पूर्वसर्गान्ते कैकेयी प्रीत्या कुब्जायै दिव्यम् आभरणं दत्त्वा वरम् अपि प्रस्तुतवती। किन्तु मन्थरा तस्याम् अभ्यसूय्य तत् आभरणम् उत्सृज्य, कोपदुःखसमन्विता सती इदं वाक्यम् उवाच — ‘हे बालिशे, अस्थाने हर्षं किमर्थं कृतवती असि? शोकसागरमध्यस्थम् आत्मानं त्वं न अवबुध्यसे। हे देवि, दुःखार्दिता सती अहं त्वां मनसा प्रसहामि; यत्र शोचितव्यं तत्र एव महत् व्यसनं प्राप्य त्वं हृष्टा असि। तव दुर्मतित्वम् एव अहं शोचामि — सपत्न्याः पुत्रः अरिः एव, तस्य वृद्धिः मृत्योः इव आगता; तां दृष्ट्वा का नाम प्राज्ञा स्त्री प्रहर्षयेत्? भरतात् एव रामस्य भयम्, यतः इदं राज्यम् उभयोः साधारणम्; तत् विचिन्त्य अहं विषण्णा अस्मि — भीतात् एव हि भयं जायते।’ आभरणस्य उत्सर्जनम् एव मन्थरायाः दृढनिश्चयं सूचयति; या दासी पारितोषिकं प्रत्याख्याति, सा न लोभेन, अपितु ईर्ष्यया एव प्रेरिता इति ज्ञायते। अत्र च कविः मन्थरायाः वाक्येषु क्रमम् एव दर्शयति — प्रथमं निन्दा, ततः आत्मनः दुःखप्रदर्शनम्, ततः च ‘अरिः’ इति शब्देन रामस्य शत्रुत्वकल्पनम्। ‘भीतात् एव हि भयं जायते’ इति सूक्तिः अपि विपरीतम् एव प्रयुक्ता — या स्वयं भीता, सा एव अन्येषु भयं जनयति इति तस्याः स्थितिः।

‘महाबाहुः लक्ष्मणः सर्वात्मना रामं गतः; यथा लक्ष्मणः रामम् अनुगतः, तथा एव शत्रुघ्नः अपि भरतं काकुत्स्थम् अनुसरति। हे भामिनि, प्रत्यासन्नक्रमेण अपि भरतस्य एव राज्ये अधिकारः; तयोः तु यवीयसोः लक्ष्मणशत्रुघ्नयोः राज्यक्रमः दूरे एव विसृष्टः। अतः रामस्य भयं भरतात् एव। रामः क्षत्रचारित्रे विदुषः, प्राज्ञः, प्राप्तकालोचितकारी च; तस्मात् तव आत्मजं चिन्तयन्ती अहं भयेन प्रवेपे।’ मन्थरा इह राजनीतेः गणनाम् एव उपन्यस्यति — ज्येष्ठानन्तरम् अनुजः एव प्रतिद्वन्द्वी, कनीयांसौ तु न गण्येते; अतः रामस्य दृष्टौ भरतः एव काण्टकः इति सा कल्पयति। वस्तुतः तु रामस्य हृदये एतादृशी गणना कदापि न आसीत्; कुब्जा स्वस्य एव कुटिलां बुद्धिं रामे आरोपयति। ‘प्रवेपे’ इति क्रियापदेन च सा स्वस्य भयं कायिकम् इव दर्शयति; वचनमात्रेण न, अपितु अङ्गकम्पेन अपि सा कैकेय्याः हृदयं स्प्रष्टुम् इच्छति।

‘सुभगा खलु कौसल्या, यस्याः पुत्रः श्वः पुष्ययोगे द्विजोत्तमैः महता यौवराज्येन अभिषेक्ष्यते। प्राप्तां वसुमतीं, प्रीतिं प्राप्तां, प्रतीतां, हतविद्विषं च तां कौसल्यां त्वं दासीवत् कृताञ्जलिः सती उपस्थास्यसि। एवं च त्वम् अस्माभिः सह तस्याः प्रेष्या भविष्यसि, तव पुत्रः च रामस्य प्रेष्यत्वम् एव गमिष्यति। रामस्य परमाः स्त्रियः हृष्टाः खलु भविष्यन्ति; तव स्नुषाः तु भरतक्षये अप्रहृष्टाः भविष्यन्ति।’ मन्थरायाः एतत् वचनं स्त्रीहृदयस्य मर्मणि एव प्रहरति — न राज्यहानिः, अपि तु सपत्न्याः पुरतः दासीभावः एव तया भयजनकत्वेन दर्शितः। ‘अस्माभिः सह’ इति पदेन सा स्वस्य अपि पराभवं मिश्रयति, येन तस्याः वचनं निःस्वार्थम् इव प्रतीयेत। ‘हतविद्विषम्’ इति पदेन च सा सूचयति यत् कौसल्यायाः दृष्टौ कैकेयी एव विद्विट्; अभिषेकः तस्याः विजयः, कैकेय्याः च पराजयः इति। एवं या वार्ता सर्वस्य नगरस्य मङ्गलम्, सा एकस्याः स्त्रियाः पराभवः इति परिणमिता।

परमप्रीतां ब्रुवन्तीं तां मन्थरां दृष्ट्वा देवी कैकेयी रामस्य एव गुणान् प्रशशंस — ‘रामः धर्मज्ञः, गुणवान्, दान्तः, कृतज्ञः, सत्यवान्, शुचिः च; सः राज्ञः ज्येष्ठः सुतः, अतः यौवराज्यम् अर्हति एव। दीर्घायुः सः भ्रातॄन् भृत्यांश्च पितृवत् पालयिष्यति; हे कुब्जे, रामाभिषेचनं श्रुत्वा त्वं कथं संतप्यसे? नरर्षभः भरतः अपि रामस्य वर्षशतात् परं ध्रुवं पितृपैतामहं राज्यम् अवाप्स्यति।’ कैकेय्याः इयं प्रतिक्रिया अस्य सर्गस्य केन्द्रम् — सा रामस्य गुणान् एव प्रमाणत्वेन उपन्यस्यति, न तु स्वस्य पुत्रस्य अधिकारम्; गुणेन एव राज्यम्, न जन्ममात्रेण इति तस्याः दृष्टिः। अतः अग्रे यत् परिवर्तनं भविष्यति, तत् तस्याः स्वभावात् न, अपि तु बहिरागतात् विषात् एव इति कविः स्पष्टं स्थापयति। ‘पितृवत् पालयिष्यति’ इति च कैकेयी रामस्य भ्रातृवात्सल्यम् एव प्रमाणयति; या मन्थरा भ्रातृद्वेषम् आशङ्कते, तस्याः एव आशङ्कां कैकेयी प्रत्याख्याति।

‘हे मन्थरे, अभ्युदये प्राप्ते, वर्तमाने च कल्याणे, भविष्यति च कल्याणे, त्वं दह्यमाना इव किमर्थम् इदं परितप्यसे? मम यथा भरतः मान्यः, तथा — अपि तु ततः अपि भूयः — राघवः मान्यः; सः हि कौसल्यातः अपि अतिरिक्तं मां शुश्रूषते। यदि रामस्य राज्यम्, तर्हि तत् भरतस्य अपि एव; यतः राघवः आत्मानं यथा मन्यते, भ्रातॄन् अपि तथा एव मन्यते।’ इदं वाक्यत्रयम् एव कैकेय्याः शुद्धहृदयस्य प्रमाणम् — सा न केवलं रामे निर्वैरा, अपि तु तस्मिन् पुत्रवत् स्नेहवती; ‘मां कौसल्यातः अपि अधिकं शुश्रूषते’ इति वचनेन सा रामस्य विनयं स्वानुभवेन एव साक्षीकरोति। अस्य वाक्यस्य स्मरणेन एव अग्रिमसर्गयोः कैकेय्याः पतनं पाठकस्य हृदये अधिकं करुणं भवति। ‘दह्यमाना इव’ इति उपमया च कैकेयी कुब्जायाः अन्तर्दाहम् एव लक्षयति — न सा दुःखिता, अपितु ईर्ष्यया दह्यमाना इति।

कैकेय्याः तत् वचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता सती दीर्घम् उष्णं च विनिःश्वस्य पुनः अब्रवीत् — ‘अनर्थदर्शिनी त्वं मौर्ख्यात् आत्मानं न अवबुध्यसे; शोकव्यसनविस्तीर्णे दुःखसागरे मज्जन्ती असि। राघवः राजा भविष्यति, ततः राघवस्य यः सुतः सः; एवं हे कैकेयि, भरतः राजवंशात् एव परिहास्यते। हे भामिनि, राज्ञः सर्वे सुताः राज्ये न तिष्ठन्ति; सर्वेषु स्थाप्यमानेषु सुमहान् अनयः एव भवेत्। तस्मात्, हे अनवद्याङ्गि कैकेयि, पार्थिवाः ज्येष्ठे एव राज्यतन्त्राणि स्थापयन्ति; ज्येष्ठस्य अभावे तु इतरेषु गुणवत्सु।’ मन्थरा इह प्रथमवारं दूरदृष्टिं दर्शयति — न केवलं रामः, अपि तु रामस्य सन्ततिः एव राज्यं ग्रहीष्यति, अतः भरतस्य वंशः शाश्वतं वञ्चितः भविष्यति इति। एतत् एव वचनं कैकेय्याः हृदये प्रथमं संशयबीजं वपति। ‘मौर्ख्यात्’ इति कठोरं पदं प्रयुज्य सा कैकेय्याः स्वातन्त्र्यम् एव आक्षिपति; दासी स्वामिनीं मूर्खाम् इति वदन्ती अपि न निवार्यते — एतावान् तस्याः प्रभावः गृहे आसीत् इति ज्ञायते।

‘हे वत्सले, असौ तव पुत्रः अत्यन्तनिर्भग्नः भविष्यति, अनाथवत् सुखेभ्यः राजवंशात् च भ्रष्टः। सा अहं तव अर्थे एव सम्प्राप्ता, त्वं तु मां न अवबुध्यसे; सपत्न्याः वृद्धौ सत्यां या त्वं मह्यं प्रदेयं दातुम् अर्हसि! ध्रुवं रामः अकण्टकं राज्यं प्राप्य भरतं देशान्तरं नाययिता, लोकान्तरम् अथवा। बाल एव त्वया भरतः मातुलगृहं नायितः; संनिकर्षात् हि स्थावरेषु अपि सौहार्दं जायते।’ अन्तिमम् इदं वचनं मन्थरायाः तर्कस्य मूलम् — यदि भरतः इह अभविष्यत्, तर्हि पितुः स्नेहः तस्मिन् अपि समम् अवर्तिष्यत; दूरत्वम् एव तस्य हानेः कारणम् इति। ‘प्रदेयं दातुम् अर्हसि’ इति सोपहासं वचनम् अपि द्रष्टव्यम् — पारितोषिकं तु शोकसमये न देयम् इति सा कैकेयीं पुनः लज्जयति। ‘देशान्तरं लोकान्तरम् अथवा’ इति पदद्वयेन च सा निर्वासनं मरणं च द्वे अपि आशङ्कयति; अन्तिमं पदम् एव अधिकं भयजनकम्।

