पूर्वसर्गे रामाभिषेकस्य घोषणया सा समग्रा अयोध्या उत्सवमयी जाता; पौराः च रात्रौ अपि तस्य एव अभिषेकस्य कथां कथयन्तः आसन्। अयं सर्गः तस्य एव उत्सवस्य विपरीतं फलं सूचयति — यतः एकस्याः दास्याः हृदये सः एव हर्षः ईर्ष्यां जनयति। कैकेय्याः एका ज्ञातिदासी आसीत्; सा कैकेय्याः पितृगृहात् एव आगता, तया सह एव नित्यम् उषिता, मन्थरा इति नाम्ना प्रसिद्धा; कुब्जा इति च कविना पुनः पुनः उच्यते। सा यदृच्छया चन्द्रसंकाशं प्रासादम् आरुरोह। तस्मात् प्रासादात् सा कृत्स्नाम् अयोध्याम् अन्ववैक्षत — सिक्ताः राजपथाः, सर्वत्र विकीर्णानि कमलानि उत्पलानि च। वरार्हाभिः पताकाभिः ध्वजैः च सा नगरी समलंकृता, चन्दनमिश्रितैः तोयैः सिक्ता, शिरःस्नातैः शुचिभिः जनैः च युता। माल्यानि मोदकान् च हस्तेषु धारयद्भिः द्विजेन्द्रैः सा अभिनादिता; देवगृहाणां द्वाराणि सुधया शुक्लानि कृतानि; सर्वाणि वादित्राणि मनोहरं नदन्ति। सम्प्रहृष्टैः जनैः आकीर्णा, ब्रह्मघोषेण निनादिता, प्रहृष्टैः वरहस्तिभिः अश्वैः च युक्ता, सम्प्रणर्दितैः गोवृषैः च शोभिता सा पुरी दृश्यते। हृष्टैः प्रमुदितैः च पौरैः उच्छ्रिताः ध्वजमालाः सर्वत्र विराजन्ते। एतादृशीम् अयोध्यां दृष्ट्वा मन्थरा परं विस्मयम् आगता। कविः इह पुरीं विस्तरेण वर्णयन् न केवलं शोभां कथयति, अपितु आगामिनः विपर्ययस्य पृष्ठभूमिं रचयति; यावती इयं शोभा, तावान् एव अग्रे शोकः भविष्यति इति ध्वन्यते।

तत्र अविदूरे मन्थरा रामस्य धात्रीं स्थितां ददर्श। तस्याः नयनानि हर्षेण उत्फुल्लानि, वपुषि च पाण्डुरं क्षौमवासः शोभते। तां दृष्ट्वा मन्थरा पप्रच्छ — ‘उत्तमेन हर्षेण अभिसंयुक्ता, स्वस्य अर्थे च तत्परा रामस्य माता जनेभ्यः धनं किमर्थं सम्प्रयच्छति? अस्य जनस्य अयम् अतिमात्रः प्रहर्षः कुतः? तत् मे शंस। सम्प्रहृष्टः महीपतिः किं वा कारयिष्यति?’ मन्थरायाः प्रश्नत्रयम् अत्र द्रष्टव्यम् — दानम्, जनहर्षः, राज्ञः संकल्पः इति त्रीणि एव सा पृच्छति; कुब्जायाः बुद्धिः पूर्वम् एव किमपि आशङ्कते इति सूच्यते। हर्षेण विदीर्यमाणा इव धात्री परया मुदा कुब्जायै राघवे समुपस्थितां भूयसीं श्रियम् आचचक्षे — ‘श्वः पुष्यनक्षत्रयोगे राजा दशरथः जितक्रोधम् अनघं राघवं रामं यौवराज्येन अभिषेक्ता।’ अत्र द्रष्टव्यम् — या वार्ता सर्वस्य नगरस्य हर्षहेतुः, सा एव एकस्याः कुब्जायाः हृदये विषम् इव परिणमति; सुखस्य दुःखस्य च मूलं न बाह्यं वस्तु, अपि तु अन्तःकरणस्य प्रवृत्तिः इति कविः दर्शयति। धात्री तु निर्व्याजा, न किञ्चित् आशङ्कमाना, सर्वं यथावत् कथयति — तस्याः एव सरलता अनर्थस्य निमित्तं भवति।

धात्र्याः तत् वचनं श्रुत्वा कुब्जा क्षिप्रम् एव अमर्षिता जाता, कैलासशिखराकारात् तस्मात् गगनचुम्बिनः प्रासादात् च अवरोहत्। क्रोधेन दह्यमाना, पापदर्शिनी सा मन्थरा शयानाम् एव कैकेयीम् उपेत्य इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘उत्तिष्ठ मूढे, किं शेषे? भयं त्वाम् अभिवर्तते। अघौघेन उपप्लुता सती त्वम् आत्मानं न अवबुध्यसे। हे अनिष्टे, सुभगाकारे, त्वं सौभाग्येन विकत्थसे; किन्तु उष्णकाले नद्याः स्रोतः इव तव सौभाग्यं चलम् एव।’ इदं मन्थरायाः प्रथमम् आघातवचनम्; सा न तत्क्षणं वार्तां कथयति, अपितु प्रथमं भयम् एव उत्पादयति — एषा एव भेदवाक्यस्य रीतिः। ‘अनिष्टे सुभगाकारे’ इति सम्बोधनद्वयम् अपि मननीयम् — बहिः सुभगा इव दृश्यसे, वस्तुतः तु अनिष्टा असि इति सा कैकेयीम् एव निन्दति, येन सा स्वयम् एव आत्मनः स्थितिं शङ्केत।

पापदर्शिन्या रुष्टया कुब्जया एवं परुषं वचः उक्ता कैकेयी परं विषादम् अगमत्। सा तु कुब्जाम् अब्रवीत् — ‘मन्थरे, कच्चित् क्षेमं न? विषण्णवदनां भृशदुःखितां च त्वां लक्षये।’ अत्र कैकेय्याः स्वभावः प्रकटीभवति — सा न आत्मनः चिन्तां करोति, अपितु दास्याः एव मुखं दृष्ट्वा तस्याः दुःखं पृच्छति; एतावती सरलता एव तस्याः पतनस्य द्वारं भविष्यति। कैकेय्याः तत् मधुराक्षरं वचः श्रुत्वा वाक्यविशारदा मन्थरा क्रोधसंयुक्ता सती वाक्यम् उवाच। तस्याः हितैषिणी इव आत्मानं दर्शयन्ती सा कुब्जा विषण्णतरा भूत्वा, कैकेयीं विषादयन्ती राघवात् च तां भेदयन्ती प्रोवाच। अत्र कविः ‘हितैषिणी’ इति पदं सोपहासं प्रयुङ्क्ते — बाह्ये हितवेषः, अन्तरे तु भेदबुद्धिः; ‘विषादयन्ती’ ‘भेदयन्ती’ इति णिजन्तपदद्वयेन च तस्याः सप्रयत्नम् अनर्थकरणम् एव सूचितम्।

‘हे देवि, तव अक्षयं सुमहत् विनाशनं प्रवृत्तम् — राजा दशरथः रामं यौवराज्ये अभिषेक्ष्यति। अहं दुःखशोकसमन्विता सती अगाधे भये मग्ना अस्मि, अनलेन दह्यमाना इव, त्वद्धितार्थम् एव च इह आगता। हे कैकेयि, तव दुःखेन मम अपि महत् दुःखं भवेत्; तव वृद्धौ मम वृद्धिः — अत्र न संशयः। त्वं नराधिपकुले जाता, महीपतेः महिषी च; तथापि राजधर्माणाम् उग्रत्वं कथं न बुध्यसे?’ मन्थरा प्रथमं स्वस्य नैकट्यं स्थापयति — ‘तव वृद्धौ मम वृद्धिः’ इति; ततः एव राजनीतेः निष्ठुरतां स्मारयति। एषः एव कुटिलवाक्यस्य क्रमः — विश्वासम् उत्पाद्य ततः विषं वपति। ‘अक्षयम्’ इति पदेन च सा वदति यत् एतत् अनर्थं कोऽपि प्रतीकारः न शमयिष्यति; ‘राजधर्माणाम् उग्रत्वम्’ इति च सूचयति यत् राजकुले स्नेहः न प्रमाणम्, अपि तु राज्यलोभः एव सर्वं निर्णयति।

‘तव भर्ता धर्मवादी एव, किन्तु शठः; श्लक्ष्णवादी एव, किन्तु दारुणः। त्वं तु तं शुद्धभावेन जानीषे, तेन एव एवम् अतिसंधिता असि। सः उपस्थितः सन् त्वयि अनर्थकं सान्त्वं प्रयुङ्क्ते; अद्य तु ते भर्ता कौसल्याम् एव अर्थेन योजयिष्यति। दुष्टात्मा सः भरतं तव बन्धुषु अपवाह्य, काल्ये निहतकण्टके राज्ये रामं स्थापयिता। पतिप्रवादेन सः शत्रुः एव; हितकाम्यया माता इव आचरन् सः, हे बाले, त्वया अङ्केन आशीविषः इव परिधृतः।’ अत्र ‘पतिप्रवादेन’ इति पदं मन्थरायाः कौशलं प्रकटयति — सम्बन्धस्य नाम एव मिथ्या इति सा वदति, येन विश्वासस्य मूलम् एव छिद्यते। ‘भरतं तव बन्धुषु अपवाह्य’ इति च सा तथ्यम् एव उपन्यस्यति, किन्तु तस्य कारणं विपरीतम् एव कल्पयति; सत्यांशेन मिश्रितम् असत्यम् एव अत्यन्तं विश्वसनीयं भवति इति।

‘प्रत्युपेक्षितः शत्रुः वा सर्पः वा यथा अनर्थं कुर्यात्, तथा एव अद्य राज्ञा दशरथेन सपुत्रा त्वं कृता। हे बाले, नित्यं सुखोचिता त्वं पापेन अनृतसान्त्वेन वञ्चिता; रामं राज्ये स्थापयता तेन त्वं सानुबन्धा हता एव असि। तस्मात्, हे कैकेयि, प्राप्तकालं हितं क्षिप्रं कुरु। हे विस्मयदर्शने, पुत्रं त्रायस्व, आत्मानं त्रायस्व, मां च त्रायस्व।’ एवं मन्थरा भयम्, अपमानम्, आपत्तिं च क्रमेण दर्शयित्वा अन्ते कर्तव्यम् एव उपदिशति; किन्तु किं कर्तव्यम् इति तु सा अद्य न वदति — तत् अग्रिमयोः सर्गयोः प्रकटीभविष्यति। ‘विस्मयदर्शने’ इति सम्बोधनेन च कविः सूचयति यत् कैकेयी तावत्पर्यन्तं विस्मिता एव, न तु क्रुद्धा — मन्थरायाः विषं तस्याः हृदयं न अद्यापि प्राप्तवत्।

आश्चर्यं तु इदम् — मन्थरायाः तत् वचः श्रुत्वा शुभानना कैकेयी शयनात् उत्तस्थौ, किन्तु हर्षसम्पूर्णा, शारदी चन्द्रलेखा इव। सा अतीव संतुष्टा विस्मयान्विता च सती तस्यै कुब्जायै शुभं दिव्यम् आभरणं प्रददौ। तत् आभरणं दत्त्वा हृष्टा सा प्रमदोत्तमा कैकेयी पुनः एव मन्थराम् इदम् अब्रवीत्। अत्र कविः कैकेय्याः स्वाभाविकं शुद्धं हृदयं दर्शयति — सा रामं प्रति निर्वैरा, अपि तु प्रीता एव आसीत्; यत् मन्थरा अनिष्टं मत्वा कथितवती, तत् कैकेयी परमं प्रियम् एव मन्यते। एतेन अग्रिमे सर्गे मन्थरायाः कोपः सार्थकः भवति, कैकेय्याः च उत्तरकालिकं परिणामं दृष्ट्वा पाठकस्य हृदये करुणा जायते। ‘शारदी चन्द्रलेखा’ इति उपमा च शुभ्रताम्, अमलताम्, वर्धिष्णुतां च सूचयति।

