too. Long live the righteous and sinless King Daśaratha, by whose grace we shall see Rāma consecrated!" Their praise runs in order: first the king's greatness in accepting his own old age and laying the burden on his son, then their good fortune in finding such a protector, then Rāma's virtues, and finally a blessing of long life for the king. In saying that Rāma loves them as he loves his brothers, the people count themselves his family — the root idea of Rāma's rule. And calling Daśaratha sinless prepares the ground for the pathos of the coming sargas.

Others heard what the townsmen were saying — country people from every quarter, to whom the news had spread. They had come into the city from all directions to see Rāma's consecration, and they filled Rāma's city. The crowds spread through it, and the roar that rose was like the roar of the ocean when its waves swell at the full and new moon. Then the city, like Indra's heaven, thronged on every side with country folk who had come to see, was full of noise and tumult, like the waters of the ocean teeming with its creatures. The sea image is used twice in this sarga, first for the sound and then for the teeming crowd, and the last verse is in a longer metre, as Vālmīki likes to close a sarga. So the sarga ends at the height of joy; in the next, Mantharā will look down on this very festival from the palace roof and turn the story the other way.