‘भरतस्य अनुवशात् शत्रुघ्नः अपि तेन सह एव गतः; यथा लक्ष्मणः रामं गतः, तथा अयं भरतं गतः। श्रूयते हि — कश्चित् द्रुमः वनजीवनैः छेत्तव्यः आसीत्, किन्तु संनिकर्षात् इषीकाभिः (शरकाण्डैः) परिवृतः सन् सः परमात् भयात् मोचितः। सौमित्रिः रामं गोपायति, राघवः च लक्ष्मणम्; तयोः सौभ्रात्रम् अश्विनोः इव लोकेषु विश्रुतम्। तस्मात् रामः लक्ष्मणे किञ्चित् अपि पापं न करिष्यति; भरते तु रामः पापं कुर्यात् इति न संशयः। तस्मात् राजगृहात् एव राघवः वनं गच्छतु — एतत् मह्यं रोचते, तव च भृशं हितम्।’ अत्र प्रथमवारं ‘वनवासः’ इति शब्दः उच्चार्यते; अयम् एव अयोध्याकाण्डस्य समग्रस्य कथाबीजम्। द्रुमदृष्टान्तेन च सा पुनः सान्निध्यस्य एव माहात्म्यं स्थापयति — यः समीपे तिष्ठति सः एव रक्ष्यते इति। ‘एतत् मह्यं रोचते’ इति वचनेन च दासी स्वस्य एव मतं राजमहिष्याः पुरतः स्थापयति; पूर्वं भयं दर्शितवती, अधुना तु उपायम् एव निर्दिशति — इयम् एव तस्याः वाक्यरचनायाः परिणतिः।

‘यदि भरतः धर्मेण पित्र्यं राज्यम् अवाप्स्यति, तर्हि एवं तव ज्ञातिपक्षस्य अपि श्रेयः भविष्यति। सुखोचितः सः तव बालः रामस्य सहजः रिपुः; समृद्धार्थस्य रामस्य वशे नष्टार्थः सः कथं जीविष्यति? अरण्ये सिंहेन अभिद्रुतं गजयूथपम् इव रामेण प्रच्छाद्यमानं भरतं त्रातुं त्वम् अर्हसि। पूर्वं सौभाग्यवत्तया दर्पात् त्वया निराकृता रामस्य माता तव सपत्नी — सा कथं वैरं न यापयेत्?’ सिंहगजोपमया मन्थरा भरतं निर्दोषं पीड्यमानं च दर्शयति, रामं च हिंस्रम् — वस्तुतः तु एषा उपमा स्वयम् एव मिथ्या। अन्तिमं वाक्यं तु स्त्रीस्वभावस्य मर्मस्पर्शि — पूर्वकालिकस्य अपमानस्य स्मृतिः एव कौसल्यायाः प्रतिशोधशङ्कां जनयति; भूतस्य दोषः भविष्यतः भयं जनयति इति कुब्जायाः कौशलम्। ‘ज्ञातिपक्षस्य श्रेयः’ इति वचनेन च सा कैकेय्याः पैतृकं कुलम् अपि प्रलोभयति; एकस्याः स्त्रियाः निर्णये समग्रस्य कुलस्य हितम् आरोपयन्ती सा तस्याः दायित्वभारं वर्धयति।

‘हे भामिनि, यदा रामः प्रभूतैः रत्नाकरैः शैलैः च संयुतां पृथिवीम् अवाप्स्यति, तदा त्वं भरतेन सह एव दीना सती अशुभं पराभवं गमिष्यसि। यदा हि रामः पृथिवीम् अवाप्स्यति, तदा ध्रुवं भरतः प्रणष्टः भविष्यति; अतः आत्मजे राज्यम्, अस्य च परस्य विवासकारणम् — एतत् एव संचिन्तय।’ एतौ द्वौ श्लोकौ वंशस्थवृत्ते निबद्धौ; वृत्तपरिवर्तनेन एव कविः सर्गस्य समापनं सूचयति, वाक्यस्य च गाम्भीर्यं वर्धयति। इह मन्थरा प्रथमवारं स्पष्टम् एव द्वयं याचयति — भरताय राज्यम्, रामाय च विवासः; अयम् एव अग्रिमे सर्गे वरद्वयरूपेण परिणंस्यते। सर्गान्ते कैकेय्याः उत्तरं न श्रूयते — तत् मौनम् एव आगामिनः परिवर्तनस्य सूचकम्। ‘रामः अरामः भविष्यति’ इति तु अग्रिमे सर्गे मन्थरायाः एव मुखेन श्रोष्यते; इह तु बीजमात्रं निहितम्।

పూర్వసర్గ చివరలో కైకేయి ప్రీతితో కుబ్జకు దివ్యమైన ఆభరణం ఇచ్చి వరం కూడా ఇస్తానన్నది. కానీ మంథర ఆమెపై అసూయపడి ఆ ఆభరణాన్ని విసిరివేసి, కోపదుఃఖాలతో కూడినదై ఈ మాట అన్నది — ‘ఓ తెలివితక్కువదానా, అస్థానంలో ఎందుకు సంతోషిస్తున్నావు? శోకసముద్రం మధ్యలో ఉన్న నిన్ను నీవు తెలుసుకోవడం లేదు. దేవీ, దుఃఖంతో బాధపడుతూ నేను నిన్ను మనస్సులో నవ్వుకొంటున్నాను; ఎక్కడ శోకించాలో అక్కడే గొప్ప ఆపదను పొంది నీవు సంతోషిస్తున్నావు. నీ దుర్బుద్ధినే నేను శోకిస్తున్నాను — సవతి కొడుకు శత్రువే, అతని అభివృద్ధి మృత్యువు వలె వచ్చింది; అది చూసి ఏ తెలివైన స్త్రీ సంతోషిస్తుంది? రామునికి భరతుని వల్లనే భయం, ఎందుకంటే ఈ రాజ్యం ఇద్దరికీ సమానమైనది; అది ఆలోచించి నేను విషాదంలో ఉన్నాను — భయపడినవాని నుండే భయం పుడుతుంది కదా.’ ఆభరణాన్ని విసిరివేయడమే మంథర దృఢనిశ్చయాన్ని సూచిస్తుంది; బహుమతిని తిరస్కరించిన దాసి లోభంతో కాక ఈర్ష్యతోనే ప్రేరేపించబడిందని తెలుస్తుంది. ఇక్కడ కవి మంథర మాటలలోని క్రమాన్నే చూపుతున్నాడు — మొదట నింద, తరువాత తన దుఃఖ ప్రదర్శన, తరువాత ‘అరిః’ (శత్రువు) అనే పదంతో రాముని శత్రుత్వ కల్పన. ‘భయపడినవాని నుండే భయం పుడుతుంది’ అనే సూక్తి కూడా విపరీతంగానే ప్రయోగించబడింది — స్వయంగా భయపడినదే ఇతరులలో భయం పుట్టిస్తుంది అన్నది ఆమె స్థితి.

‘మహాబాహువైన లక్ష్మణుడు సర్వాత్మనా రాముని అనుసరించాడు; లక్ష్మణుడు రాముని అనుసరించినట్లే శత్రుఘ్నుడు కూడా కాకుత్స్థుడైన భరతుని అనుసరిస్తున్నాడు. ఓ భామినీ, సమీప క్రమాన్ని బట్టి చూసినా రాజ్యంపై అధికారం భరతునిదే; చిన్నవారైన లక్ష్మణ శత్రుఘ్నులకు రాజ్యక్రమం దూరంగానే విడిచిపెట్టబడింది. కాబట్టి రామునికి భయం భరతుని నుండే. రాముడు క్షత్రియ నడవడిలో విద్వాంసుడు, ప్రాజ్ఞుడు, సమయానికి తగినట్లు చేసేవాడు; అందుకే నీ కుమారుని గురించి ఆలోచిస్తూ నేను భయంతో వణికిపోతున్నాను.’ మంథర ఇక్కడ రాజనీతి గణననే ముందుంచుతుంది — జ్యేష్ఠుని తరువాతి తమ్ముడే ప్రతిద్వంద్వి, చిన్నవారిద్దరూ లెక్కలోకి రారు; కాబట్టి రాముని దృష్టిలో భరతుడే ముల్లు అని ఆమె కల్పిస్తుంది. నిజానికి రాముని హృదయంలో ఇటువంటి లెక్క ఎన్నడూ లేదు; కుబ్జ తన కుటిలబుద్ధినే రామునిపై ఆరోపిస్తోంది. ‘ప్రవేపే’ (వణికిపోతున్నాను) అనే క్రియాపదంతో ఆమె తన భయాన్ని శారీరకమైనదిగా చూపుతుంది; కేవలం మాటతో కాక అవయవాల వణుకుతో కూడా కైకేయి హృదయాన్ని తాకాలని ఆమె కోరుతుంది.

‘కౌసల్య నిజంగా భాగ్యవంతురాలు, ఆమె కుమారుడు రేపు పుష్యయోగంలో బ్రాహ్మణోత్తములచేత గొప్ప యౌవరాజ్యంలో అభిషేకించబడబోతున్నాడు. భూమిని పొందిన, ప్రీతిని పొందిన, ప్రఖ్యాతి గాంచిన, శత్రువులను హతమార్చిన ఆ కౌసల్యను నీవు దాసి వలె చేతులు జోడించి సేవిస్తావు. ఇలా నీవు మాతో పాటు ఆమెకు సేవకురాలవవుతావు, నీ కుమారుడు రామునికి సేవకుడవుతాడు. రాముని శ్రేష్ఠమైన స్త్రీలు తప్పక సంతోషిస్తారు; నీ కోడళ్ళు మాత్రం భరతుని పతనంతో సంతోషం లేనివారవుతారు.’ మంథర ఈ మాట స్త్రీ హృదయపు మర్మంలోనే దెబ్బ కొడుతుంది — రాజ్యనష్టం కాదు, సవతి ఎదుట దాసీభావమే భయం కలిగించేదిగా ఆమె చూపుతుంది. ‘మాతో పాటు’ అనే మాటతో ఆమె తన పరాభవాన్ని కూడా కలుపుతుంది, తద్వారా ఆమె మాట నిఃస్వార్థమైనదిలా కనిపిస్తుంది. ‘హతవిద్విషమ్’ (శత్రువులను హతమార్చినది) అనే పదంతో కౌసల్య దృష్టిలో కైకేయియే శత్రువనీ, అభిషేకం ఆమెకు విజయమనీ కైకేయికి పరాజయమనీ ఆమె సూచిస్తుంది. ఇలా సమస్త నగరానికీ మంగళమైన వార్త ఒక్క స్త్రీకి పరాభవంగా పరిణమింపజేయబడింది.