‘हे मन्थरे, इदं तु मह्यं परमं प्रियम् आख्यातम्; एतत् प्रियम् आख्यातवत्यै ते किं वा भूयः करोमि? अहं रामे वा भरते वा कमपि विशेषं न उपलक्षये; तस्मात् राजा रामं राज्ये अभिषेक्ष्यति इति श्रुत्वा तुष्टा एव अस्मि। हे प्रियार्हे, इतः परं मम प्रियं किञ्चित् अपि नास्ति — त्वया उक्तं प्रियं सुवचम् अमृततुल्यं वचः। यतः त्वम् एवं प्रियोत्तरम् अवोचः, अतः ते परं वरं प्रददामि; तं वृणु।’ एवम् अयं सर्गः समाप्यते। ‘रामे वा भरते वा विशेषं न उपलक्षये’ इति कैकेय्याः वचनम् एव अस्य सर्गस्य हृदयम् — इयं स्त्री स्वभावेन निर्वैरा, पुत्रभेदरहिता च आसीत् इति कविः स्पष्टं स्थापयति, येन अग्रिमे परिवर्तने मन्थरायाः एव दोषः निश्चीयते। इदं वरप्रदानवचनम् एव अग्रिमयोः सर्गयोः बीजम् — यत् कैकेयी प्रीत्या ददाति, तत् एव मन्थरा पश्चात् विषम् इव परिणमयिष्यति।

పూర్వసర్గలో రామాభిషేక ప్రకటనతో సమస్త అయోధ్యా ఉత్సవమయమైంది; పౌరులు రాత్రి కూడా ఆ అభిషేకం గురించే మాట్లాడుకొంటున్నారు. ఈ సర్గ ఆ ఉత్సవానికే విపరీత ఫలాన్ని సూచిస్తుంది — ఎందుకంటే ఒక దాసి హృదయంలో అదే హర్షం ఈర్ష్యను పుట్టిస్తుంది. కైకేయికి ఒక జ్ఞాతిదాసి ఉండేది; ఆమె కైకేయి పుట్టింటి నుండే వచ్చింది, ఆమెతోనే ఎల్లప్పుడూ నివసించేది, మంథర అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందింది; కవి ఆమెను మళ్ళీ మళ్ళీ ‘కుబ్జ’ (గూని) అని కూడా పిలుస్తాడు. ఆమె యాదృచ్ఛికంగా చంద్రుని వంటి తెల్లని ప్రాసాదాన్ని ఎక్కింది. ఆ ప్రాసాదం నుండి ఆమె సమస్త అయోధ్యనూ పరికించింది — నీటితో తడిపిన రాజమార్గాలు, అన్నిచోట్లా చల్లిన కమలాలు, కలువలు. శ్రేష్ఠమైన పతాకాలతో, ధ్వజాలతో ఆ నగరం చక్కగా అలంకరించబడి ఉంది, గంధం కలిపిన నీటితో తడపబడింది, తలస్నానం చేసిన పవిత్రులైన జనులతో నిండి ఉంది. చేతులలో పూలమాలలూ మోదకాలూ పట్టుకొన్న బ్రాహ్మణోత్తములతో అది నినదిస్తోంది; దేవాలయాల ద్వారాలు సున్నంతో తెల్లగా చేయబడ్డాయి; వాద్యాలన్నీ మనోహరంగా మ్రోగుతున్నాయి. ఎంతో సంతోషించిన జనంతో నిండి, వేదఘోషతో నినదిస్తూ, సంతోషంతో ఉన్న శ్రేష్ఠమైన ఏనుగులతో, గుర్రాలతో కూడి, రంకెలు వేసే ఆవులతో, ఎద్దులతో శోభిస్తూ ఆ నగరం కనిపిస్తోంది. సంతోషించిన, ఆనందించిన పౌరులు ఎత్తిన ధ్వజమాలలు అన్నిచోట్లా ప్రకాశిస్తున్నాయి. ఇటువంటి అయోధ్యను చూసి మంథర పరమ విస్మయం పొందింది. ఇక్కడ కవి నగరాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తూ కేవలం శోభను చెప్పడమే కాక రాబోయే విపర్యయానికి నేపథ్యాన్ని రచిస్తున్నాడు; ఈ శోభ ఎంత ఉందో ముందు శోకం కూడా అంతే ఉంటుందని ధ్వనిస్తోంది.

అక్కడ దగ్గరలోనే నిలిచి ఉన్న రాముని దాదిని మంథర చూసింది. ఆమె కన్నులు హర్షంతో వికసించి ఉన్నాయి, శరీరంపై తెల్లని పట్టువస్త్రం శోభిస్తోంది. ఆమెను చూసి మంథర అడిగింది — ‘ఉత్తమమైన హర్షంతో కూడి, తన పనిలో నిమగ్నమైన రాముని తల్లి జనులకు ధనం ఎందుకు పంచుతోంది? ఈ జనులకు ఈ అపరిమితమైన సంతోషం ఎక్కడినుండి వచ్చింది? అది నాకు చెప్పు. ఎంతో సంతోషంగా ఉన్న మహారాజు ఏమి చేయించబోతున్నాడు?’ ఇక్కడ మంథర మూడు ప్రశ్నలు గమనించదగినవి — దానం, జనహర్షం, రాజు సంకల్పం — ఈ మూడింటినే ఆమె అడుగుతుంది; కుబ్జ బుద్ధి ముందే ఏదో శంకిస్తోందని సూచించబడుతోంది. హర్షంతో పగిలిపోతున్నట్లున్న దాది పరమానందంతో కుబ్జకు రాఘవునికి సమకూరిన గొప్ప శ్రీని గురించి చెప్పింది — ‘రేపు పుష్యనక్షత్ర యోగంలో దశరథ మహారాజు క్రోధాన్ని జయించినవాడూ పాపరహితుడూ అయిన రాఘవుడైన రాముని యౌవరాజ్యంలో అభిషేకిస్తాడు.’ ఇక్కడ చూడవలసినది — ఏ వార్త సమస్త నగరానికీ హర్షహేతువో, అదే ఒక్క కుబ్జ హృదయంలో విషంగా పరిణమిస్తుంది; సుఖదుఃఖాలకు మూలం బాహ్యవస్తువు కాదు, అంతఃకరణ ప్రవృత్తియే అని కవి చూపుతున్నాడు. దాది మాత్రం కపటం లేనిది, ఏమీ శంకించకుండా అంతా ఉన్నది ఉన్నట్లు చెబుతుంది — ఆమె సరళతయే అనర్థానికి నిమిత్తమవుతుంది.

దాది ఆ మాట విని కుబ్జ వెంటనే అసహనంతో మండిపడింది; కైలాసశిఖరం ఆకారంలో ఆకాశాన్నంటే ఆ ప్రాసాదం నుండి దిగివచ్చింది. క్రోధంతో దహించుకుపోతూ, పాపదృష్టి గల ఆ మంథర పడుకొని ఉన్న కైకేయి దగ్గరకు వెళ్ళి ఈ మాట అన్నది — ‘లే, మూఢురాలా, ఎందుకు పడుకొన్నావు? భయం నిన్ను చుట్టుముడుతోంది. పాపాల ప్రవాహంలో మునిగిపోతున్నా నీవు నీ స్థితిని తెలుసుకోవడం లేదు. అనిష్టురాలా, సుందరాకారా, నీవు నీ సౌభాగ్యం గురించి గొప్పలు చెప్పుకొంటున్నావు; కానీ వేసవిలో నదీప్రవాహం వలె నీ సౌభాగ్యం చంచలమైనదే.’ ఇది మంథర మొదటి ఆఘాతవచనం; ఆమె వెంటనే వార్త చెప్పదు, మొదట భయాన్నే పుట్టిస్తుంది — ఇదే భేదవాక్యపు రీతి. ‘అనిష్టే సుభగాకారే’ (అనిష్టురాలా, సుందరాకారా) అనే రెండు సంబోధనలు కూడా మననం చేయదగినవి — బయటకు సౌభాగ్యవతిలా కనిపిస్తావు, నిజానికి అనిష్టురాలవు అని ఆమె కైకేయినే నిందిస్తుంది, తద్వారా కైకేయి తన స్థితిని తానే శంకించేలా చేస్తుంది.

పాపదృష్టి గల, కోపించిన కుబ్జ ఇలా పరుషంగా మాట్లాడగా కైకేయి ఎంతో విషాదం పొందింది. ఆమె కుబ్జతో అన్నది — ‘మంథరా, క్షేమమే కదా? విషాదంతో కూడిన ముఖంతో, ఎంతో దుఃఖంతో ఉన్న నిన్ను చూస్తున్నాను.’ ఇక్కడ కైకేయి స్వభావం ప్రకటమవుతుంది — ఆమె తన గురించి చింతించదు, దాసి ముఖం చూసి ఆమె దుఃఖం గురించే అడుగుతుంది; ఇంత సరళతే ఆమె పతనానికి ద్వారమవుతుంది. కైకేయి మధురాక్షరాలతో కూడిన ఆ మాట విని, మాటలలో నేర్పరి అయిన మంథర క్రోధంతో కూడినదై మాట్లాడింది. ఆమెకు హితం కోరేదానిలా తనను చూపించుకొంటూ ఆ కుబ్జ మరింత విషాదంతో, కైకేయిని విషాదంలో ముంచుతూ, ఆమెను రాఘవుని నుండి వేరుచేస్తూ ఇలా చెప్పింది. ఇక్కడ కవి ‘హితైషిణీ’ (హితం కోరేది) అనే పదాన్ని వ్యంగ్యంగా ప్రయోగిస్తున్నాడు — బయట హితవేషం, లోపల భేదబుద్ధి; ‘విషాదయంతీ’, ‘భేదయంతీ’ అనే రెండు ప్రేరణార్థక పదాలతో ఆమె పనిగట్టుకొని అనర్థం కలిగిస్తోందని సూచించబడింది.

‘దేవీ, నీకు అంతులేని మహావినాశం మొదలైంది — దశరథ మహారాజు రాముని యౌవరాజ్యంలో అభిషేకించబోతున్నాడు. నేను దుఃఖశోకాలతో కూడినదానినై అగాధమైన భయంలో మునిగిపోయాను, అగ్నిచేత దహించబడుతున్నట్లున్నాను; నీ హితం కోసమే ఇక్కడికి వచ్చాను. కైకేయీ, నీ దుఃఖంతో నాకు కూడా గొప్ప దుఃఖం కలుగుతుంది; నీ అభివృద్ధిలోనే నా అభివృద్ధి — ఇందులో సందేహం లేదు. నీవు రాజకులంలో పుట్టావు, మహారాజు పట్టమహిషివి; అయినా రాజధర్మాల ఉగ్రత్వాన్ని ఎలా తెలుసుకోలేకపోతున్నావు?’ మంథర మొదట తన సాన్నిహిత్యాన్ని స్థాపిస్తుంది — ‘నీ అభివృద్ధిలోనే నా అభివృద్ధి’ అని; ఆ తరువాతే రాజనీతి నిష్ఠురతను గుర్తుచేస్తుంది. ఇదే కుటిలవాక్యపు క్రమం — విశ్వాసాన్ని పుట్టించి ఆ తరువాత విషం నాటుతుంది. ‘అక్షయమ్’ (అంతులేని) అనే పదంతో ఈ అనర్థాన్ని ఏ ప్రతీకారమూ శమింపజేయలేదని ఆమె చెబుతుంది; ‘రాజధర్మాల ఉగ్రత్వం’ అనే మాటతో రాజకులంలో స్నేహం ప్రమాణం కాదనీ, రాజ్యలోభమే అన్నిటినీ నిర్ణయిస్తుందనీ సూచిస్తుంది.