పరమ ప్రీతితో మాట్లాడుతున్నట్లున్న ఆ మంథరను చూసి దేవి కైకేయి రాముని గుణాలనే ప్రశంసించింది — ‘రాముడు ధర్మజ్ఞుడు, గుణవంతుడు, ఇంద్రియనిగ్రహం గలవాడు, కృతజ్ఞుడు, సత్యవంతుడు, శుచి; అతడు రాజు జ్యేష్ఠపుత్రుడు, కాబట్టి యౌవరాజ్యానికి అర్హుడే. దీర్ఘాయుష్మంతుడైన అతడు సోదరులనూ సేవకులనూ తండ్రి వలె పాలిస్తాడు; కుబ్జా, రామాభిషేకం గురించి విని నీవు ఎందుకు పరితపిస్తున్నావు? నరశ్రేష్ఠుడైన భరతుడు కూడా రాముని తరువాత, వంద సంవత్సరాల తరువాత, తప్పక తండ్రి తాతల నుండి వచ్చిన రాజ్యాన్ని పొందుతాడు.’ కైకేయి యొక్క ఈ ప్రతిక్రియయే ఈ సర్గకు కేంద్రం — ఆమె రాముని గుణాలనే ప్రమాణంగా ముందుంచుతుంది గానీ తన కుమారుని అధికారాన్ని కాదు; గుణంతోనే రాజ్యం, కేవలం జన్మతో కాదు అని ఆమె దృష్టి. కాబట్టి ముందు జరగబోయే మార్పు ఆమె స్వభావం వల్ల కాదనీ, బయటినుండి వచ్చిన విషం వల్లనే అనీ కవి స్పష్టంగా స్థాపిస్తున్నాడు. ‘తండ్రి వలె పాలిస్తాడు’ అనే మాటతో కైకేయి రాముని సోదరవాత్సల్యాన్నే ప్రమాణీకరిస్తుంది; మంథర శంకిస్తున్న సోదరద్వేషాన్ని కైకేయి తిరస్కరిస్తుంది.

‘మంథరా, అభ్యుదయం సమకూరగా, ఇప్పుడు కల్యాణం జరుగుతుండగా, ముందు కూడా కల్యాణమే జరగబోతుండగా, నీవు దహించుకుపోతున్నట్లుగా ఎందుకు ఇలా పరితపిస్తున్నావు? నాకు భరతుడు ఎంత గౌరవనీయుడో రాఘవుడు కూడా అంతే — అంతకంటె ఎక్కువే — గౌరవనీయుడు; ఎందుకంటే అతడు కౌసల్యకంటె కూడా ఎక్కువగా నాకు శుశ్రూష చేస్తాడు. రామునికి రాజ్యమైతే అది భరతునికి కూడా అయినట్లే; ఎందుకంటే రాఘవుడు తనను ఎలా భావిస్తాడో సోదరులను కూడా అలాగే భావిస్తాడు.’ ఈ మూడు వాక్యాలే కైకేయి శుద్ధహృదయానికి ప్రమాణం — ఆమెకు రామునిపై వైరం లేకపోవడమే కాదు, అతనిపై పుత్రవాత్సల్యం కూడా ఉంది; ‘కౌసల్యకంటె కూడా ఎక్కువగా నాకు శుశ్రూష చేస్తాడు’ అనే మాటతో ఆమె రాముని వినయానికి తన స్వానుభవంతోనే సాక్ష్యం ఇస్తుంది. ఈ వాక్యాన్ని స్మరించడం వల్లనే తరువాతి రెండు సర్గలలో కైకేయి పతనం పాఠకుని హృదయంలో మరింత కరుణాజనకమవుతుంది. ‘దహించుకుపోతున్నట్లు’ అనే ఉపమానంతో కైకేయి కుబ్జ అంతర్దాహాన్నే గుర్తిస్తుంది — ఆమె దుఃఖిస్తున్నది కాదు, ఈర్ష్యతో దహించుకుపోతోంది అని.

కైకేయి ఆ మాట విని మంథర ఎంతో దుఃఖించి దీర్ఘంగా వేడి నిట్టూర్పు విడిచి మళ్ళీ ఇలా అన్నది — ‘అనర్థాన్ని హితంగా చూసే నీవు మూర్ఖత్వం వల్ల నిన్ను నీవు తెలుసుకోవడం లేదు; శోకవ్యసనాలతో విస్తరించిన దుఃఖసముద్రంలో మునిగిపోతున్నావు. రాఘవుడు రాజవుతాడు, ఆ తరువాత రాఘవుని కుమారుడు; ఇలా కైకేయీ, భరతుడు రాజవంశం నుండే తొలగించబడతాడు. భామినీ, రాజు కుమారులందరూ రాజ్యంలో నిలవరు; అందరినీ నిలిపితే గొప్ప అనర్థమే కలుగుతుంది. కాబట్టి నిర్దోషమైన అవయవాలు గల కైకేయీ, రాజులు జ్యేష్ఠునియందే రాజ్యతంత్రాన్ని ఉంచుతారు; జ్యేష్ఠుడు లేనప్పుడు మాత్రమే గుణవంతులైన ఇతరులయందు.’ మంథర ఇక్కడ మొదటిసారిగా దూరదృష్టిని చూపుతుంది — రాముడే కాదు, రాముని సంతతి కూడా రాజ్యాన్ని గ్రహిస్తుంది, కాబట్టి భరతుని వంశం శాశ్వతంగా వంచించబడుతుంది అని. ఈ మాటే కైకేయి హృదయంలో మొదటి సంశయబీజాన్ని నాటుతుంది. ‘మౌర్ఖ్యాత్’ (మూర్ఖత్వం వల్ల) అనే కఠినమైన పదం వాడి ఆమె కైకేయి స్వాతంత్ర్యాన్నే ఆక్షేపిస్తుంది; దాసి యజమానురాలిని మూర్ఖురాలని అంటున్నా అడ్డగించబడడం లేదు — ఇంటిలో ఆమె ప్రభావం అంత ఉండేదని తెలుస్తుంది.

‘వాత్సల్యం గలదానా, నీ ఈ కుమారుడు పూర్తిగా భగ్నుడవుతాడు, అనాథ వలె సుఖాల నుండీ రాజవంశం నుండీ భ్రష్టుడవుతాడు. నేను నీ కోసమే వచ్చాను, నీవు మాత్రం నన్ను అర్థం చేసుకోవడం లేదు; సవతి అభివృద్ధి చెందుతుంటే నీవు నాకు బహుమతి ఇవ్వడానికి తగుదువా! రాముడు కంటకాలు లేని రాజ్యాన్ని పొంది తప్పక భరతుని మరో దేశానికి పంపివేస్తాడు, లేదా మరో లోకానికి. పిల్లవాడిగా ఉండగానే నీవు భరతుని మేనమామ ఇంటికి పంపావు; సాన్నిహిత్యం వల్ల స్థావరాలలో (చెట్లు చేమలలో) కూడా సౌహార్దం పుడుతుంది కదా.’ ఈ చివరి మాటే మంథర తర్కానికి మూలం — భరతుడు ఇక్కడ ఉండి ఉంటే తండ్రి స్నేహం అతనిపై కూడా సమానంగా ఉండేది; దూరంగా ఉండడమే అతని నష్టానికి కారణం అని. ‘బహుమతి ఇవ్వడానికి తగుదువా’ అనే వ్యంగ్యవచనం కూడా చూడదగినది — శోకసమయంలో బహుమతి ఇవ్వరాదని ఆమె కైకేయిని మళ్ళీ సిగ్గుపడేలా చేస్తుంది. ‘మరో దేశానికి, లేదా మరో లోకానికి’ అనే రెండు పదాలతో ఆమె దేశబహిష్కారాన్నీ మరణాన్నీ రెండింటినీ శంకిస్తుంది; చివరి పదమే ఎక్కువ భయం కలిగించేది.

‘భరతుని అనుసరించి శత్రుఘ్నుడు కూడా అతనితో పాటే వెళ్ళాడు; లక్ష్మణుడు రాముని అనుసరించినట్లు ఇతడు భరతుని అనుసరించాడు. ఇలా వినబడుతుంది కదా — ఒక చెట్టును అడవిలో జీవించేవారు నరకవలసి ఉంది, కానీ దగ్గరలో ఉన్న ఇషీకలతో (రెల్లు దుబ్బులతో) చుట్టుముట్టబడి ఉండడం వల్ల అది గొప్ప భయం నుండి విముక్తమైంది. సౌమిత్రి రాముని రక్షిస్తాడు, రాఘవుడు లక్ష్మణుని రక్షిస్తాడు; వారి సౌభ్రాత్రం అశ్వినీదేవతల వలె లోకాలలో ప్రసిద్ధమైనది. కాబట్టి రాముడు లక్ష్మణునికి ఏ కీడూ చేయడు; భరతునికి మాత్రం రాముడు కీడు చేస్తాడనడంలో సందేహం లేదు. కాబట్టి రాఘవుడు రాజభవనం నుండే అడవికి వెళ్ళాలి — ఇది నాకు నచ్చుతుంది, నీకు కూడా ఎంతో హితం.’ ఇక్కడ మొదటిసారిగా ‘వనవాసం’ అనే మాట ఉచ్చరించబడుతుంది; ఇదే సమస్త అయోధ్యాకాండకూ కథాబీజం. చెట్టు దృష్టాంతంతో ఆమె మళ్ళీ సాన్నిధ్య మాహాత్మ్యాన్నే స్థాపిస్తుంది — దగ్గరగా ఉన్నవాడే రక్షించబడతాడు అని. ‘ఇది నాకు నచ్చుతుంది’ అనే మాటతో దాసి తన అభిప్రాయాన్నే రాజమహిషి ఎదుట ఉంచుతుంది; ముందు భయాన్ని చూపింది, ఇప్పుడు ఉపాయాన్నే నిర్దేశిస్తోంది — ఇదే ఆమె వాక్యరచనకు పరిణతి.

‘భరతుడు ధర్మంగా తండ్రి రాజ్యాన్ని పొందితే, ఇలా నీ బంధువర్గానికి కూడా శ్రేయస్సు కలుగుతుంది. సుఖానికి అలవాటుపడిన నీ బిడ్డ రామునికి సహజమైన శత్రువు; సమృద్ధి పొందిన రాముని వశంలో సంపద కోల్పోయిన అతడు ఎలా జీవిస్తాడు? అడవిలో సింహం తరుముతున్న గజయూథపతి వలె రామునిచేత అణచివేయబడుతున్న భరతుని రక్షించడానికి నీవు తగుదువు. ముందు సౌభాగ్యం వల్ల కలిగిన దర్పంతో నీవు తిరస్కరించిన రాముని తల్లి, నీ సవతి — ఆమె వైరం తీర్చుకోకుండా ఎలా ఉంటుంది?’ సింహం ఏనుగుల ఉపమానంతో మంథర భరతుని నిర్దోషిగా, పీడించబడేవానిగా, రాముని హింస్రునిగా చూపుతుంది — నిజానికి ఈ ఉపమానమే మిథ్య. చివరి వాక్యం మాత్రం స్త్రీస్వభావపు మర్మాన్ని తాకుతుంది — పూర్వకాలంలోని అవమానపు స్మృతియే కౌసల్య ప్రతీకారం తీర్చుకొంటుందేమో అనే శంకను పుట్టిస్తుంది; గతంలోని దోషం భవిష్యత్తుపై భయాన్ని పుట్టిస్తుంది అన్నది కుబ్జ నేర్పు. ‘బంధువర్గానికి శ్రేయస్సు’ అనే మాటతో ఆమె కైకేయి పుట్టింటి కులాన్ని కూడా ప్రలోభపెడుతుంది; ఒక్క స్త్రీ నిర్ణయంపై సమస్త కులపు హితాన్ని ఆరోపిస్తూ ఆమె బాధ్యతా భారాన్ని పెంచుతుంది.

‘భామినీ, రాముడు సమృద్ధమైన సముద్రాలతో, పర్వతాలతో కూడిన భూమిని పొందినప్పుడు, నీవు భరతునితో పాటు దీనురాలవై అశుభమైన పరాభవాన్ని పొందుతావు. రాముడు భూమిని పొందినప్పుడు భరతుడు తప్పక నశించిపోతాడు; కాబట్టి నీ కుమారునికి రాజ్యం, ఈ రెండవవానికి (రామునికి) దేశబహిష్కారం కలిగే ఉపాయం — దీనినే ఆలోచించు.’ ఈ రెండు శ్లోకాలు వంశస్థ వృత్తంలో రచించబడ్డాయి; వృత్తం మార్చడం ద్వారానే కవి సర్గ ముగింపును సూచిస్తున్నాడు, మాటకు గాంభీర్యాన్ని పెంచుతున్నాడు. ఇక్కడ మంథర మొదటిసారిగా స్పష్టంగా రెండింటిని కోరుతోంది — భరతునికి రాజ్యం, రామునికి దేశబహిష్కారం; ఇదే తరువాతి సర్గలో రెండు వరాల రూపంలో పరిణమిస్తుంది. సర్గ చివరలో కైకేయి జవాబు వినిపించదు — ఆ మౌనమే రాబోయే మార్పుకు సూచకం. ‘రాముడు అరాముడవుతాడు’ అనే మాట మాత్రం తరువాతి సర్గలో మంథర నోటనే వినిపిస్తుంది; ఇక్కడ బీజం మాత్రమే నాటబడింది.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் கைகேயி அன்புடன் கூனிக்குத் தெய்விக அணிகலனை அளித்து வரம் தருவதாகவும் முன்வந்தாள். ஆனால் மந்தரை அவள் மீது பொறாமை கொண்டு அந்த அணிகலனை எறிந்துவிட்டு, சினமும் துயரமும் கொண்டவளாய் இவ்வாறு சொன்னாள்: ‘பேதையே, தகாத இடத்தில் ஏன் மகிழ்ச்சி கொண்டாய்? துயரக் கடலின் நடுவில் இருக்கும் உன்னை நீ உணரவில்லை. தேவி, துன்பத்தால் வாடிய நான் மனத்துக்குள் உன்னைப் பார்த்துச் சிரிக்கிறேன்; வருந்த வேண்டிய இடத்தில், பெரும் கேட்டை அடைந்தும் நீ மகிழ்கிறாய். உன் அறிவின்மையையே நான் எண்ணி வருந்துகிறேன்: சக்களத்தியின் மகன் பகைவனே; அவனுடைய வளர்ச்சி மரணம் போல வந்துள்ளது; அதைக் கண்டு அறிவுள்ள எந்தப் பெண்தான் மகிழ்வாள்? ராமனுக்கு அச்சம் பரதனிடமிருந்துதான், ஏனெனில் இந்த அரசு இருவருக்கும் பொதுவானது; அதை எண்ணி நான் வருந்துகிறேன்; அஞ்சியவனிடமிருந்தே அச்சம் பிறக்கிறது அன்றோ.’ அணிகலனை எறிந்ததே மந்தரையின் உறுதியான தீர்மானத்தை உணர்த்துகிறது; வெகுமதியை மறுக்கும் பணிப்பெண் பேராசையால் அன்றி பொறாமையாலேயே தூண்டப்பட்டவள் என்பது தெரிகிறது. மேலும் இங்கே கவிஞர் மந்தரையின் சொற்களில் ஒரு வரிசையைக் காட்டுகிறார்: முதலில் பழித்தல், பின்னர் தன் துயரத்தைக் காட்டுதல், பின்னர் ‘பகைவன்’ என்னும் சொல்லால் ராமனைப் பகைவனாகக் கற்பனை செய்தல். ‘அஞ்சியவனிடமிருந்தே அச்சம் பிறக்கிறது’ என்னும் நல்லுரையும் தலைகீழாகவே பயன்படுத்தப்படுகிறது: தானே அஞ்சியவள்தான் பிறரிடம் அச்சத்தைத் தோற்றுவிக்கிறாள் என்பதே அவள் நிலை.

‘நீண்ட கைகளை உடைய லக்ஷ்மணன் முழு மனத்துடன் ராமனைச் சார்ந்திருக்கிறான்; லக்ஷ்மணன் ராமனைப் பின்பற்றுவதுபோலவே, சத்ருக்னனும் காகுத்தனான பரதனைப் பின்பற்றுகிறான். அழகியவளே, பிறப்பு வரிசைப்படி அருகில் இருப்பதாலும் அரசுக்கு உரிமை பரதனுக்கே; இளையவர்களான லக்ஷ்மணன், சத்ருக்னன் ஆகிய இருவருக்கும் அரசு வரிசை தொலைவிலேயே விடப்பட்டுள்ளது. ஆகவே ராமனுக்கு அச்சம் பரதனிடமிருந்துதான். ராமன் க்ஷத்திரிய நடைமுறையில் தேர்ந்தவன், அறிவாளி, காலத்துக்கு ஏற்றதைச் செய்பவன்; ஆகவே உன் மைந்தனை எண்ணி நான் அச்சத்தால் நடுங்குகிறேன்.’ மந்தரை இங்கே அரசியல் கணக்கையே முன்வைக்கிறாள்: மூத்தவனுக்கு அடுத்த தம்பியே போட்டியாளன், இளையவர் இருவரும் கணக்கில் வருவதில்லை; ஆகவே ராமனின் பார்வையில் பரதனே முள் என்று அவள் கற்பனை செய்கிறாள். உண்மையில் ராமனின் இதயத்தில் இத்தகைய கணக்கு ஒருபோதும் இருந்ததில்லை; கூனி தன் வக்கிர புத்தியையே ராமன் மீது ஏற்றுகிறாள். ‘நடுங்குகிறேன்’ என்னும் வினைச்சொல்லால் அவள் தன் அச்சத்தை உடல் சார்ந்ததுபோலக் காட்டுகிறாள்; சொல்லால் மட்டுமன்றி உடல் நடுக்கத்தாலும் கைகேயியின் இதயத்தைத் தொட அவள் விரும்புகிறாள்.

‘கௌசல்யை நற்பேறு பெற்றவள் அன்றோ; அவள் மகன் நாளை பூச வேளையில் சிறந்த அந்தணர்களால் பெருமைமிக்க இளவரசுப் பதவியில் முடிசூட்டப்படுவான். பூமியை அடைந்தவளும், மகிழ்ச்சி பெற்றவளும், புகழ் பெற்றவளும், பகைவரை அழித்தவளுமான அந்தக் கௌசல்யையை நீ பணிப்பெண் போலக் கைகூப்பி அணுகுவாய். இவ்வாறு நீ எங்களுடன் சேர்ந்து அவளுக்குப் பணிப்பெண் ஆவாய்; உன் மகனும் ராமனுக்குப் பணியாளனாகவே ஆவான். ராமனின் மேன்மையான பெண்டிர் மகிழ்வார்கள் அன்றோ; உன் மருமகள்களோ பரதனின் வீழ்ச்சியால் மகிழ்ச்சி இழப்பார்கள்.’ மந்தரையின் இச்சொல் பெண்ணின் இதயத்தின் மர்ம இடத்திலேயே தாக்குகிறது: அரசு இழப்பை அன்றி, சக்களத்தியின் முன் பணிப்பெண் நிலையையே அவள் அச்சம் தருவதாகக் காட்டுகிறாள். ‘எங்களுடன் சேர்ந்து’ என்னும் சொல்லால் அவள் தன் தோல்வியையும் கலக்கிறாள்; இதனால் அவள் சொல் தன்னலமற்றது போலத் தோன்றும். ‘பகைவரை அழித்தவள்’ என்னும் சொல்லால், கௌசல்யையின் பார்வையில் கைகேயியே பகைவி என்றும், முடிசூட்டு அவளுடைய வெற்றி, கைகேயியின் தோல்வி என்றும் சுட்டுகிறாள். இவ்வாறு நகரம் முழுவதுக்கும் மங்கலமான செய்தி ஒரு பெண்ணின் தோல்வியாக மாற்றப்படுகிறது.

இவ்வாறு பேசும் மந்தரையைக் கண்டு, பேரன்பு கொண்டிருந்த தேவி கைகேயி ராமனின் குணங்களையே புகழ்ந்தாள்: ‘ராமன் அறம் அறிந்தவன், குணவான், அடக்கம் உடையவன், செய்ந்நன்றி அறிந்தவன், வாய்மையாளன், தூயவன்; அவன் மன்னனின் மூத்த மைந்தன்; ஆகவே இளவரசுப் பதவிக்குத் தகுந்தவனே. நீண்ட ஆயுள் உடைய அவன் சகோதரர்களையும் பணியாளர்களையும் தந்தையைப் போலக் காப்பான்; கூனியே, ராமனின் முடிசூட்டைக் கேட்டு நீ ஏன் வருந்துகிறாய்? ஆடவருள் காளை போன்ற பரதனும் ராமனுக்குப் பின், நூறு ஆண்டுகள் கழித்து, தந்தையும் பாட்டனும் ஆண்ட அரசை உறுதியாக அடைவான்.’ கைகேயியின் இந்த எதிர்வினையே இச்சர்க்கத்தின் மையம்: அவள் ராமனின் குணங்களையே சான்றாக முன்வைக்கிறாள், தன் மைந்தனின் உரிமையை அல்ல; குணத்தாலேயே அரசு, வெறும் பிறப்பால் அன்று என்பது அவள் பார்வை. ஆகவே பின்னர் நிகழும் மாற்றம் அவள் இயல்பால் அன்றி, வெளியிலிருந்து வந்த நஞ்சாலேயே என்பதைக் கவிஞர் தெளிவாக நிலைநாட்டுகிறார். ‘தந்தையைப் போலக் காப்பான்’ என்பதால் கைகேயி ராமனின் சகோதரப் பாசத்தையே சான்றாகக் காட்டுகிறாள்; சகோதரப் பகையை ஐயுறும் மந்தரையின் ஐயத்தைக் கைகேயி மறுக்கிறாள்.

‘மந்தரே, உயர்வு வந்திருக்கும்போது, நன்மை நிகழ்ந்துகொண்டிருக்கும்போது, இனியும் நன்மை நிகழவிருக்கும்போது, நீ எரிக்கப்படுபவள் போல இவ்வாறு ஏன் வருந்துகிறாய்? எனக்குப் பரதன் எவ்வளவு மதிப்புக்குரியவனோ, அவ்வளவு, அல்ல, அதைவிடவும் மேலாக ராகவன் மதிப்புக்குரியவன்; ஏனெனில் அவன் கௌசல்யையைவிடவும் மிகுதியாக எனக்குப் பணிவிடை செய்கிறான். அரசு ராமனுக்கு என்றால், அது பரதனுக்கும் உரியதே; ஏனெனில் ராகவன் தன்னை எவ்வாறு கருதுகிறானோ, சகோதரர்களையும் அவ்வாறே கருதுகிறான்.’ இந்த மூன்று வாக்கியங்களே கைகேயியின் தூய இதயத்துக்குச் சான்று: அவள் ராமனிடம் பகையற்றவள் மட்டுமல்ல, அவனிடம் மகனுக்கு நிகரான பாசம் கொண்டவள்; ‘கௌசல்யையைவிடவும் மிகுதியாக எனக்குப் பணிவிடை செய்கிறான்’ என்னும் சொல்லால் அவள் ராமனின் பணிவுக்குத் தன் சொந்த அனுபவத்தாலேயே சாட்சி சொல்கிறாள். இந்த வாக்கியத்தை நினைவுகூர்வதாலேயே அடுத்த இரு சர்க்கங்களில் கைகேயியின் வீழ்ச்சி வாசகரின் இதயத்தில் மேலும் இரக்கத்துக்குரியதாகிறது. ‘எரிக்கப்படுபவள் போல’ என்னும் உவமையால் கைகேயி கூனியின் உள்ளெரிச்சலையே சுட்டுகிறாள்: அவள் துயருற்றவள் அல்லள், பொறாமையால் எரிபவள்.