‘నీ భర్త ధర్మం మాట్లాడేవాడే, కానీ శఠుడు; మృదువుగా మాట్లాడేవాడే, కానీ దారుణుడు. నీవు మాత్రం అతనిని శుద్ధభావంతో తెలుసుకొంటున్నావు, అందుకే ఇలా మోసపోయావు. అతడు నీ దగ్గరకు వచ్చి నిరర్థకమైన సాంత్వనవచనాలు ప్రయోగిస్తాడు; ఈ రోజు మాత్రం నీ భర్త కౌసల్యనే సంపదతో కూర్చబోతున్నాడు. దుష్టాత్ముడైన అతడు భరతుని నీ బంధువుల దగ్గరకు దూరంగా పంపివేసి, రేపు ఉదయం కంటకాలు తొలగించిన రాజ్యంలో రాముని నిలుపుతాడు. భర్త అనే పేరుతో అతడు శత్రువే; హితం కోరుతూ తల్లిలా ప్రవర్తిస్తూ, ఓ అమాయకురాలా, నీవు అతనిని విషసర్పం వలె ఒడిలో పెట్టుకొన్నావు.’ ఇక్కడ ‘పతిప్రవాదేన’ (భర్త అనే పేరుతో) అనే పదం మంథర నేర్పును ప్రకటిస్తుంది — సంబంధపు పేరే మిథ్య అని ఆమె చెబుతుంది, తద్వారా విశ్వాసపు మూలాన్నే నరికివేస్తుంది. ‘భరతుని నీ బంధువుల దగ్గరకు దూరంగా పంపి’ అనే మాటలో ఆమె వాస్తవాన్నే ఉంచుతుంది, కానీ దాని కారణాన్ని విపరీతంగా కల్పిస్తుంది; సత్యాంశంతో కలిసిన అసత్యమే అత్యంత విశ్వసనీయమవుతుంది కదా.

‘ఉపేక్షించిన శత్రువు గానీ సర్పం గానీ ఎలా అనర్థం చేస్తుందో, అలాగే ఈ రోజు దశరథ మహారాజు నిన్నూ నీ కుమారునీ చేశాడు. ఓ అమాయకురాలా, ఎల్లప్పుడూ సుఖానికి అలవాటుపడిన నీవు ఆ పాపి అసత్య సాంత్వనవచనాలతో వంచించబడ్డావు; రాముని రాజ్యంలో నిలుపుతూ అతడు నిన్ను నీ బంధువులతో సహా హతమార్చినట్లే. కాబట్టి కైకేయీ, సమయానికి తగిన హితకార్యాన్ని త్వరగా చెయ్యి. విస్మయం నిండిన చూపులు గలదానా, నీ కుమారుని రక్షించుకో, నిన్ను నీవు రక్షించుకో, నన్నూ రక్షించు.’ ఇలా మంథర భయాన్నీ, అవమానాన్నీ, ఆపదనూ వరుసగా చూపి చివరలో కర్తవ్యాన్నే ఉపదేశిస్తుంది; కానీ ఏమి చేయాలో మాత్రం ఆమె ఇప్పుడు చెప్పదు — అది తరువాతి రెండు సర్గలలో ప్రకటమవుతుంది. ‘విస్మయదర్శనే’ (విస్మయం నిండిన చూపులు గలదానా) అనే సంబోధనతో కవి కైకేయి అప్పటివరకు విస్మితురాలే గానీ క్రుద్ధురాలు కాదని సూచిస్తున్నాడు — మంథర విషం ఇంకా ఆమె హృదయాన్ని చేరలేదు.

ఆశ్చర్యమేమిటంటే — మంథర ఆ మాట విని శుభానన అయిన కైకేయి పానుపు నుండి లేచింది, కానీ హర్షంతో నిండి, శరత్కాలపు చంద్రరేఖ వలె. ఎంతో సంతుష్టురాలై, విస్మయంతో కూడినదై ఆమె ఆ కుబ్జకు శుభమైన దివ్యమైన ఆభరణాన్ని ఇచ్చింది. ఆ ఆభరణాన్ని ఇచ్చి సంతోషించిన ఆ ప్రమదోత్తమ కైకేయి మళ్ళీ మంథరతో ఇలా అన్నది. ఇక్కడ కవి కైకేయి స్వాభావికమైన శుద్ధహృదయాన్ని చూపుతున్నాడు — ఆమెకు రామునిపై వైరం లేదు, పైగా ప్రీతియే ఉంది; మంథర అనిష్టమని భావించి చెప్పినదానిని కైకేయి పరమ ప్రియంగా భావిస్తుంది. దీనితో తరువాతి సర్గలో మంథర కోపం సార్థకమవుతుంది; కైకేయి తరువాతి పరిణామాన్ని చూసి పాఠకుని హృదయంలో కరుణ పుడుతుంది. ‘శరత్కాలపు చంద్రరేఖ’ అనే ఉపమానం శుభ్రతనూ, నిర్మలత్వాన్నీ, పెరుగుదలనూ సూచిస్తుంది.

‘మంథరా, నీవు నాకు పరమ ప్రియమైన వార్త చెప్పావు; ఈ ప్రియవార్త చెప్పిన నీకు ఇంకేమి చేయగలను? నేను రామునిలో గానీ భరతునిలో గానీ ఏ భేదమూ చూడను; అందుకే రాజు రాముని రాజ్యంలో అభిషేకిస్తాడని విని సంతుష్టురాలనే అయ్యాను. ప్రియవచనానికి అర్హురాలా, దీనికంటె నాకు ప్రియమైనది మరేదీ లేదు — నీవు చెప్పిన ప్రియమైన, చక్కని మాట అమృతతుల్యమైనది. నీవు ఇంత ప్రియమైన మాట చెప్పావు కాబట్టి నీకు శ్రేష్ఠమైన వరం ఇస్తాను; దానిని కోరుకో.’ ఇలా ఈ సర్గ ముగుస్తుంది. ‘రామునిలో గానీ భరతునిలో గానీ భేదం చూడను’ అనే కైకేయి మాటే ఈ సర్గకు హృదయం — ఈ స్త్రీ స్వభావంచేత వైరం లేనిది, కుమారుల మధ్య భేదం చూడనిది అని కవి స్పష్టంగా స్థాపిస్తున్నాడు; దీనితో తరువాతి మార్పులో మంథర దోషమే నిశ్చయమవుతుంది. ఈ వరప్రదాన వచనమే తరువాతి రెండు సర్గలకు బీజం — కైకేయి ప్రీతితో ఇచ్చేదానినే మంథర తరువాత విషంగా పరిణమింపజేస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமனின் முடிசூட்டு அறிவிப்பால் அயோத்தி முழுவதும் விழாக்கோலம் பூண்டது; நகர மக்கள் இரவிலும் அந்த முடிசூட்டைப் பற்றியே பேசிக்கொண்டிருந்தனர். இந்தச் சர்க்கம் அதே விழாவின் எதிர்மறையான விளைவைச் சுட்டுகிறது; ஏனெனில் ஒரு பணிப்பெண்ணின் இதயத்தில் அதே மகிழ்ச்சி பொறாமையைத் தோற்றுவிக்கிறது. கைகேயிக்கு ஒரு உறவுமுறைப் பணிப்பெண் இருந்தாள்; அவள் கைகேயியின் தந்தை வீட்டிலிருந்தே வந்தவள், எப்போதும் அவளுடனேயே வாழ்ந்தவள், மந்தரை என்னும் பெயரால் அறியப்பட்டவள்; கவிஞர் அவளைக் ‘கூனி’ என்றும் மீண்டும் மீண்டும் குறிப்பிடுகிறார். அவள் தற்செயலாகச் சந்திரனைப் போல ஒளிரும் மாளிகையின் மேல் ஏறினாள். அந்த மாளிகையிலிருந்து அவள் அயோத்தி முழுவதையும் பார்த்தாள்: நீர் தெளிக்கப்பட்ட அரச வீதிகள், எங்கும் தூவப்பட்ட தாமரைகளும் அல்லிகளும். சிறந்த பதாகைகளாலும் கொடிகளாலும் அந்நகரம் அணிசெய்யப்பட்டிருந்தது; சந்தனம் கலந்த நீரால் தெளிக்கப்பட்டிருந்தது; தலைமுழுகிய தூய மக்களால் நிறைந்திருந்தது. கைகளில் மாலைகளையும் மோதகங்களையும் ஏந்திய சிறந்த அந்தணர்களால் அது முழங்கியது; கோயில்களின் வாயில்கள் சுண்ணத்தால் வெண்மையாக்கப்பட்டிருந்தன; எல்லா வாத்தியங்களும் இனிமையாக ஒலித்தன. மிக மகிழ்ந்த மக்களால் நிறைந்து, வேத ஒலியால் முழங்கி, மகிழ்ந்த சிறந்த யானைகளாலும் குதிரைகளாலும் கூடி, கனைக்கும் பசுக்களாலும் காளைகளாலும் அழகுபெற்று அந்நகரம் காட்சியளித்தது. மகிழ்ந்து களித்த நகர மக்களால் உயர்த்தப்பட்ட கொடி வரிசைகள் எங்கும் விளங்கின. இத்தகைய அயோத்தியைக் கண்டு மந்தரை பெரும் வியப்பை அடைந்தாள். கவிஞர் இங்கே நகரை விரிவாக வருணிப்பதன் மூலம் அழகை மட்டும் சொல்லவில்லை, வரப்போகும் தலைகீழ் மாற்றத்துக்குப் பின்னணியையும் அமைக்கிறார்; இந்த அழகு எவ்வளவோ, அவ்வளவு துயரம் பின்னர் வரும் என்பது குறிப்பால் உணர்த்தப்படுகிறது.

அங்கே அருகிலேயே ராமனின் செவிலித்தாய் நின்றிருப்பதை மந்தரை கண்டாள். அவளுடைய கண்கள் மகிழ்ச்சியால் மலர்ந்திருந்தன; உடலில் வெண்ணிறப் பட்டாடை விளங்கியது. அவளைக் கண்டு மந்தரை கேட்டாள்: ‘பெருமகிழ்ச்சி கொண்டவளாய், தன் காரியத்தில் கருத்தாக இருக்கும் ராமனின் தாய் மக்களுக்கு எதற்காகச் செல்வத்தை வாரி வழங்குகிறாள்? இந்த மக்களின் இந்த அளவுகடந்த மகிழ்ச்சி எதனால்? அதை எனக்குச் சொல். மிக மகிழ்ந்துள்ள மன்னன் என்ன செய்யப்போகிறான்?’ இங்கே மந்தரையின் மூன்று கேள்விகள் கவனிக்கத்தக்கவை: கொடை, மக்களின் மகிழ்ச்சி, மன்னனின் தீர்மானம் ஆகிய மூன்றையே அவள் கேட்கிறாள்; கூனியின் அறிவு முன்பே ஏதோ ஒன்றை ஐயுறுகிறது என்பது உணர்த்தப்படுகிறது. மகிழ்ச்சியால் வெடித்துவிடுவாள் போலிருந்த செவிலித்தாய், பேருவகையுடன் ராகவனுக்கு வந்துற்ற பெரும் திருவைக் கூனியிடம் சொன்னாள்: ‘நாளை பூச நட்சத்திர வேளையில் தசரத மன்னன், சினத்தை வென்றவனும் குற்றமற்றவனுமான ராகவன் ராமனை இளவரசுப் பதவியில் முடிசூட்டப் போகிறான்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: நகரம் முழுவதன் மகிழ்ச்சிக்குக் காரணமான செய்தியே ஒரு கூனியின் இதயத்தில் நஞ்சு போல மாறுகிறது; இன்பத்துக்கும் துன்பத்துக்கும் வேர் புறப்பொருள் அன்று, உள்ளத்தின் போக்கே என்பதைக் கவிஞர் காட்டுகிறார். செவிலித்தாயோ கள்ளமற்றவள், எதையும் ஐயுறாமல் எல்லாவற்றையும் உள்ளபடியே சொல்கிறாள்; அவளுடைய இந்த எளிமையே தீமைக்குக் காரணமாகிறது.