கைகேயியின் அச்சொல்லைக் கேட்டு மந்தரை மிகுந்த துயருற்று, நீண்ட வெப்பமான பெருமூச்சு விட்டு மீண்டும் சொன்னாள்: ‘கேட்டைக் காணாதவளே, அறியாமையால் நீ உன் நிலையை உணரவில்லை; துயரமும் துன்பமும் பரந்த துன்பக் கடலில் மூழ்கிக்கொண்டிருக்கிறாய். ராகவன் அரசனாவான், அதன்பின் ராகவனின் மகன்; இவ்வாறு கைகேயி, பரதன் அரச வம்சத்திலிருந்தே விலக்கப்படுவான். அழகியவளே, மன்னனின் மைந்தர்கள் அனைவரும் அரசில் நிலைப்பதில்லை; அனைவரையும் அமர்த்தினால் பெரும் சீர்கேடே உண்டாகும். ஆகவே குற்றமற்ற அங்கங்கள் உடைய கைகேயி, அரசர்கள் மூத்தவனிடமே அரசாட்சியை ஒப்படைக்கிறார்கள்; மூத்தவன் இல்லாதபோது மட்டுமே குணமுள்ள மற்றவர்களிடம்.’ மந்தரை இங்கே முதன்முறையாகத் தொலைநோக்கைக் காட்டுகிறாள்: ராமன் மட்டுமன்றி ராமனின் வழித்தோன்றல்களே அரசைக் கைக்கொள்வார்கள், ஆகவே பரதனின் வம்சம் என்றென்றைக்கும் இழந்துவிடும் என்று. இந்தச் சொல்லே கைகேயியின் இதயத்தில் ஐயத்தின் முதல் வித்தை விதைக்கிறது. ‘அறியாமையால்’ என்னும் கடுஞ்சொல்லைப் பயன்படுத்தி அவள் கைகேயியின் சுய சிந்தனையையே இகழ்கிறாள்; பணிப்பெண் தன் தலைவியை அறிவிலி என்று சொல்லியும் தடுக்கப்படவில்லை; அந்த அளவு அவளுக்கு வீட்டில் செல்வாக்கு இருந்தது என்பது தெரிகிறது.

‘அன்புள்ளவளே, உன் இந்த மகன் முற்றிலும் சிதைந்து போவான்; திக்கற்றவனைப் போல இன்பங்களிலிருந்தும் அரச வம்சத்திலிருந்தும் வீழ்வான். உனக்காகவே நான் வந்தேன், நீயோ என்னைப் புரிந்துகொள்ளவில்லை; சக்களத்தி செழிக்கும்போது எனக்கு வெகுமதி அளிக்க நினைக்கிறாயே! அரசை முள்ளின்றிப் பெற்ற ராமன் உறுதியாகப் பரதனை வேறு நாட்டுக்கோ, அல்லது வேறு உலகுக்கோ அனுப்பிவிடுவான். சிறுவனாக இருக்கும்போதே நீ பரதனைத் தாய்மாமன் வீட்டுக்கு அனுப்பிவிட்டாய்; அருகாமையால் அசையாத மரம் செடிகளிடையேயும் நட்பு பிறக்கிறது அன்றோ.’ இந்த இறுதிச் சொல்லே மந்தரையின் வாதத்தின் வேர்: பரதன் இங்கே இருந்திருந்தால் தந்தையின் அன்பு அவனிடமும் சமமாக இருந்திருக்கும்; தொலைவே அவனுடைய இழப்புக்குக் காரணம் என்பது. ‘எனக்கு வெகுமதி அளிக்க நினைக்கிறாயே’ என்னும் ஏளனச் சொல்லும் கவனிக்கத்தக்கது: துயர வேளையில் வெகுமதி அளிக்கலாகாது என்று அவள் கைகேயியை மீண்டும் வெட்கப்படுத்துகிறாள். ‘வேறு நாட்டுக்கோ, வேறு உலகுக்கோ’ என்னும் இரு சொற்களால் அவள் நாடுகடத்தல், மரணம் ஆகிய இரண்டையும் ஐயுறச் செய்கிறாள்; இறுதிச் சொல்லே மேலும் அச்சம் தருவது.

‘பரதனைப் பின்பற்றிச் சத்ருக்னனும் அவனுடன் சென்றான்; லக்ஷ்மணன் ராமனைச் சார்ந்திருப்பதுபோல இவன் பரதனைச் சார்ந்திருக்கிறான். இவ்வாறு கேள்விப்படுகிறோம் அன்றோ: காட்டில் வாழ்வோரால் வெட்டப்பட இருந்த ஒரு மரம், அருகாமையால் நாணல் தட்டைகளால் சூழப்பட்டிருந்ததால் பெரும் அச்சத்திலிருந்து விடுவிக்கப்பட்டது. சுமித்திரையின் மகன் ராமனைக் காக்கிறான், ராகவன் லக்ஷ்மணனைக் காக்கிறான்; அவர்களுடைய சகோதர அன்பு அசுவினி தேவர்களுடையதைப் போல உலகில் புகழ்பெற்றது. ஆகவே ராமன் லக்ஷ்மணனுக்கு எந்தத் தீங்கும் செய்யமாட்டான்; பரதனுக்கோ ராமன் தீங்கு செய்வான் என்பதில் ஐயமில்லை. ஆகவே அரண்மனையிலிருந்தே ராகவன் காட்டுக்குச் செல்லட்டும்; இதுவே எனக்கு விருப்பம், உனக்கும் பெரிதும் நன்மை.’ இங்கே முதன்முறையாக ‘வனவாசம்’ என்னும் சொல் உச்சரிக்கப்படுகிறது; இதுவே அயோத்தியா காண்டம் முழுவதன் கதைக்கு வித்து. மர உவமையால் அவள் மீண்டும் அருகாமையின் பெருமையையே நிலைநாட்டுகிறாள்: அருகில் இருப்பவனே காக்கப்படுகிறான் என்று. ‘இதுவே எனக்கு விருப்பம்’ என்னும் சொல்லால் பணிப்பெண் தன் கருத்தையே பட்டத்தரசியின் முன் வைக்கிறாள்; முன்பு அச்சத்தைக் காட்டியவள் இப்போது வழியையே சுட்டுகிறாள்; இதுவே அவள் சொல்லமைப்பின் முதிர்ச்சி.

‘பரதன் அறவழியில் தந்தையின் அரசை அடைந்தால், இவ்வாறு உன் உறவினர் தரப்புக்கும் நன்மை உண்டாகும். இன்பத்துக்குப் பழகிய உன் அந்தச் சிறுவன் ராமனுக்கு இயல்பான பகைவன்; செழிப்பான ராமனின் ஆளுகையில் எல்லாம் இழந்த அவன் எவ்வாறு வாழ்வான்? காட்டில் சிங்கத்தால் துரத்தப்பட்ட யானைக் கூட்டத் தலைவனைப் போல, ராமனால் அடக்கப்படும் பரதனைக் காப்பது உன் கடமை. முன்பு நற்பேற்றின் செருக்கால் நீ இகழ்ந்த ராமனின் தாயான உன் சக்களத்தி பகையைத் தீர்த்துக்கொள்ளாமல் இருப்பாளா?’ சிங்கம் யானை உவமையால் மந்தரை பரதனைக் குற்றமற்றவனாகவும் துன்புறுத்தப்படுபவனாகவும், ராமனை வன்முறையாளனாகவும் காட்டுகிறாள்; உண்மையில் இந்த உவமையே பொய்யானது. இறுதி வாக்கியமோ பெண்ணியல்பின் மர்மத்தைத் தொடுவது: முன்பு செய்த அவமதிப்பின் நினைவே கௌசல்யை பழிவாங்குவாளோ என்னும் ஐயத்தைத் தோற்றுவிக்கிறது; கடந்த காலக் குற்றம் எதிர்கால அச்சத்தைத் தோற்றுவிக்கிறது என்பதே கூனியின் திறமை. ‘உறவினர் தரப்புக்கு நன்மை’ என்னும் சொல்லால் அவள் கைகேயியின் பிறந்த குலத்தையும் ஆசை காட்டுகிறாள்; ஒரு பெண்ணின் முடிவில் குலம் முழுவதன் நலனையும் ஏற்றி அவள் பொறுப்புச் சுமையைப் பெருக்குகிறாள்.

‘அழகியவளே, ரத்தினங்கள் நிறைந்த கடல்களும் மலைகளும் கூடிய பூமியை ராமன் அடையும்போது, நீ பரதனுடன் சேர்ந்து எளியவளாகிக் கேடான தோல்வியை அடைவாய். ராமன் பூமியை அடைந்தால் பரதன் உறுதியாக அழிந்துபோவான்; ஆகவே உன் மைந்தனுக்கு அரசு, அந்த மற்றவனை நாடுகடத்தக் காரணம், இதையே சிந்திப்பாயாக.’ இந்த இரு சுலோகங்களும் வம்சஸ்த யாப்பில் அமைந்துள்ளன; யாப்பு மாற்றத்தாலேயே கவிஞர் சர்க்கத்தின் நிறைவைச் சுட்டுகிறார், சொல்லின் கனத்தையும் கூட்டுகிறார். இங்கே மந்தரை முதன்முறையாக இரண்டையும் தெளிவாக வேண்டச் சொல்கிறாள்: பரதனுக்கு அரசு, ராமனுக்கு நாடுகடத்தல்; இதுவே அடுத்த சர்க்கத்தில் இரு வரங்களாக உருப்பெறும். சர்க்கத்தின் இறுதியில் கைகேயியின் பதில் கேட்கப்படுவதில்லை; அந்த மௌனமே வரப்போகும் மாற்றத்தின் அறிகுறி. ‘ராமன் ராமனற்றவனாவான்’ (இன்பம் இழந்தவனாவான்) என்பது அடுத்த சர்க்கத்தில் மந்தரையின் வாயாலேயே கேட்கப்படும்; இங்கோ வித்து மட்டுமே இடப்படுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕುಬ್ಜೆಗೆ ದಿವ್ಯವಾದ ಆಭರಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ವರವನ್ನೂ ನೀಡಲು ಮುಂದಾದಳು. ಆದರೆ ಮಂಥರೆ ಅವಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಸಹನೆಗೊಂಡು ಆ ಆಭರಣವನ್ನು ಎಸೆದು, ಕೋಪ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವಳಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನಾಡಿದಳು — ‘ಮೂರ್ಖಳೇ, ಅಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಹರ್ಷಪಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ಶೋಕಸಾಗರದ ನಡುವೆ ಇರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನು ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ದೇವಿ, ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ನಾನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ನಿನ್ನನ್ನು ನಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಶೋಕಿಸಬೇಕಾದಲ್ಲಿ, ಮಹಾ ಆಪತ್ತನ್ನು ಹೊಂದಿಯೂ ನೀನು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ನಿನ್ನ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಗಾಗಿಯೇ ನಾನು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ — ಸವತಿಯ ಮಗನು ಶತ್ರುವೇ; ಅವನ ಏಳಿಗೆ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಬಂದಿದೆ; ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಯಾವ ಬುದ್ಧಿವಂತೆ ಸ್ತ್ರೀ ಹರ್ಷಿಸುವಳು? ರಾಮನಿಗೆ ಭರತನಿಂದಲೇ ಭಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ರಾಜ್ಯವು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನವಾದುದು; ಅದನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ ನಾನು ವಿಷಣ್ಣಳಾಗಿದ್ದೇನೆ — ಭೀತನಿಂದಲೇ ಭಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.’ ಆಭರಣವನ್ನು ಎಸೆದುದೇ ಮಂಥರೆಯ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಬಹುಮಾನವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವ ದಾಸಿ ಲೋಭದಿಂದಲ್ಲ, ಅಸೂಯೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರೇರಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಮಂಥರೆಯ ಮಾತುಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ನಿಂದೆ, ಅನಂತರ ತನ್ನ ದುಃಖದ ಪ್ರದರ್ಶನ, ಅನಂತರ ‘ಶತ್ರು’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ರಾಮನಲ್ಲಿ ಶತ್ರುತ್ವದ ಕಲ್ಪನೆ. ‘ಭೀತನಿಂದಲೇ ಭಯ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಸೂಕ್ತಿಯನ್ನೂ ವಿಪರೀತವಾಗಿಯೇ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ತಾನೇ ಭೀತಳಾದವಳು ಇತರರಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದೇ ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿ.