செவிலித்தாயின் அச்சொல்லைக் கேட்டதும் கூனி உடனே பொறுமை இழந்து, கைலாச மலைச் சிகரம் போன்ற, வானைத் தொடும் அந்த மாளிகையிலிருந்து இறங்கினாள். சினத்தால் எரிந்துகொண்டிருந்த, தீமையையே காணும் அந்த மந்தரை, படுத்திருந்த கைகேயியை அணுகி இந்தச் சொற்களைச் சொன்னாள்: ‘எழுந்திரு, பேதையே, ஏன் படுத்திருக்கிறாய்? அச்சம் உன்னைச் சூழ்ந்து வருகிறது. துன்ப வெள்ளத்தில் மூழ்கியிருக்கும் நீ உன் நிலையை உணரவில்லை. கேடு வந்தவளே, அழகிய தோற்றம் உடையவளே, நீ உன் நற்பேற்றைப் பற்றிப் பெருமை பேசுகிறாய்; ஆனால் வெயில் காலத்தில் ஆற்றின் நீரோட்டம் போல உன் நற்பேறு நிலையற்றதே.’ இது மந்தரையின் முதல் தாக்குதல் சொல்; அவள் உடனே செய்தியைச் சொல்லவில்லை, முதலில் அச்சத்தையே தோற்றுவிக்கிறாள்; இதுவே பிரிவினைப் பேச்சின் முறை. ‘கேடு வந்தவளே, அழகிய தோற்றம் உடையவளே’ என்னும் இரு விளிகளும் சிந்திக்கத்தக்கவை: வெளியே நற்பேறு உடையவள் போலத் தோன்றுகிறாய், உண்மையில் கேடுற்றவள் என்று அவள் கைகேயியையே பழிக்கிறாள்; இதனால் கைகேயி தானே தன் நிலையை ஐயுறுவாள்.

தீமையையே காணும், சினமுற்ற கூனியால் இவ்வாறு கடுஞ்சொல் சொல்லப்பட்ட கைகேயி பெரும் கலக்கம் அடைந்தாள். ஆயினும் அவள் கூனியிடம் சொன்னாள்: ‘மந்தரே, நலம்தானா? வாடிய முகத்துடனும் மிகுந்த துயரத்துடனும் உன்னைக் காண்கிறேனே.’ இங்கே கைகேயியின் இயல்பு வெளிப்படுகிறது: அவள் தன்னைப் பற்றிக் கவலைப்படவில்லை, பணிப்பெண்ணின் முகத்தைக் கண்டு அவளுடைய துயரத்தையே விசாரிக்கிறாள்; இந்த அளவு எளிமையே அவள் வீழ்ச்சிக்கு வாயிலாகும். கைகேயியின் இனிய எழுத்துகள் கொண்ட அச்சொல்லைக் கேட்டு, சொல்வன்மை மிக்க மந்தரை சினத்துடன் பேசினாள். அவளுக்கு நலம் விரும்புபவள் போலத் தன்னைக் காட்டிக்கொண்டு, மேலும் வருத்தம் கொண்டவளாய், கைகேயியைக் கலக்கமுறச் செய்தவாறும் ராகவனிடமிருந்து அவளைப் பிரித்தவாறும் அந்தக் கூனி பேசினாள். இங்கே கவிஞர் ‘நலம் விரும்புபவள்’ என்னும் சொல்லை ஏளனத்துடன் பயன்படுத்துகிறார்: வெளியே நலம் நாடுபவள் வேடம், உள்ளே பிரிக்கும் எண்ணம்; ‘கலக்கமுறச் செய்து’, ‘பிரித்து’ என்னும் இரு பிறவினைச் சொற்களால் அவள் முயன்று தீமை செய்வது உணர்த்தப்படுகிறது.

‘தேவி, உனக்கு நீங்காத, மிகப் பெரிய அழிவு தொடங்கிவிட்டது: தசரத மன்னன் ராமனை இளவரசுப் பதவியில் முடிசூட்டப் போகிறான். துன்பமும் துயரமும் கொண்டவளாய், நெருப்பால் எரிக்கப்படுபவள் போல, அளவற்ற அச்சத்தில் மூழ்கியிருக்கிறேன்; உன் நன்மைக்காகவே இங்கே வந்தேன். கைகேயி, உன் துன்பத்தால் எனக்கும் பெரும் துன்பம் உண்டாகும்; உன் வளர்ச்சியில் என் வளர்ச்சி; இதில் ஐயமில்லை. நீ அரச குலத்தில் பிறந்தவள், மன்னனின் பட்டத்தரசியும் கூட; அப்படியிருந்தும் அரச நெறிகளின் கொடூரத்தை ஏன் உணரவில்லை?’ மந்தரை முதலில் தன் நெருக்கத்தை நிலைநாட்டுகிறாள்: ‘உன் வளர்ச்சியில் என் வளர்ச்சி’ என்று; அதன் பின்னரே அரசியலின் இரக்கமின்மையை நினைவூட்டுகிறாள். இதுவே வஞ்சகப் பேச்சின் வரிசை: நம்பிக்கையை உண்டாக்கி, அதன்பின் நஞ்சை விதைப்பது. ‘நீங்காத’ என்னும் சொல்லால், இந்தக் கேட்டை எந்தப் பரிகாரமும் தணிக்காது என்று அவள் சொல்கிறாள்; ‘அரச நெறிகளின் கொடூரம்’ என்பதால் அரச குலத்தில் அன்பு அளவுகோலன்று, அரசின் மீதான பேராசையே எல்லாவற்றையும் தீர்மானிக்கிறது என்று சுட்டுகிறாள்.

‘உன் கணவன் அறம் பேசுபவன்தான், ஆனால் வஞ்சகன்; இனிமையாகப் பேசுபவன்தான், ஆனால் கொடியவன். நீயோ அவனைத் தூய உள்ளத்துடன் அறிந்திருக்கிறாய்; அதனாலேயே இவ்வாறு ஏமாற்றப்பட்டிருக்கிறாய். அருகில் இருக்கும்போது அவன் உன்னிடம் பயனற்ற ஆறுதல் மொழிகளைப் பேசுகிறான்; இன்றோ உன் கணவன் கௌசல்யையையே செல்வத்துடன் இணைக்கப் போகிறான். தீய மனம் உடைய அவன், பரதனை உன் உறவினர்களிடம் அனுப்பிவிட்டு, நாளை காலை முள் நீக்கப்பட்ட அரசில் ராமனை அமர்த்துவான். கணவன் என்ற பெயரில் அவன் பகைவனே; நலம் விரும்புவதுபோலத் தாயைப் போல நடந்துகொள்ளும் அவனை, பேதைப் பெண்ணே, நீ நச்சுப் பாம்பைப் போல மடியில் ஏந்தியிருக்கிறாய்.’ இங்கே ‘கணவன் என்ற பெயரில்’ என்னும் சொல் மந்தரையின் திறமையை வெளிப்படுத்துகிறது: உறவின் பெயரே பொய் என்று அவள் சொல்கிறாள்; இதனால் நம்பிக்கையின் வேரே வெட்டப்படுகிறது. ‘பரதனை உன் உறவினர்களிடம் அனுப்பிவிட்டு’ என்பதில் அவள் உண்மையையே முன்வைக்கிறாள், ஆனால் அதன் காரணத்தைத் தலைகீழாகக் கற்பனை செய்கிறாள்; உண்மையின் கூறு கலந்த பொய்யே மிகவும் நம்பத்தக்கதாகிறது.

‘புறக்கணிக்கப்பட்ட பகைவனோ பாம்போ கேடு செய்வதுபோலவே, இன்று தசரத மன்னனால் நீயும் உன் மைந்தனும் ஆக்கப்பட்டிருக்கிறீர்கள். பேதைப் பெண்ணே, எப்போதும் இன்பத்துக்கே பழகிய நீ, அந்தப் பாவியின் பொய்யான ஆறுதல் மொழிகளால் ஏமாற்றப்பட்டாய்; ராமனை அரசில் அமர்த்துவதன் மூலம் அவன் உன்னை உன்னைச் சார்ந்தவர்களுடன் அழித்தேவிட்டான். ஆகவே கைகேயி, காலத்துக்கு ஏற்ற நன்மையானதை விரைந்து செய். வியப்புடன் காண்பவளே, உன் மைந்தனைக் காப்பாற்று, உன்னைக் காப்பாற்றிக்கொள், என்னையும் காப்பாற்று.’ இவ்வாறு மந்தரை அச்சம், அவமதிப்பு, ஆபத்து ஆகியவற்றை வரிசையாகக் காட்டி இறுதியில் செய்ய வேண்டியதை அறிவுறுத்துகிறாள்; ஆனால் என்ன செய்ய வேண்டும் என்பதை இப்போது அவள் சொல்லவில்லை; அது அடுத்த இரு சர்க்கங்களில் வெளிப்படும். ‘வியப்புடன் காண்பவளே’ என்னும் விளியால், கைகேயி அதுவரை வியப்பில் மட்டுமே இருந்தாள், சினம் கொள்ளவில்லை என்பதைக் கவிஞர் உணர்த்துகிறார்; மந்தரையின் நஞ்சு இன்னும் அவள் இதயத்தை அடையவில்லை.

வியப்பு இதுவே: மந்தரையின் அச்சொல்லைக் கேட்டு, அழகிய முகம் உடைய கைகேயி படுக்கையிலிருந்து எழுந்தாள், ஆனால் கூதிர்காலப் பிறைச் சந்திரனைப் போல மகிழ்ச்சி நிறைந்தவளாய். மிகவும் மனநிறைவும் வியப்பும் கொண்ட அவள், அந்தக் கூனிக்கு அழகிய தெய்விக அணிகலன் ஒன்றை அளித்தாள். அந்த அணிகலனை அளித்து, மகிழ்ந்த பெண்களில் சிறந்த கைகேயி மீண்டும் மந்தரையிடம் இவ்வாறு சொன்னாள். இங்கே கவிஞர் கைகேயியின் இயல்பான தூய இதயத்தைக் காட்டுகிறார்: அவள் ராமனிடம் பகையற்றவள், அன்பு கொண்டவளே; மந்தரை தீமை என்று கருதிச் சொன்னதைக் கைகேயி மிக இனியதாகவே கருதுகிறாள். இதனால் அடுத்த சர்க்கத்தில் மந்தரையின் சினம் பொருள் பெறுகிறது; கைகேயியின் பிற்கால விளைவைக் காணும்போது வாசகரின் இதயத்தில் இரக்கம் தோன்றுகிறது. ‘கூதிர்காலப் பிறைச் சந்திரன்’ என்னும் உவமை வெண்மை, களங்கமின்மை, வளரும் தன்மை ஆகியவற்றை உணர்த்துகிறது.

‘மந்தரே, நீ எனக்குச் சொன்னது மிக இனியது; இந்த இனிய செய்தியைச் சொன்ன உனக்கு இதற்கு மேல் நான் என்ன செய்வேன்? ராமனிடமோ பரதனிடமோ நான் எந்த வேறுபாட்டையும் காணவில்லை; ஆகவே மன்னன் ராமனை அரசில் முடிசூட்டப் போகிறான் என்று கேட்டு நான் மனநிறைவே அடைந்துள்ளேன். அன்புக்குரியவளே, இதைவிட எனக்கு இனியது வேறு எதுவும் இல்லை; நீ சொன்ன இனிய, நல்ல, அமுதம் போன்ற சொல் அது. இவ்வாறு மிக இனிய செய்தியை நீ சொன்னதால் உனக்கு மேலான வரம் ஒன்றைத் தருகிறேன்; அதைக் கேட்டுக்கொள்.’ இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் நிறைவுறுகிறது. ‘ராமனிடமோ பரதனிடமோ நான் எந்த வேறுபாட்டையும் காணவில்லை’ என்னும் கைகேயியின் சொல்லே இச்சர்க்கத்தின் இதயம்: இந்தப் பெண் இயல்பாகப் பகையற்றவள், மைந்தர்களிடையே வேறுபாடு காட்டாதவள் என்பதைக் கவிஞர் தெளிவாக நிலைநாட்டுகிறார்; இதனால் அடுத்து வரும் மாற்றத்தில் மந்தரையின் குற்றமே உறுதியாகிறது. இந்த வரம் தருவதாகச் சொன்ன சொல்லே அடுத்த இரு சர்க்கங்களுக்கு வித்து: கைகேயி அன்புடன் தருவதையே பின்னர் மந்தரை நஞ்சாக மாற்றுவாள்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಭಿಷೇಕದ ಘೋಷಣೆಯಿಂದ ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಉತ್ಸವಮಯವಾಯಿತು; ಪೌರರು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಅಭಿಷೇಕದ ಮಾತನ್ನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಸರ್ಗವು ಅದೇ ಉತ್ಸವದ ವಿಪರೀತ ಫಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಏಕೆಂದರೆ ಒಬ್ಬ ದಾಸಿಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಹರ್ಷವು ಅಸೂಯೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಕೈಕೇಯಿಗೆ ತವರಿನಿಂದ ಬಂದ ಒಬ್ಬ ದಾಸಿ ಇದ್ದಳು; ಅವಳು ಕೈಕೇಯಿಯ ತಂದೆಯ ಮನೆಯಿಂದಲೇ ಬಂದವಳು, ಅವಳೊಡನೆಯೇ ಸದಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದವಳು, ಮಂಥರೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು; ಕವಿ ಅವಳನ್ನು ‘ಕುಬ್ಜೆ’ (ಗೂನಿ) ಎಂದೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವಳು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಪ್ರಾಸಾದವನ್ನೇರಿದಳು. ಆ ಪ್ರಾಸಾದದಿಂದ ಅವಳು ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ನೋಡಿದಳು — ನೀರು ಚಿಮುಕಿಸಿದ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದ ತಾವರೆಗಳು ಮತ್ತು ನೈದಿಲೆಗಳು. ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಧ್ವಜಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ನಗರಿ ಚಂದನ ಬೆರೆಸಿದ ನೀರಿನಿಂದ ಸಿಂಚಿತವಾಗಿತ್ತು, ತಲೆಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ಶುಚಿಯಾದ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಮಾಲೆಗಳನ್ನೂ ಮೋದಕಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರು ಅದನ್ನು ಘೋಷದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದರು; ದೇವಾಲಯಗಳ ದ್ವಾರಗಳಿಗೆ ಸುಣ್ಣ ಬಳಿದು ಬಿಳುಪಾಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಎಲ್ಲ ವಾದ್ಯಗಳೂ ಮನೋಹರವಾಗಿ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ, ವೇದಘೋಷದಿಂದ ನಿನಾದಿತವಾದ, ಹರ್ಷಿತವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ, ಅಂಬಾ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ ಹಸುಗಳಿಂದಲೂ ಎತ್ತುಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನಗರಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಹರ್ಷಿತರೂ ಪ್ರಮುದಿತರೂ ಆದ ಪೌರರು ಏರಿಸಿದ ಧ್ವಜಮಾಲೆಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಇಂಥ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಮಂಥರೆ ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದಳು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ನಗರವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕೇವಲ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ವಿಪರ್ಯಯದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಈ ಶೋಭೆ ಎಷ್ಟಿದೆಯೋ ಮುಂದೆ ಶೋಕವೂ ಅಷ್ಟೇ ಇರುವುದು ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಮನ ದಾದಿಯನ್ನು ಮಂಥರೆ ಕಂಡಳು. ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಅರಳಿದ್ದವು, ಅವಳ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಬಿಳಿಯ ರೇಷ್ಮೆಯ ವಸ್ತ್ರ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಮಂಥರೆ ಕೇಳಿದಳು — ‘ಉತ್ತಮವಾದ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೂಡಿ, ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರಳಾದ ರಾಮನ ತಾಯಿ ಜನರಿಗೆ ಏಕೆ ಹಣವನ್ನು ಹಂಚುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ? ಈ ಜನರ ಈ ಅತಿಯಾದ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು? ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು. ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಮಹೀಪತಿಯು ಏನನ್ನು ಮಾಡಿಸಲಿದ್ದಾನೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ಮಂಥರೆಯ ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ದಾನ, ಜನರ ಹರ್ಷ, ರಾಜನ ಸಂಕಲ್ಪ ಎಂಬ ಮೂರನ್ನೇ ಅವಳು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ; ಕುಬ್ಜೆಯ ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲೇ ಏನನ್ನೋ ಶಂಕಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹರ್ಷದಿಂದ ಸಿಡಿದುಹೋಗುವವಳಂತಿದ್ದ ದಾದಿಯು ಪರಮ ಸಂತೋಷದಿಂದ ರಾಘವನಿಗೆ ಒದಗಿಬಂದಿದ್ದ ಮಹತ್ತಾದ ಶ್ರೀಯನ್ನು ಕುಬ್ಜೆಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನಾಳೆ ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರದ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದ, ಪಾಪರಹಿತನಾದ ರಾಘವ ರಾಮನನ್ನು ಯೌವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುವನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಇಡೀ ನಗರದ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ಅದೇ ವಾರ್ತೆ ಒಬ್ಬ ಕುಬ್ಜೆಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿಷದಂತೆ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ; ಸುಖದುಃಖಗಳ ಮೂಲ ಹೊರಗಿನ ವಸ್ತುವಲ್ಲ, ಅಂತಃಕರಣದ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಾದಿಯಾದರೋ ನಿಷ್ಕಪಟಿ, ಏನನ್ನೂ ಶಂಕಿಸದೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಇದ್ದಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಅವಳ ಸರಳತೆಯೇ ಅನರ್ಥಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ದಾದಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದೊಡನೆಯೇ ಕುಬ್ಜೆಗೆ ಅಸಹನೆ ಉಕ್ಕಿತು; ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಂತಿದ್ದ ಗಗನಚುಂಬಿಯಾದ ಆ ಪ್ರಾಸಾದದಿಂದ ಅವಳು ಕೆಳಗಿಳಿದಳು. ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ಪಾಪವನ್ನೇ ಕಾಣುವ ಆ ಮಂಥರೆ ಮಲಗಿದ್ದ ಕೈಕೇಯಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು — ‘ಏಳು ಮೂಢಳೇ, ಏಕೆ ಮಲಗಿದ್ದೀಯೆ? ಭಯವು ನಿನ್ನನ್ನು ಆವರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಪಾಪಗಳ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದರೂ ನಿನ್ನ ಸ್ಥಿತಿ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅನಿಷ್ಟಳೇ, ಸುಭಗೆಯಂತೆ ಕಾಣುವವಳೇ, ನೀನು ನಿನ್ನ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಜಂಬಪಡುತ್ತೀಯೆ; ಆದರೆ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ನಿನ್ನ ಸೌಭಾಗ್ಯವು ಚಂಚಲವಾದುದು.’ ಇದು ಮಂಥರೆಯ ಮೊದಲ ಆಘಾತದ ಮಾತು; ಅವಳು ತಕ್ಷಣ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಮೊದಲು ಭಯವನ್ನೇ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದೇ ಭೇದವಾಕ್ಯದ ರೀತಿ. ‘ಅನಿಷ್ಟಳೇ, ಸುಭಗೆಯಂತೆ ಕಾಣುವವಳೇ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಸಂಬೋಧನೆಗಳೂ ಮನನೀಯ — ಹೊರಗೆ ಸುಭಗೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತೀಯೆ, ನಿಜವಾಗಿ ಅನಿಷ್ಟಳು ಎಂದು ಅವಳು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೇ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಇದರಿಂದ ಕೈಕೇಯಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಾನೇ ಶಂಕಿಸುವಂತಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಾಪವನ್ನೇ ಕಾಣುವ, ಕೋಪಗೊಂಡ ಕುಬ್ಜೆಯ ಇಂಥ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೈಕೇಯಿ ಪರಮ ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದಳು. ಅವಳಾದರೋ ಕುಬ್ಜೆಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಮಂಥರೆ, ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇಮವಷ್ಟೆ? ನಿನ್ನ ಮುಖ ಬಾಡಿದೆ, ನೀನು ಬಹಳ ದುಃಖಿತಳಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಸ್ವಭಾವ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವಳು ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದಾಸಿಯ ಮುಖವನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳ ದುಃಖವನ್ನೇ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇಷ್ಟು ಸರಳತೆಯೇ ಅವಳ ಪತನಕ್ಕೆ ಬಾಗಿಲಾಗಲಿದೆ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಆ ಮಧುರಾಕ್ಷರಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಚತುರಳಾದ ಮಂಥರೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೂಡಿ ಮಾತನಾಡಿದಳು. ತಾನು ಅವಳ ಹಿತೈಷಿಣಿ ಎಂಬಂತೆ ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಆ ಕುಬ್ಜೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿಷಣ್ಣಳಾಗಿ, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ವಿಷಾದಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ರಾಘವನಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಒಡೆಯುತ್ತಾ ಹೇಳಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ‘ಹಿತೈಷಿಣಿ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ಹೊರಗೆ ಹಿತದ ವೇಷ, ಒಳಗೆ ಭೇದಬುದ್ಧಿ; ‘ವಿಷಾದಯಂತೀ’, ‘ಭೇದಯಂತೀ’ ಎಂಬ ಪ್ರೇರಣಾರ್ಥಕ (ಣಿಜಂತ) ಪದಗಳೆರಡರಿಂದ ಅವಳು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ದೇವಿ, ನಿನಗೆ ಅಕ್ಷಯವಾದ ಮಹಾವಿನಾಶವು ಆರಂಭವಾಗಿದೆ — ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ರಾಮನನ್ನು ಯೌವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಲಿದ್ದಾನೆ. ದುಃಖಶೋಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಾನು ಅಗಾಧವಾದ ಭಯದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದೇನೆ, ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಯುತ್ತಿರುವವಳಂತಿದ್ದೇನೆ; ನಿನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಕೈಕೇಯಿ, ನಿನ್ನ ದುಃಖದಿಂದ ನನಗೂ ಮಹಾದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ; ನಿನ್ನ ಏಳಿಗೆಯಲ್ಲೇ ನನ್ನ ಏಳಿಗೆ — ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ನೀನು ರಾಜಕುಲದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವಳು, ಮಹೀಪತಿಯ ಪಟ್ಟದರಸಿ; ಆದರೂ ರಾಜಧರ್ಮಗಳ ಉಗ್ರತೆಯನ್ನು ನೀನು ಹೇಗೆ ಅರಿಯದಾದೆ?’ ಮಂಥರೆ ಮೊದಲು ‘ನಿನ್ನ ಏಳಿಗೆಯಲ್ಲೇ ನನ್ನ ಏಳಿಗೆ’ ಎಂದು ತನ್ನ ಆಪ್ತತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅನಂತರವೇ ರಾಜನೀತಿಯ ನಿಷ್ಠುರತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದೇ ಕುಟಿಲವಾಕ್ಯದ ಕ್ರಮ — ಮೊದಲು ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿ ಅನಂತರ ವಿಷವನ್ನು ಬಿತ್ತುವುದು. ‘ಅಕ್ಷಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರತೀಕಾರವೂ ಶಮನಗೊಳಿಸದು ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ; ‘ರಾಜಧರ್ಮಗಳ ಉಗ್ರತೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾಜಕುಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹ ಪ್ರಮಾಣವಲ್ಲ, ರಾಜ್ಯಲೋಭವೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ.