‘ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ ರಾಮನನ್ನು ಸೇರಿದ್ದಾನೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವಂತೆಯೇ ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಾದ ಭರತನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಾಮಿನಿ, ಹತ್ತಿರದ ಕ್ರಮದಿಂದಲೂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರ ಭರತನದೇ; ಆ ಇಬ್ಬರು ಕಿರಿಯರಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ–ಶತ್ರುಘ್ನರಿಗಾದರೋ ರಾಜ್ಯಕ್ರಮವು ದೂರದಲ್ಲೇ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ಭಯ ಭರತನಿಂದಲೇ. ರಾಮನು ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಚಾರದಲ್ಲಿ ವಿದ್ವಾಂಸ, ಪ್ರಾಜ್ಞ, ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಮಗನನ್ನು ನೆನೆದು ನಾನು ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಮಂಥರೆ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನೀತಿಯ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರವನ್ನೇ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ — ಜ್ಯೇಷ್ಠನ ಅನಂತರದ ತಮ್ಮನೇ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ, ಕಿರಿಯರಿಬ್ಬರನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭರತನೇ ಕಂಟಕ ಎಂದು ಅವಳು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ರಾಮನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ಎಂದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಕುಬ್ಜೆ ತನ್ನ ಕುಟಿಲಬುದ್ಧಿಯನ್ನೇ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಭಯವನ್ನು ದೈಹಿಕವಾದುದರಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಮಾತಿನಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅಂಗಕಂಪನದಿಂದಲೂ ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೃದಯವನ್ನು ಮುಟ್ಟಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ.

‘ಕೌಸಲ್ಯೆಯು ನಿಜಕ್ಕೂ ಸೌಭಾಗ್ಯವತಿ; ಅವಳ ಮಗನನ್ನು ನಾಳೆ ಪುಷ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರು ಮಹತ್ತಾದ ಯೌವರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸುವರು. ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಡೆದ, ಸಂತೋಷವನ್ನು ಪಡೆದ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಗಳಿಸಿದ, ಶತ್ರುವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಬಳಿ ನೀನು ದಾಸಿಯಂತೆ ಕೈಮುಗಿದು ಸೇವೆಗೆ ನಿಲ್ಲುವೆ. ಹೀಗೆ ನೀನು ನಮ್ಮೊಡನೆ ಅವಳ ಸೇವಕಿಯಾಗುವೆ, ನಿನ್ನ ಮಗನೂ ರಾಮನ ಸೇವಕನಾಗುವನು. ರಾಮನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರು ನಿಜಕ್ಕೂ ಹರ್ಷಿಸುವರು; ನಿನ್ನ ಸೊಸೆಯರಾದರೋ ಭರತನ ಅವನತಿಯಲ್ಲಿ ದುಃಖಿಸುವರು.’ ಮಂಥರೆಯ ಈ ಮಾತು ಸ್ತ್ರೀಹೃದಯದ ಮರ್ಮಕ್ಕೇ ಪೆಟ್ಟು ಕೊಡುತ್ತದೆ — ರಾಜ್ಯಹಾನಿಯಲ್ಲ, ಸವತಿಯ ಮುಂದೆ ದಾಸಿಯಾಗಬೇಕಾಗುವುದೇ ಭಯಕಾರಕವಾಗಿ ಅವಳಿಂದ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ನಮ್ಮೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಪರಾಭವವನ್ನೂ ಬೆರೆಸುತ್ತಾಳೆ, ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಮಾತು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥವಾದುದರಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ಶತ್ರುವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯೇ ಶತ್ರು, ಅಭಿಷೇಕವು ಅವಳ ಜಯ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಸೋಲು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹೀಗೆ ಇಡೀ ನಗರಕ್ಕೆ ಮಂಗಳಕರವಾದ ವಾರ್ತೆ ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯ ಪರಾಭವವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಂಥರೆಯನ್ನು ಕಂಡು, ಪರಮಪ್ರೀತಳಾಗಿದ್ದ ದೇವಿ ಕೈಕೇಯಿ ರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನೇ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದಳು — ‘ರಾಮನು ಧರ್ಮಜ್ಞ, ಗುಣವಂತ, ಸಂಯಮಿ, ಕೃತಜ್ಞ, ಸತ್ಯವಂತ ಮತ್ತು ಶುಚಿ; ಅವನು ರಾಜನ ಜ್ಯೇಷ್ಠಪುತ್ರ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯೌವರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನೇ. ದೀರ್ಘಾಯುಷಿಯಾದ ಅವನು ಸೋದರರನ್ನೂ ಸೇವಕರನ್ನೂ ತಂದೆಯಂತೆ ಪಾಲಿಸುವನು; ಕುಬ್ಜೆ, ರಾಮಾಭಿಷೇಕದ ವಾರ್ತೆ ಕೇಳಿ ನೀನೇಕೆ ಸಂತಾಪಪಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭರತನೂ ರಾಮನ ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಅನಂತರ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ತಂದೆ–ತಾತಂದಿರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವನು.’ ಕೈಕೇಯಿಯ ಈ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ಅವಳು ರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಮುಂದಿಡುತ್ತಾಳೆ, ತನ್ನ ಮಗನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನಲ್ಲ; ಗುಣದಿಂದಲೇ ರಾಜ್ಯ, ಕೇವಲ ಜನ್ಮದಿಂದಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವಳ ದೃಷ್ಟಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಆಗಲಿರುವ ಬದಲಾವಣೆ ಅವಳ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲ್ಲ, ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದ ವಿಷದಿಂದಲೇ ಎಂದು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತಂದೆಯಂತೆ ಪಾಲಿಸುವನು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಕೈಕೇಯಿ ರಾಮನ ಸೋದರವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಮಂಥರೆ ಶಂಕಿಸುವ ಸೋದರದ್ವೇಷದ ಆಶಂಕೆಯನ್ನೇ ಕೈಕೇಯಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ.

‘ಮಂಥರೆ, ಅಭ್ಯುದಯವು ಒದಗಿರುವಾಗ, ಕಲ್ಯಾಣವು ಈಗ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ಮುಂದೆಯೂ ಕಲ್ಯಾಣವಾಗಲಿರುವಾಗ, ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಯುತ್ತಿರುವವಳಂತೆ ನೀನೇಕೆ ಹೀಗೆ ಸಂತಾಪಪಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ನನಗೆ ಭರತನು ಎಷ್ಟು ಮಾನ್ಯನೋ ರಾಘವನೂ ಅಷ್ಟೇ — ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು — ಮಾನ್ಯನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಕೌಸಲ್ಯೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನನ್ನ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಜ್ಯವು ರಾಮನದಾದರೆ ಅದು ಭರತನದೂ ಹೌದು; ಏಕೆಂದರೆ ರಾಘವನು ತನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೋ ಸೋದರರನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.’ ಈ ಮೂರು ವಾಕ್ಯಗಳೇ ಕೈಕೇಯಿಯ ಶುದ್ಧಹೃದಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ — ಅವಳು ರಾಮನಲ್ಲಿ ವೈರವಿಲ್ಲದವಳು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವನಲ್ಲಿ ಮಗನಂತೆ ಸ್ನೇಹವುಳ್ಳವಳು; ‘ಕೌಸಲ್ಯೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನನ್ನ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ರಾಮನ ವಿನಯಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಅನುಭವದಿಂದಲೇ ಸಾಕ್ಷಿ ನುಡಿಯುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ನೆನೆದಾಗಲೇ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿನ ಕೈಕೇಯಿಯ ಪತನವು ಓದುಗನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಯುತ್ತಿರುವವಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಕೈಕೇಯಿ ಕುಬ್ಜೆಯ ಒಳಗಿನ ಉರಿಯನ್ನೇ ಗುರುತಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವಳು ದುಃಖಿತಳಲ್ಲ, ಅಸೂಯೆಯಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.

ಕೈಕೇಯಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಂಥರೆ ಬಹಳ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ, ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಬಿಸಿಯುಸಿರು ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಅನರ್ಥವನ್ನು ಅರ್ಥವೆಂದು ಕಾಣುವ ನೀನು ಮೂರ್ಖತನದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನು ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ; ಶೋಕ ಮತ್ತು ಆಪತ್ತುಗಳಿಂದ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ದುಃಖಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ರಾಘವನು ರಾಜನಾಗುವನು, ಅನಂತರ ರಾಘವನ ಮಗನು; ಹೀಗೆ ಕೈಕೇಯಿ, ಭರತನು ರಾಜವಂಶದಿಂದಲೇ ಹೊರಗುಳಿಯುವನು. ಭಾಮಿನಿ, ರಾಜನ ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳೂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೆ ಮಹಾ ಅನೀತಿಯೇ ಉಂಟಾದೀತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅನವದ್ಯಾಂಗಿಯಾದ ಕೈಕೇಯಿ, ರಾಜರು ಜ್ಯೇಷ್ಠನಲ್ಲಿಯೇ ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಜ್ಯೇಷ್ಠನಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಇತರ ಗುಣವಂತರಲ್ಲಿ.’ ಮಂಥರೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ದೂರದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಕೇವಲ ರಾಮನಲ್ಲ, ರಾಮನ ಸಂತತಿಯೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಭರತನ ವಂಶವು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ವಂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು. ಈ ಮಾತೇ ಕೈಕೇಯಿಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸಂಶಯದ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತುತ್ತದೆ. ‘ಮೂರ್ಖತನದಿಂದ’ ಎಂಬ ಕಠೋರ ಪದವನ್ನು ಬಳಸಿ ಅವಳು ಕೈಕೇಯಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನೇ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ದಾಸಿಯೊಬ್ಬಳು ಒಡತಿಯನ್ನು ಮೂರ್ಖಳೆಂದು ಹೇಳಿದರೂ ತಡೆಯಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ — ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳ ಪ್ರಭಾವ ಅಷ್ಟಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

‘ವಾತ್ಸಲ್ಯಮಯಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಆ ಮಗನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುರಿದುಬೀಳುವನು, ಅನಾಥನಂತೆ ಸುಖಗಳಿಂದಲೂ ರಾಜವಂಶದಿಂದಲೂ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗುವನು. ಅಂಥ ನಾನು ನಿನಗಾಗಿಯೇ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ, ನೀನಾದರೋ ನನ್ನನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ; ಸವತಿಯ ಏಳಿಗೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಬಹುಮಾನ ಕೊಡಲು ಹೊರಟಿದ್ದೀಯಲ್ಲ! ರಾಮನು ನಿಷ್ಕಂಟಕವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಭರತನನ್ನು ಬೇರೆ ದೇಶಕ್ಕೋ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕಕ್ಕೋ ಕಳುಹಿಸುವುದು ನಿಶ್ಚಿತ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ನೀನು ಭರತನನ್ನು ಸೋದರಮಾವನ ಮನೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿಬಿಟ್ಟೆ; ಸಾಮೀಪ್ಯದಿಂದ ಜಡವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸೌಹಾರ್ದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.’ ಈ ಕೊನೆಯ ಮಾತೇ ಮಂಥರೆಯ ತರ್ಕದ ಮೂಲ — ಭರತನು ಇಲ್ಲಿದ್ದಿದ್ದರೆ ತಂದೆಯ ಸ್ನೇಹ ಅವನ ಮೇಲೂ ಸಮನಾಗಿ ಇರುತ್ತಿತ್ತು; ದೂರವಿರುವುದೇ ಅವನ ಹಾನಿಗೆ ಕಾರಣ ಎಂದು. ‘ಬಹುಮಾನ ಕೊಡಲು ಹೊರಟಿದ್ದೀಯಲ್ಲ’ ಎಂಬ ವ್ಯಂಗ್ಯದ ಮಾತನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಶೋಕದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಹುಮಾನ ಕೊಡಬಾರದು ಎಂದು ಅವಳು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನಾಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಬೇರೆ ದೇಶಕ್ಕೋ ಪರಲೋಕಕ್ಕೋ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಅವಳು ಗಡಿಪಾರು ಮತ್ತು ಮರಣ ಎರಡನ್ನೂ ಆಶಂಕಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಕೊನೆಯ ಪದವೇ ಹೆಚ್ಚು ಭಯಜನಕ.

‘ಭರತನ ಮೇಲಿನ ಒಲವಿನಿಂದ ಶತ್ರುಘ್ನನೂ ಅವನೊಡನೆಯೇ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನನ್ನು ಸೇರಿರುವಂತೆ ಇವನು ಭರತನನ್ನು ಸೇರಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ — ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಜೀವಿಸುವವರು ಒಂದು ಮರವನ್ನು ಕಡಿಯಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ಸುತ್ತಲೂ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ ಇಷೀಕೆ (ಜೊಂಡುಹುಲ್ಲಿನ ದಂಟು)ಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅದು ಮಹಾಭಯದಿಂದ ಪಾರಾಯಿತು. ಸೌಮಿತ್ರಿ ರಾಮನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಘವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು; ಅವರಿಬ್ಬರ ಸೋದರಪ್ರೇಮ ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳಂತೆ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕೇಡು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಭರತನಿಗಾದರೋ ರಾಮನು ಕೇಡು ಮಾಡುವನು ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜಭವನದಿಂದಲೇ ರಾಘವನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲಿ — ಇದು ನನಗೆ ಇಷ್ಟ, ನಿನಗೂ ಬಹಳ ಹಿತ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ‘ವನವಾಸ’ದ ಮಾತು ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಇಡೀ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಕಥಾಬೀಜ. ಮರದ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಅವಳು ಮತ್ತೆ ಸಾಮೀಪ್ಯದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿರುವವನೇ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು. ‘ಇದು ನನಗೆ ಇಷ್ಟ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ದಾಸಿ ತನ್ನ ಮತವನ್ನೇ ಪಟ್ಟದರಸಿಯ ಮುಂದೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಮೊದಲು ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಳು, ಈಗ ಉಪಾಯವನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದೇ ಅವಳ ವಾಕ್ಯರಚನೆಯ ಪರಿಣತಿ.

‘ಭರತನು ಧರ್ಮದಿಂದ ತಂದೆಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದರೆ, ಹೀಗೆ ನಿನ್ನ ಬಂಧುಪಕ್ಷಕ್ಕೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವುದು. ಸುಖಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿದ ನಿನ್ನ ಆ ಮಗು ರಾಮನಿಗೆ ಸಹಜಶತ್ರು; ಸಮೃದ್ಧಾರ್ಥನಾದ ರಾಮನ ವಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಅವನು ಹೇಗೆ ಬದುಕುವನು? ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಿಂಹದಿಂದ ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡುಹೋಗಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡಿನ ನಾಯಕನಂತೆ ರಾಮನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹಾಕಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಭರತನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ನೀನು ಯೋಗ್ಯಳು. ಹಿಂದೆ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ದರ್ಪದಿಂದ ನೀನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ್ದ ರಾಮನ ತಾಯಿ, ನಿನ್ನ ಸವತಿ — ಅವಳು ಆ ವೈರಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡದಿರುವಳು?’ ಸಿಂಹ–ಆನೆಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮಂಥರೆ ಭರತನನ್ನು ನಿರ್ದೋಷಿಯಾಗಿ ಪೀಡಿತನಾಗಿಯೂ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಸ್ರನಾಗಿಯೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಉಪಮೆಯೇ ಮಿಥ್ಯೆ. ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯವಾದರೋ ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವದ ಮರ್ಮವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಅಪಮಾನದ ನೆನಪೇ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಪ್ರತೀಕಾರದ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಭೂತಕಾಲದ ದೋಷ ಭವಿಷ್ಯತ್ತಿನ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಕುಬ್ಜೆಯ ಕೌಶಲ. ‘ಬಂಧುಪಕ್ಷದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವಳು ಕೈಕೇಯಿಯ ತವರುಕುಲವನ್ನೂ ಆಮಿಷವಾಗಿ ಒಡ್ಡುತ್ತಾಳೆ; ಒಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯ ನಿರ್ಣಯದ ಮೇಲೆ ಇಡೀ ಕುಲದ ಹಿತವನ್ನು ಆರೋಪಿಸಿ ಅವಳ ಹೊಣೆಯ ಭಾರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾಳೆ.

‘ಭಾಮಿನಿ, ಹೇರಳವಾದ ಸಮುದ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಪರ್ವತಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ರಾಮನು ಪಡೆದಾಗ, ನೀನು ಭರತನೊಡನೆ ದೀನಳಾಗಿ ಅಶುಭವಾದ ಪರಾಭವವನ್ನು ಹೊಂದುವೆ. ರಾಮನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ಭರತನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಮಗನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ, ಈ ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಗೆ ಗಡಿಪಾರಿನ ಕಾರಣ — ಇದನ್ನೇ ಚಿಂತಿಸು.’ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; ವೃತ್ತದ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದಲೇ ಕವಿ ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮಾತಿನ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮಂಥರೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಎರಡನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೇ ಕೇಳಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಭರತನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ, ರಾಮನಿಗೆ ಗಡಿಪಾರು; ಇದೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವರಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಉತ್ತರ ಕೇಳಿಬರುವುದಿಲ್ಲ — ಆ ಮೌನವೇ ಮುಂಬರುವ ಬದಲಾವಣೆಯ ಸೂಚಕ. ‘ರಾಮನು ಅರಾಮನಾಗುವನು’ ಎಂಬ ಮಾತು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಂಥರೆಯ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತಲಾಗಿದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം കൈകേയി പ്രീതിയോടെ കൂനിക്കു ദിവ്യമായ ആഭരണം നൽകി ഒരു വരവും വാഗ്ദാനം ചെയ്തു. എന്നാൽ മന്ഥര അവരോട് അസൂയപ്പെട്ട് ആ ആഭരണം വലിച്ചെറിഞ്ഞ്, കോപവും ദുഃഖവും നിറഞ്ഞ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ബുദ്ധിയില്ലാത്തവളേ, അസ്ഥാനത്ത് നീ എന്തിനാണ് ഹർഷിക്കുന്നത്? ശോകസാഗരത്തിന്റെ നടുവിലാണ് നീ എന്നു നീ അറിയുന്നില്ല. ദേവീ, ദുഃഖത്താൽ പീഡിതയായ ഞാൻ മനസ്സിൽ നിന്നെ പരിഹസിക്കുന്നു; ദുഃഖിക്കേണ്ടിടത്ത് മഹാവിപത്തു പ്രാപിച്ചിട്ടും നീ ഹർഷിക്കുന്നു. നിന്റെ ദുർബുദ്ധിയെക്കുറിച്ചാണ് ഞാൻ ദുഃഖിക്കുന്നത്: സപത്നിയുടെ പുത്രൻ ശത്രുതന്നെയാണ്; അവന്റെ അഭിവൃദ്ധി മരണംപോലെയാണ് വന്നിരിക്കുന്നത്; അതു കണ്ട് ഏതു ബുദ്ധിമതിയായ സ്ത്രീയാണ് ഹർഷിക്കുക? രാമനു ഭയം ഭരതനിൽനിന്നുതന്നെയാണ്, കാരണം ഈ രാജ്യം ഇരുവർക്കും പൊതുവായതാണ്; അതു ചിന്തിച്ച് ഞാൻ വിഷണ്ണയാണ്; ഭയമുള്ളവനിൽനിന്നുതന്നെയാണല്ലോ ഭയം ജനിക്കുന്നത്.’ ആഭരണം വലിച്ചെറിയുന്നതുതന്നെ മന്ഥരയുടെ ദൃഢനിശ്ചയത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; സമ്മാനം നിരസിക്കുന്ന ദാസി ലോഭത്താലല്ല, അസൂയയാൽത്തന്നെയാണ് പ്രേരിതയായിരിക്കുന്നത് എന്നറിയാം. ഇവിടെ കവി മന്ഥരയുടെ വാക്കുകളിലെ ക്രമവും കാണിക്കുന്നു: ആദ്യം നിന്ദ, പിന്നെ സ്വന്തം ദുഃഖപ്രദർശനം, പിന്നെ ‘ശത്രു’ എന്ന ശബ്ദത്താൽ രാമന്റെ ശത്രുത്വകൽപന. ‘ഭയമുള്ളവനിൽനിന്നുതന്നെയാണല്ലോ ഭയം ജനിക്കുന്നത്’ എന്ന സൂക്തിയും വിപരീതമായാണ് പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്: സ്വയം ഭയമുള്ളവൾതന്നെയാണ് മറ്റുള്ളവരിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നത് എന്നതാണ് അവളുടെ സ്ഥിതി.