‘ನಿನ್ನ ಪತಿ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಶಠ; ನಯವಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ದಾರುಣ. ನೀನಾದರೋ ಅವನನ್ನು ಶುದ್ಧಭಾವದಿಂದ ತಿಳಿದಿದ್ದೀಯೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಹೀಗೆ ಮೋಸಹೋಗಿದ್ದೀಯೆ. ಅವನು ನಿನ್ನ ಬಳಿ ಬಂದಾಗ ನಿನಗೆ ವ್ಯರ್ಥವಾದ ಸಾಂತ್ವನದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇಂದಾದರೋ ನಿನ್ನ ಪತಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನೇ ಐಶ್ವರ್ಯದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸಲಿದ್ದಾನೆ. ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನು ಭರತನನ್ನು ನಿನ್ನ ಬಂಧುಗಳ ಬಳಿಗೆ ದೂರ ಕಳುಹಿಸಿ, ನಾಳೆ ಮುಂಜಾನೆ ಮುಳ್ಳುಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿದ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವನು. ಅವನು ಪತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ, ನಿಜವಾಗಿ ಶತ್ರುವೇ; ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ತಾಯಿಯಂತೆ ನಟಿಸುವ ಅವನನ್ನು, ಬಾಲೆಯೇ, ನೀನು ವಿಷಸರ್ಪವನ್ನು ಮಡಿಲಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಂತೆ ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದೀಯೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪತಿಪ್ರವಾದೇನ’ (ಪತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ) ಎಂಬ ಪದವು ಮಂಥರೆಯ ಕೌಶಲವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಸಂಬಂಧದ ಹೆಸರೇ ಮಿಥ್ಯೆ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ, ಇದರಿಂದ ವಿಶ್ವಾಸದ ಬೇರೇ ಕಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಭರತನನ್ನು ನಿನ್ನ ಬಂಧುಗಳ ಬಳಿಗೆ ದೂರ ಕಳುಹಿಸಿ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಅವಳು ವಾಸ್ತವಾಂಶವನ್ನೇ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಸತ್ಯಾಂಶದೊಡನೆ ಬೆರೆತ ಅಸತ್ಯವೇ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶ್ವಸನೀಯವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಉಪೇಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶತ್ರುವಾಗಲೀ ಸರ್ಪವಾಗಲೀ ಹೇಗೆ ಅನರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇಂದು ದಶರಥ ಮಹಾರಾಜನು ನಿನ್ನನ್ನೂ ನಿನ್ನ ಮಗನನ್ನೂ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಬಾಲೆಯೇ, ಸದಾ ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದ ನೀನು ಆ ಪಾಪಿಯ ಸುಳ್ಳು ಸಾಂತ್ವನದಿಂದ ವಂಚಿತಳಾಗಿದ್ದೀಯೆ; ರಾಮನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವನು ನಿನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನವರೊಡನೆ ಕೊಂದೇಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೈಕೇಯಿ, ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಹಿತವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಮಾಡು. ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿರುವವಳೇ, ಮಗನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು, ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೋ, ನನ್ನನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸು.’ ಹೀಗೆ ಮಂಥರೆ ಭಯ, ಅಪಮಾನ ಮತ್ತು ಆಪತ್ತುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನೇ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಆದರೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಅವಳು ಇನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಅದು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಿಸ್ಮಯದರ್ಶನೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಕವಿ ಕೈಕೇಯಿ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ವಿಸ್ಮಿತಳಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಳು, ಕ್ರುದ್ಧಳಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಂಥರೆಯ ವಿಷ ಇನ್ನೂ ಅವಳ ಹೃದಯವನ್ನು ತಲುಪಿರಲಿಲ್ಲ.

ಆದರೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವೆಂದರೆ — ಮಂಥರೆಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಂದರಮುಖಿಯಾದ ಕೈಕೇಯಿ ಹಾಸಿಗೆಯಿಂದ ಎದ್ದಳು, ಆದರೆ ಶರತ್ಕಾಲದ ಚಂದ್ರರೇಖೆಯಂತೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿದವಳಾಗಿ. ಅತ್ಯಂತ ಸಂತುಷ್ಟಳೂ ವಿಸ್ಮಿತಳೂ ಆದ ಅವಳು ಆ ಕುಬ್ಜೆಗೆ ಶುಭವಾದ ದಿವ್ಯ ಆಭರಣವೊಂದನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು. ಆ ಆಭರಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಹರ್ಷಿತಳಾದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಶ್ರೇಷ್ಠೆ ಕೈಕೇಯಿ ಮತ್ತೆ ಮಂಥರೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಶುದ್ಧಹೃದಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವಳು ರಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ವೈರವಿಲ್ಲದವಳು, ಬದಲಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳವಳೇ ಆಗಿದ್ದಳು; ಮಂಥರೆ ಅನಿಷ್ಟವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಕೈಕೇಯಿ ಪರಮಪ್ರಿಯವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಂಥರೆಯ ಕೋಪ ಸಾರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ; ಕೈಕೇಯಿಯ ಮುಂದಿನ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಓದುಗನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕರುಣೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ‘ಶರತ್ಕಾಲದ ಚಂದ್ರರೇಖೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಶುಭ್ರತೆ, ನಿರ್ಮಲತೆ ಮತ್ತು ವರ್ಧಿಷ್ಣುತೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಮಂಥರೆ, ನೀನು ಹೇಳಿದುದು ನನಗೆ ಪರಮಪ್ರಿಯವಾದುದು; ಈ ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ ನಿನಗೆ ಇನ್ನೇನು ಮಾಡಲಿ? ನಾನು ರಾಮನಲ್ಲಾಗಲೀ ಭರತನಲ್ಲಾಗಲೀ ಯಾವ ಭೇದವನ್ನೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನು ರಾಮನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುವನು ಎಂದು ಕೇಳಿ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟಳೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಪ್ರಿಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹಳೇ, ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಪ್ರಿಯ ನನಗೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ — ನೀನು ಹೇಳಿದ ಮಾತು ಪ್ರಿಯವಾದುದು, ಸುಂದರವಾದುದು, ಅಮೃತಸಮಾನವಾದುದು. ನೀನು ಇಂಥ ಪರಮಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ಅದನ್ನು ಬೇಡಿಕೋ.’ ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮನಲ್ಲಾಗಲೀ ಭರತನಲ್ಲಾಗಲೀ ಭೇದವನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ — ಈ ಸ್ತ್ರೀ ಸ್ವಭಾವತಃ ವೈರವಿಲ್ಲದವಳು, ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಭೇದ ಮಾಡದವಳು ಎಂದು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಬದಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಂಥರೆಯದೇ ದೋಷವೆಂದು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವರಪ್ರದಾನದ ಮಾತೇ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಬೀಜ — ಕೈಕೇಯಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೊಡುವುದನ್ನೇ ಮಂಥರೆ ಆಮೇಲೆ ವಿಷವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವಳು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമാഭിഷേകത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനത്താൽ അയോധ്യ മുഴുവൻ ഉത്സവമയമായി; പൗരന്മാർ രാത്രിയിലും ആ അഭിഷേകത്തിന്റെ കഥതന്നെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു. ഈ സർഗം ആ ഉത്സവത്തിന്റെതന്നെ വിപരീതഫലത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം ഒരു ദാസിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ ആ ഹർഷംതന്നെ അസൂയ ജനിപ്പിക്കുന്നു. കൈകേയിക്ക് ഒരു ജ്ഞാതിദാസിയുണ്ടായിരുന്നു; അവൾ കൈകേയിയുടെ പിതൃഗൃഹത്തിൽനിന്നുതന്നെ വന്നവളും എന്നും അവരോടൊപ്പം വസിച്ചവളുമായിരുന്നു; മന്ഥര എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധ; ‘കൂനി’ എന്നു കവി അവളെ വീണ്ടും വീണ്ടും വിളിക്കുന്നു. അവൾ യാദൃച്ഛികമായി ചന്ദ്രനെപ്പോലെ വെളുത്ത ഒരു പ്രാസാദത്തിൽ കയറി. ആ പ്രാസാദത്തിൽനിന്ന് അവൾ അയോധ്യ മുഴുവൻ നോക്കിക്കണ്ടു: നനച്ച രാജവീഥികൾ, എല്ലായിടത്തും വിതറിയ താമരകളും നീലോൽപലങ്ങളും. ശ്രേഷ്ഠമായ പതാകകളാലും ധ്വജങ്ങളാലും ആ നഗരം അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; ചന്ദനം കലർന്ന വെള്ളം തളിച്ചിരുന്നു; തലകുളിച്ച് ശുചിയായ ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു. മാലകളും മോദകങ്ങളും കൈകളിലേന്തിയ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാരാൽ അതു മുഖരിതമായിരുന്നു; ദേവഗൃഹങ്ങളുടെ വാതിലുകൾ കുമ്മായംകൊണ്ടു വെളുപ്പിച്ചിരുന്നു; എല്ലാ വാദ്യങ്ങളും മനോഹരമായി മുഴങ്ങുന്നുണ്ടായിരുന്നു. അത്യധികം ഹർഷിച്ച ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും വേദഘോഷത്താൽ മുഖരിതവും ഹർഷിച്ച ശ്രേഷ്ഠഗജങ്ങളാലും കുതിരകളാലും നിറഞ്ഞതും അമറുന്ന പശുക്കളാലും കാളകളാലും ശോഭിക്കുന്നതുമായി ആ നഗരം കാണപ്പെട്ടു. ഹർഷിച്ച് ആനന്ദിക്കുന്ന പൗരന്മാർ ഉയർത്തിയ ധ്വജമാലകൾ എല്ലായിടത്തും വിളങ്ങി. ഇങ്ങനെയുള്ള അയോധ്യയെ കണ്ട് മന്ഥര പരമമായ വിസ്മയത്തിലായി. ഇവിടെ നഗരം വിസ്തരിച്ചു വർണ്ണിക്കുന്നതിലൂടെ കവി ശോഭയെ മാത്രമല്ല പറയുന്നത്, വരാനിരിക്കുന്ന വിപര്യയത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലവും രചിക്കുന്നു; ഈ ശോഭ എത്രയുണ്ടോ അത്രതന്നെ ശോകം പിന്നീടുണ്ടാകും എന്നു ധ്വനിക്കുന്നു.

അവിടെ അടുത്തുതന്നെ നിൽക്കുന്ന രാമന്റെ ധാത്രിയെ മന്ഥര കണ്ടു. അവളുടെ കണ്ണുകൾ ഹർഷത്താൽ വിടർന്നിരുന്നു; ശരീരത്തിൽ വെളുത്ത പട്ടുവസ്ത്രം ശോഭിച്ചിരുന്നു. അവളെ കണ്ട് മന്ഥര ചോദിച്ചു: ‘ഉത്തമമായ ഹർഷത്തോടുകൂടിയവളും സ്വന്തം കാര്യത്തിൽ മാത്രം തത്പരയുമായ രാമന്റെ അമ്മ ജനങ്ങൾക്ക് എന്തിനാണ് ധനം നൽകുന്നത്? ഈ ജനങ്ങൾക്ക് ഇത്ര അതിരുകടന്ന ഹർഷം എവിടെനിന്ന്? അത് എന്നോടു പറയുക. അത്യധികം ഹർഷിച്ചിരിക്കുന്ന മഹീപതി എന്താണ് ചെയ്യിക്കാൻ പോകുന്നത്?’ മന്ഥരയുടെ മൂന്നു ചോദ്യങ്ങൾ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കണം: ദാനം, ജനഹർഷം, രാജാവിന്റെ സങ്കൽപം എന്നീ മൂന്നു മാത്രമാണ് അവൾ ചോദിക്കുന്നത്; കൂനിയുടെ ബുദ്ധി മുമ്പേതന്നെ എന്തോ ആശങ്കിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഹർഷത്താൽ പൊട്ടിത്തെറിക്കുമെന്നപോലെയായ ധാത്രി പരമമായ സന്തോഷത്തോടെ രാഘവനു വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്ന മഹത്തായ ശ്രീയെക്കുറിച്ചു കൂനിയോടു പറഞ്ഞു: ‘നാളെ പുഷ്യനക്ഷത്രയോഗത്തിൽ ദശരഥമഹാരാജാവ് ക്രോധത്തെ ജയിച്ചവനും പാപരഹിതനുമായ രാഘവനായ രാമനെ യൗവരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യും.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കുക: നഗരത്തിനു മുഴുവൻ ഹർഷകാരണമായ വാർത്തതന്നെ ഒരു കൂനിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ വിഷമായി പരിണമിക്കുന്നു; സുഖത്തിന്റെയും ദുഃഖത്തിന്റെയും മൂലം ബാഹ്യവസ്തുവല്ല, അന്തഃകരണത്തിന്റെ പ്രവൃത്തിയാണ് എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ധാത്രിയാകട്ടെ കപടമില്ലാത്തവളായി, ഒന്നും ആശങ്കിക്കാതെ, എല്ലാം ഉള്ളതുപോലെ പറയുന്നു; അവളുടെ ഈ നിഷ്കളങ്കതതന്നെ അനർത്ഥത്തിനു നിമിത്തമാകുന്നു.

ധാത്രിയുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് കൂനി ഉടനടി അമർഷംപൂണ്ടു; കൈലാസശിഖരംപോലെ ആകാശം മുട്ടുന്ന ആ പ്രാസാദത്തിൽനിന്ന് അവൾ ഇറങ്ങി. ക്രോധത്താൽ എരിയുന്നവളും പാപം കാണുന്നവളുമായ ആ മന്ഥര കിടക്കുകയായിരുന്ന കൈകേയിയുടെ അടുത്തുചെന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘എഴുന്നേൽക്കൂ മൂഢേ, എന്തിനാണു കിടക്കുന്നത്? ഭയം നിന്നെ വലയം ചെയ്യുന്നു. ആപത്തുകളുടെ പ്രളയത്തിൽ മുങ്ങിയിട്ടും നീ നിന്റെ അവസ്ഥ അറിയുന്നില്ല. അനിഷ്ടേ, സുന്ദരരൂപിണീ, നീ നിന്റെ സൗഭാഗ്യത്തിൽ പൊങ്ങച്ചം പറയുന്നു; എന്നാൽ വേനൽക്കാലത്തെ നദിയുടെ ഒഴുക്കുപോലെ നിന്റെ സൗഭാഗ്യം ചഞ്ചലമാണ്.’ ഇതു മന്ഥരയുടെ ആദ്യത്തെ ആഘാതവചനമാണ്; അവൾ ഉടനടി വാർത്ത പറയുന്നില്ല, ആദ്യം ഭയം ഉളവാക്കുകയാണു ചെയ്യുന്നത്; ഇതാണ് ഭേദവാക്യത്തിന്റെ രീതി. ‘അനിഷ്ടേ, സുന്ദരരൂപിണീ’ എന്ന രണ്ടു സംബോധനകളും മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ്: പുറമേ സൗഭാഗ്യവതിയായി കാണപ്പെടുന്നു, യഥാർത്ഥത്തിൽ നീ അനിഷ്ടയാണ് എന്ന് അവൾ കൈകേയിയെത്തന്നെ നിന്ദിക്കുന്നു, അങ്ങനെ അവർ സ്വയം തന്റെ സ്ഥിതിയെക്കുറിച്ചു ശങ്കിക്കട്ടെ എന്ന്.

പാപം കാണുന്നവളും രുഷ്ടയുമായ കൂനിയിൽനിന്ന് ഇത്തരം പരുഷവാക്കുകൾ കേട്ട കൈകേയി കടുത്ത വിഷാദത്തിലായി. അവർ കൂനിയോടു പറഞ്ഞു: ‘മന്ഥരേ, എല്ലാം ക്ഷേമമല്ലേ? നിന്റെ മുഖം വിഷണ്ണവും നീ അത്യധികം ദുഃഖിതയുമായി കാണുന്നുവല്ലോ.’ ഇവിടെ കൈകേയിയുടെ സ്വഭാവം പ്രകടമാകുന്നു: അവർ തന്നെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുന്നില്ല, ദാസിയുടെ മുഖം കണ്ട് അവളുടെ ദുഃഖത്തെക്കുറിച്ചു ചോദിക്കുന്നു; ഇത്രയും നിഷ്കളങ്കതതന്നെ അവരുടെ പതനത്തിന്റെ വാതിലാകും. കൈകേയിയുടെ മധുരാക്ഷരങ്ങളായ ആ വാക്കു കേട്ട് വാക്ചാതുര്യമുള്ള മന്ഥര ക്രോധത്തോടെ സംസാരിച്ചു. അവരുടെ ഹിതൈഷിണിയെന്നപോലെ തന്നെ കാണിച്ചുകൊണ്ട് ആ കൂനി കൂടുതൽ വിഷണ്ണയായി, കൈകേയിയെ വിഷാദിപ്പിച്ചും രാഘവനിൽനിന്ന് അവരെ അകറ്റിയും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കവി ‘ഹിതൈഷിണി’ എന്ന പദം പരിഹാസത്തോടെ പ്രയോഗിക്കുന്നു: പുറമേ ഹിതത്തിന്റെ വേഷം, ഉള്ളിൽ ഭേദബുദ്ധി; ‘വിഷാദിപ്പിച്ചും’, ‘അകറ്റിയും’ എന്ന രണ്ടു പ്രേരണാർത്ഥകപദങ്ങളാൽ അവൾ ബോധപൂർവ്വം അനർത്ഥം ഉണ്ടാക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘ദേവീ, ഒരിക്കലും തീരാത്ത, അതിമഹത്തായ ഒരു വിനാശം നിനക്കു തുടങ്ങിയിരിക്കുന്നു: ദശരഥമഹാരാജാവ് രാമനെ യൗവരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യാൻ പോകുന്നു. ദുഃഖശോകങ്ങളോടെ ഞാൻ അഗാധമായ ഭയത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു, തീയിൽ എരിയുന്നതുപോലെ; നിന്റെ ഹിതത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് ഞാൻ ഇവിടെ വന്നത്. കൈകേയീ, നിന്റെ ദുഃഖത്താൽ എനിക്കും വലിയ ദുഃഖമുണ്ടാകും; നിന്റെ വളർച്ചയിൽ എന്റെ വളർച്ച; ഇതിൽ സംശയമില്ല. നീ രാജകുലത്തിൽ ജനിച്ചവളാണ്, മഹീപതിയുടെ പട്ടമഹിഷിയുമാണ്; എന്നിട്ടും രാജധർമ്മങ്ങളുടെ ഉഗ്രത നീ എന്തുകൊണ്ട് അറിയുന്നില്ല?’ മന്ഥര ആദ്യം തന്റെ അടുപ്പം സ്ഥാപിക്കുന്നു, ‘നിന്റെ വളർച്ചയിൽ എന്റെ വളർച്ച’ എന്ന്; പിന്നീടാണ് രാജനീതിയുടെ നിഷ്ഠുരത ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നത്. ഇതാണ് കുടിലവാക്യത്തിന്റെ ക്രമം: വിശ്വാസം ഉളവാക്കി, പിന്നെ വിഷം വിതയ്ക്കുന്നു. ‘ഒരിക്കലും തീരാത്ത’ എന്ന പദത്താൽ, ഈ അനർത്ഥത്തെ ഒരു പ്രതിവിധിയും ശമിപ്പിക്കില്ല എന്ന് അവൾ പറയുന്നു; ‘രാജധർമ്മങ്ങളുടെ ഉഗ്രത’ എന്നതിനാൽ, രാജകുലത്തിൽ സ്നേഹം പ്രമാണമല്ല, രാജ്യലോഭംതന്നെയാണ് എല്ലാം തീരുമാനിക്കുന്നത് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘നിന്റെ ഭർത്താവ് ധർമ്മം പറയുന്നവനാണ്, പക്ഷേ ശഠനാണ്; മൃദുവായി സംസാരിക്കുന്നവനാണ്, പക്ഷേ ക്രൂരനാണ്. നീയാകട്ടെ അദ്ദേഹത്തെ ശുദ്ധഭാവത്തോടെ കാണുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് നീ ഇങ്ങനെ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടത്. അടുത്തുവരുമ്പോൾ അദ്ദേഹം നിന്നോട് അർത്ഥമില്ലാത്ത സാന്ത്വനം പ്രയോഗിക്കുന്നു; ഇന്നാകട്ടെ നിന്റെ ഭർത്താവ് കൗസല്യയെയാണ് സമ്പത്തിനോടു ചേർക്കാൻ പോകുന്നത്. ദുഷ്ടാത്മാവായ അദ്ദേഹം ഭരതനെ നിന്റെ ബന്ധുക്കളുടെ അടുത്തേക്ക് അകറ്റിയയച്ച്, നാളെ രാവിലെ മുള്ളുകൾ നീക്കിയ രാജ്യത്തിൽ രാമനെ സ്ഥാപിക്കും. ഭർത്താവ് എന്ന പേരിൽ അദ്ദേഹം ശത്രുതന്നെയാണ്; ഹിതകാമനയോടെ അമ്മയെപ്പോലെ പെരുമാറുന്ന അദ്ദേഹത്തെ, ബാലേ, നീ ഒരു വിഷസർപ്പത്തെയെന്നപോലെ മടിയിൽ എടുത്തുവെച്ചിരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ‘ഭർത്താവ് എന്ന പേരിൽ’ എന്ന പദം മന്ഥരയുടെ കൗശലം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: ബന്ധത്തിന്റെ പേരുതന്നെ മിഥ്യയാണ് എന്ന് അവൾ പറയുന്നു; അങ്ങനെ വിശ്വാസത്തിന്റെ മൂലംതന്നെ മുറിയുന്നു. ‘ഭരതനെ നിന്റെ ബന്ധുക്കളുടെ അടുത്തേക്ക് അകറ്റിയയച്ച്’ എന്നതിൽ അവൾ വസ്തുതതന്നെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ അതിന്റെ കാരണം വിപരീതമായി കൽപിക്കുന്നു; സത്യാംശം കലർന്ന അസത്യമാണ് ഏറ്റവും വിശ്വസനീയമാകുന്നത്.

‘അവഗണിക്കപ്പെട്ട ശത്രുവോ സർപ്പമോ എങ്ങനെ അനർത്ഥം ചെയ്യുമോ, അങ്ങനെതന്നെ ഇന്ന് ദശരഥമഹാരാജാവ് നിന്നെയും പുത്രനെയും ആക്കിയിരിക്കുന്നു. ബാലേ, എന്നും സുഖത്തിന് അർഹയായ നീ പാപിയായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കള്ളസാന്ത്വനത്താൽ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; രാമനെ രാജ്യത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നതിലൂടെ അദ്ദേഹം നിന്നെ നിന്റെ ബന്ധുജനങ്ങളോടൊപ്പം നശിപ്പിച്ചുകഴിഞ്ഞു. അതിനാൽ കൈകേയീ, സമയത്തിനു യോജിച്ച ഹിതം വേഗം ചെയ്യുക. വിസ്മയകരമായ രൂപമുള്ളവളേ, പുത്രനെ രക്ഷിക്കുക, നിന്നെത്തന്നെ രക്ഷിക്കുക, എന്നെയും രക്ഷിക്കുക.’ ഇങ്ങനെ മന്ഥര ഭയവും അപമാനവും ആപത്തും ക്രമമായി കാണിച്ചശേഷം ഒടുവിൽ കർത്തവ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു; എന്നാൽ എന്താണു ചെയ്യേണ്ടത് എന്ന് അവൾ ഇന്നു പറയുന്നില്ല; അതു തുടർന്നുള്ള രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ വെളിപ്പെടും. ‘വിസ്മയദർശനേ’ എന്ന സംബോധനയിലൂടെ, കൈകേയി അതുവരെ വിസ്മയിച്ചുനിൽക്കുക മാത്രമാണ്, ക്രുദ്ധയല്ല, എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മന്ഥരയുടെ വിഷം ഇതുവരെ അവരുടെ ഹൃദയത്തിലെത്തിയിട്ടില്ല.

എന്നാൽ ഇതാണ് ആശ്ചര്യം: മന്ഥരയുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് സുന്ദരമുഖിയായ കൈകേയി ശയ്യയിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റു, പക്ഷേ ഹർഷത്താൽ നിറഞ്ഞ്, ശരത്കാലത്തെ ചന്ദ്രക്കലപോലെ. അത്യധികം സന്തുഷ്ടയും വിസ്മയഭരിതയുമായ അവർ ആ കൂനിക്ക് ശുഭവും ദിവ്യവുമായ ഒരു ആഭരണം സമ്മാനിച്ചു. ആ ആഭരണം നൽകിയശേഷം ഹർഷിച്ച പ്രമദോത്തമയായ കൈകേയി വീണ്ടും മന്ഥരയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കവി കൈകേയിയുടെ സ്വാഭാവികമായ ശുദ്ധഹൃദയം കാണിക്കുന്നു: അവർ രാമനോടു വൈരമില്ലാത്തവളായിരുന്നു, എന്നല്ല, പ്രീതിയുള്ളവളായിരുന്നു; മന്ഥര അനിഷ്ടമെന്നു കരുതി പറഞ്ഞതിനെ കൈകേയി പരമപ്രിയമായാണ് കാണുന്നത്. ഇതിലൂടെ അടുത്ത സർഗത്തിൽ മന്ഥരയുടെ കോപം സാർത്ഥകമാകുന്നു; കൈകേയിയുടെ പിൽക്കാലപരിണാമം കാണുമ്പോൾ വായനക്കാരന്റെ ഹൃദയത്തിൽ കരുണ ജനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘ശരത്കാലത്തെ ചന്ദ്രക്കല’ എന്ന ഉപമ ശുഭ്രത, നിർമ്മലത, വളർച്ച എന്നിവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘മന്ഥരേ, നീ എന്നോടു പറഞ്ഞത് എനിക്കു പരമപ്രിയമാണ്; ഈ പ്രിയവാർത്ത പറഞ്ഞ നിനക്ക് ഇനി ഞാൻ എന്തു ചെയ്തുതരണം? രാമനിലോ ഭരതനിലോ ഞാൻ ഒരു വ്യത്യാസവും കാണുന്നില്ല; അതിനാൽ രാജാവ് രാമനെ രാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യുമെന്നു കേട്ട് ഞാൻ സന്തുഷ്ടയാണ്. പ്രിയത്തിന് അർഹയായവളേ, ഇതിനപ്പുറം എനിക്കു പ്രിയമായി മറ്റൊന്നുമില്ല; നീ പറഞ്ഞ വാക്ക് പ്രിയവും നല്ലതും അമൃതുതുല്യവുമാണ്. നീ ഇങ്ങനെ ഏറ്റവും പ്രിയമായ വാർത്ത പറഞ്ഞതിനാൽ ഞാൻ നിനക്ക് ശ്രേഷ്ഠമായ ഒരു വരം നൽകുന്നു; അതു ചോദിച്ചുകൊള്ളുക.’ ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ‘രാമനിലോ ഭരതനിലോ ഞാൻ ഒരു വ്യത്യാസവും കാണുന്നില്ല’ എന്ന കൈകേയിയുടെ വാക്കുതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം: ഈ സ്ത്രീ സ്വഭാവേന വൈരമില്ലാത്തവളും പുത്രന്മാരിൽ ഭേദം കാണാത്തവളുമായിരുന്നു എന്നു കവി വ്യക്തമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു; അതിനാൽ പിന്നീടുണ്ടാകുന്ന മാറ്റത്തിൽ മന്ഥരയുടെതന്നെ ദോഷം നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ വരപ്രദാനവചനംതന്നെയാണ് തുടർന്നുള്ള രണ്ടു സർഗങ്ങളുടെ വിത്ത്: കൈകേയി പ്രീതിയോടെ നൽകുന്നതിനെത്തന്നെ മന്ഥര പിന്നീടു വിഷമായി പരിണമിപ്പിക്കും.

In the last sarga the proclamation of Rāma's consecration had turned all Ayodhyā into a festival, and the citizens talked of nothing else even into the night. This sarga shows that same festival bearing the opposite fruit, for the very joy of the city breeds envy in the heart of one servant woman. Kaikeyī had a maid, Mantharā, born in her father's household, who had come with her and lived always at her side; the poet calls her again and again "the hunchback". One day, on a whim, she climbed up to the palace terrace, white as the moon. From there she looked out over all Ayodhyā: its royal roads sprinkled with water, lotuses and water-lilies strewn everywhere, the city decked with costly pennants and banners, wet with sandal-scented water and crowded with people freshly bathed from head to foot. It rang with the voices of eminent brāhmaṇas carrying garlands and sweets; the temple doorways had been whitewashed; every kind of instrument was sounding sweetly. The city was thronged with delighted people and loud with Vedic chanting; its fine elephants and horses were in high spirits and its cattle were lowing, and everywhere the glad citizens had raised strings of flags. Seeing Ayodhyā like this, Mantharā was utterly astonished. In describing the city at such length the poet is not only painting its beauty but building the background for the reversal to come: the greater the splendour now, the greater the grief ahead.

Not far off she saw Rāma's nurse, standing in white silk with her eyes wide with joy, and Mantharā asked her, "Why is Rāma's mother, so full of joy and so intent on some purpose of her own, handing out money to people? Tell me why everyone here is so wildly happy. What is the king, in his great delight, going to do?" She asks three things — about the gifts, the people's joy and the king's plan — and her questions suggest that she already suspects something. The nurse, bursting with happiness, told the hunchback with the greatest delight of the great fortune that had come to Rāghava: "Tomorrow, under the star Puṣya, King Daśaratha will consecrate Rāma, who has conquered anger and is without fault, as heir-apparent." The news that was the cause of joy to the whole city turned to poison in the heart of one hunchbacked woman: the poet shows that joy and sorrow spring not from outward things but from the bent of the heart. The nurse, simple and suspecting nothing, told everything as it was, and her very innocence became the occasion of disaster.

When she heard the nurse's words the hunchback could not bear them. She came down at once from that palace, which towered to the sky like a peak of Kailāsa, and, burning with anger and seeing evil everywhere, went to Kaikeyī, who was lying at her ease, and said: "Get up, you fool! Why are you lying there? Danger is closing in on you. You are overwhelmed by a flood of misfortune and cannot see what has become of you. You ill-fated woman who look so fortunate, you boast of your good fortune, but it is as fickle as a river's current in the hot season." This is Mantharā's first blow. She does not tell the news at once; first she stirs up fear, as those who would sow division do. Her two ways of addressing Kaikeyī reproach her — outwardly fortunate, in truth ill-fated — so that Kaikeyī may begin to doubt her own position.

Spoken to so harshly by the angry hunchback, who saw evil everywhere, Kaikeyī was deeply distressed. Yet she said to her, "Mantharā, is all well? Your face is downcast and you look terribly unhappy." Here Kaikeyī's nature shows itself: she does not think of herself but, seeing her maid's face, asks after her sorrow — and this very simplicity will become the doorway to her fall. Hearing Kaikeyī's gentle words, Mantharā, a clever talker, answered in anger. Growing more wretched still, and posing as her well-wisher, the hunchback spoke in order to distress Kaikeyī and turn her against Rāghava. The poet calls her a well-wisher with irony: outwardly she wears the look of concern, inwardly she means to divide, and the words for "making her miserable" and "turning her against him" show that she worked at the harm deliberately.

"My lady, a great ruin has begun for you, one that cannot be undone: King Daśaratha is going to consecrate Rāma as heir-apparent. I am sunk in bottomless fear, full of grief and sorrow, burning as if in fire, and I have come here for your good. Kaikeyī, your sorrow would be my great sorrow; when you rise, I rise with you — of that there is no doubt. You were born into a royal house and are the chief queen of a king; how can you not understand how ruthless the ways of kings are?" Mantharā first establishes how close she is to Kaikeyī, and only then reminds her of the harshness of politics; this is the order of crooked speech, first to win trust, then to sow the poison. By calling the ruin irreparable she claims that nothing can remedy it, and by speaking of the harshness of royal duty she suggests that in a royal house affection counts for nothing and the lust for power decides everything.

"Your husband talks of dharma, but he is a deceiver; he speaks smoothly, but he is cruel. You think his heart is pure, and that is how he has tricked you. He comes to you with empty comfort, but today he will hand the real prize to Kausalyā. That wicked man has sent Bharata away to your kinsfolk, and at daybreak he will set Rāma on a throne with every thorn cleared away. He is your husband in name, but in truth your enemy; while seeming to wish you well like a mother, he is a venomous snake you have been nursing in your lap, child." Calling him a husband only in name shows Mantharā's cunning, for she declares the very bond to be false and so cuts trust off at the root. When she says he sent Bharata away, she states a fact but invents the opposite motive for it, for a lie mixed with a portion of truth is the most believable of all.

"Just as an enemy or a snake that has been ignored will do harm, so King Daśaratha has now dealt with you and your son. Child, you who have always been used to comfort, you have been deceived by his wicked, lying consolations; by setting Rāma on the throne he has destroyed you and all that is yours. So, Kaikeyī, do quickly what the moment demands and what is good for you. Save your son, save yourself, and save me — you who only stare in wonder." So, having laid out in turn the fear, the humiliation and the danger, Mantharā at last urges action; but what action she does not yet say — that will come out in the next two sargas. And by calling Kaikeyī the one who only stares in wonder, the poet hints that she was still merely astonished, not angry; Mantharā's poison had not yet reached her heart.

But here is the wonder: when she heard Mantharā's words, the fair-faced Kaikeyī rose from her couch filled with joy, like the crescent moon of autumn — an image of brightness, purity and waxing. Delighted beyond measure and full of wonder, she gave the hunchback a beautiful, heavenly ornament. Having given it, Kaikeyī, best of women, spoke to Mantharā again in her joy. Here the poet shows Kaikeyī's natural, pure heart: she bore Rāma no ill will but loved him, and what Mantharā told her as a disaster she took as the dearest news. This makes Mantharā's rage in the next sarga understandable, and when we see what becomes of Kaikeyī later, it moves the reader to pity.

"Mantharā, what you have told me is the best of news. What more can I do for you, who have brought me such welcome tidings? I see no difference between Rāma and Bharata, and so I am glad that the king will consecrate Rāma as king. Nothing could be dearer to me than this, my dear — your words are sweet as nectar. Since you have told me the happiest news of all, I will grant you a boon; choose it." So the sarga ends. Kaikeyī's words "I see no difference between Rāma and Bharata" are its heart: the poet makes it plain that this woman was by nature free of malice and made no distinction between the sons, so that the blame for the change to come falls squarely on Mantharā. This offer of a boon is also the seed of the next two sargas, for what Kaikeyī gives out of love, Mantharā will later turn into poison.