‘മഹാബാഹുവായ ലക്ഷ്മണൻ സർവ്വാത്മനാ രാമന്റെ പക്ഷത്താണ്; ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ അനുഗമിക്കുന്നതുപോലെതന്നെ ശത്രുഘ്നനും കാകുത്സ്ഥനായ ഭരതനെ അനുഗമിക്കുന്നു. ഭാമിനീ, അടുത്തടുത്തുള്ള ക്രമമനുസരിച്ചും രാജ്യത്തിൽ ഭരതനുതന്നെയാണ് അധികാരം; ഇളയവരായ ലക്ഷ്മണശത്രുഘ്നന്മാരുടെ രാജ്യക്രമമാകട്ടെ വളരെ അകലെയാണ്. അതിനാൽ രാമനു ഭയം ഭരതനിൽനിന്നുതന്നെ. രാമൻ ക്ഷത്രിയാചാരത്തിൽ വിദഗ്ദ്ധനും ബുദ്ധിമാനും സമയത്തിനൊത്തു പ്രവർത്തിക്കുന്നവനുമാണ്; അതിനാൽ നിന്റെ പുത്രനെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ച് ഞാൻ ഭയത്താൽ വിറയ്ക്കുന്നു.’ മന്ഥര ഇവിടെ രാജനീതിയുടെ കണക്കുകൂട്ടൽതന്നെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു: ജ്യേഷ്ഠനു തൊട്ടുതാഴെയുള്ള അനുജനാണ് പ്രതിദ്വന്ദ്വി, ഇളയവർ രണ്ടുപേരെയും കണക്കിലെടുക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ രാമന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഭരതനാണ് മുള്ള് എന്ന് അവൾ കൽപിക്കുന്നു. യഥാർത്ഥത്തിൽ രാമന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഇത്തരമൊരു കണക്കുകൂട്ടൽ ഒരിക്കലും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല; കൂനി തന്റെ കുടിലബുദ്ധിയെ രാമനിൽ ആരോപിക്കുകയാണ്. ‘വിറയ്ക്കുന്നു’ എന്ന ക്രിയാപദത്താൽ അവൾ തന്റെ ഭയം ശാരീരികമെന്നപോലെ കാണിക്കുന്നു; വാക്കുകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ശരീരം വിറച്ചുകൊണ്ടും കൈകേയിയുടെ ഹൃദയം സ്പർശിക്കാൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

‘കൗസല്യ ഭാഗ്യവതിതന്നെ, അവരുടെ പുത്രനെ നാളെ പുഷ്യയോഗത്തിൽ ബ്രാഹ്മണോത്തമന്മാർ മഹത്തായ യൗവരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യാൻ പോകുന്നു. ഭൂമി ലഭിച്ചവളും പ്രീതി നേടിയവളും പ്രസിദ്ധയും ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിച്ചവളുമായ ആ കൗസല്യയെ നീ ദാസിയെപ്പോലെ കൈകൂപ്പി സേവിക്കേണ്ടിവരും. ഇങ്ങനെ നീ ഞങ്ങളോടൊപ്പം അവരുടെ പരിചാരികയാകും; നിന്റെ പുത്രനും രാമന്റെ ദാസ്യത്തിലേക്കുതന്നെ പോകും. രാമന്റെ ഉത്തമകളായ സ്ത്രീകൾ ഹർഷിക്കും, തീർച്ച; നിന്റെ മരുമക്കളാകട്ടെ ഭരതന്റെ ക്ഷയത്തിൽ ഹർഷമില്ലാത്തവരാകും.’ മന്ഥരയുടെ ഈ വാക്ക് സ്ത്രീഹൃദയത്തിന്റെ മർമ്മത്തിൽത്തന്നെ പ്രഹരിക്കുന്നു: രാജ്യനഷ്ടമല്ല, സപത്നിയുടെ മുമ്പിലുള്ള ദാസീഭാവമാണ് അവൾ ഭയജനകമായി കാണിക്കുന്നത്. ‘ഞങ്ങളോടൊപ്പം’ എന്ന പദത്താൽ അവൾ തന്റെ പരാഭവവും അതിൽ കലർത്തുന്നു, അങ്ങനെ അവളുടെ വാക്ക് നിഃസ്വാർത്ഥമെന്നപോലെ തോന്നിക്കുന്നു. ‘ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിച്ചവൾ’ എന്ന പദത്താൽ, കൗസല്യയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ കൈകേയിതന്നെയാണ് ശത്രു, അഭിഷേകം അവരുടെ വിജയവും കൈകേയിയുടെ പരാജയവുമാണ് എന്ന് അവൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ നഗരത്തിനു മുഴുവൻ മംഗളമായ വാർത്ത ഒരു സ്ത്രീയുടെ പരാഭവമായി പരിണമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

അത്യധികം പ്രീതിയോടെ എന്നപോലെ സംസാരിക്കുന്ന ആ മന്ഥരയെ കണ്ട് ദേവിയായ കൈകേയി രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾതന്നെ പ്രശംസിച്ചു: ‘രാമൻ ധർമ്മജ്ഞനും ഗുണവാനും ദാന്തനും കൃതജ്ഞനും സത്യവാനും ശുചിയുമാണ്; അദ്ദേഹം രാജാവിന്റെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രനാണ്; അതിനാൽ യൗവരാജ്യത്തിന് അർഹൻതന്നെ. ദീർഘായുസ്സായ അദ്ദേഹം സഹോദരന്മാരെയും ഭൃത്യന്മാരെയും പിതാവിനെപ്പോലെ പാലിക്കും; കൂനീ, രാമാഭിഷേകത്തെക്കുറിച്ചു കേട്ട് നീ എന്തിനു സന്തപിക്കുന്നു? നരശ്രേഷ്ഠനായ ഭരതനും രാമനുശേഷം നൂറു വർഷം കഴിഞ്ഞ് തീർച്ചയായും പിതൃപിതാമഹന്മാരുടെ രാജ്യം പ്രാപിക്കും.’ കൈകേയിയുടെ ഈ പ്രതികരണമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം: അവർ രാമന്റെ ഗുണങ്ങളെത്തന്നെയാണ് പ്രമാണമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നത്, തന്റെ പുത്രന്റെ അധികാരത്തെയല്ല; ഗുണംകൊണ്ടാണ് രാജ്യം, ജന്മംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല എന്നതാണ് അവരുടെ ദൃഷ്ടി. അതിനാൽ പിന്നീടുണ്ടാകുന്ന മാറ്റം അവരുടെ സ്വഭാവത്തിൽനിന്നല്ല, പുറത്തുനിന്നു വന്ന വിഷത്തിൽനിന്നാണ് എന്നു കവി വ്യക്തമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘പിതാവിനെപ്പോലെ പാലിക്കും’ എന്നതിലൂടെ കൈകേയി രാമന്റെ സഹോദരവാത്സല്യത്തെത്തന്നെ പ്രമാണീകരിക്കുന്നു; സഹോദരദ്വേഷം ആശങ്കിക്കുന്ന മന്ഥരയുടെ ആശങ്കയെ കൈകേയി തള്ളിക്കളയുന്നു.

‘മന്ഥരേ, അഭ്യുദയം വന്നുചേർന്നിരിക്കെ, ഇപ്പോഴും മംഗളം, ഭാവിയിലും മംഗളം എന്നിരിക്കെ, നീ എരിയുന്നവളെപ്പോലെ എന്തിനാണ് ഇങ്ങനെ പരിതപിക്കുന്നത്? എനിക്കു ഭരതൻ എത്ര മാന്യനോ അത്രതന്നെ, അല്ല, അതിലും അധികം, രാഘവൻ മാന്യനാണ്; കൗസല്യയെക്കാൾപോലും അധികമായി അദ്ദേഹം എന്നെ ശുശ്രൂഷിക്കുന്നു. രാജ്യം രാമന്റേതാണെങ്കിൽ അതു ഭരതന്റേതുംതന്നെ; കാരണം രാഘവൻ തന്നെത്തന്നെ എങ്ങനെ കാണുന്നുവോ അങ്ങനെതന്നെയാണ് സഹോദരന്മാരെയും കാണുന്നത്.’ ഈ മൂന്നു വാക്യങ്ങൾതന്നെ കൈകേയിയുടെ ശുദ്ധഹൃദയത്തിന്റെ പ്രമാണമാണ്: അവർ രാമനോടു വൈരമില്ലാത്തവൾ മാത്രമല്ല, അദ്ദേഹത്തിൽ പുത്രനിലെന്നപോലെ സ്നേഹമുള്ളവളുമാണ്; ‘കൗസല്യയെക്കാൾപോലും അധികമായി എന്നെ ശുശ്രൂഷിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവർ രാമന്റെ വിനയത്തിനു സ്വന്തം അനുഭവത്താൽ സാക്ഷ്യം വഹിക്കുന്നു. ഈ വാക്യം ഓർക്കുമ്പോഴാണ് തുടർന്നുള്ള രണ്ടു സർഗങ്ങളിലെ കൈകേയിയുടെ പതനം വായനക്കാരന്റെ ഹൃദയത്തിൽ കൂടുതൽ കരുണം ഉണർത്തുന്നത്. ‘എരിയുന്നവളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ കൈകേയി കൂനിയുടെ ഉള്ളിലെ എരിച്ചിൽതന്നെ തിരിച്ചറിയുന്നു: അവൾ ദുഃഖിതയല്ല, അസൂയയാൽ എരിയുകയാണ് എന്ന്.

കൈകേയിയുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് മന്ഥര അത്യധികം ദുഃഖിതയായി ദീർഘവും ചൂടുള്ളതുമായ നിശ്വാസമുതിർത്ത് വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘അനർത്ഥം കാണുന്ന നീ മൗഢ്യത്താൽ നിന്റെ അവസ്ഥ അറിയുന്നില്ല; ശോകവും വിപത്തും പരന്ന ദുഃഖസാഗരത്തിൽ നീ മുങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. രാഘവൻ രാജാവാകും, പിന്നെ രാഘവന്റെ പുത്രൻ; ഇങ്ങനെ കൈകേയീ, ഭരതൻ രാജവംശത്തിൽനിന്നുതന്നെ ഒഴിവാക്കപ്പെടും. ഭാമിനീ, രാജാവിന്റെ എല്ലാ പുത്രന്മാരും രാജ്യത്തിൽ സ്ഥാനമേൽക്കുന്നില്ല; എല്ലാവരെയും സ്ഥാപിച്ചാൽ അതിമഹത്തായ അനീതിതന്നെയുണ്ടാകും. അതിനാൽ കുറ്റമറ്റ അംഗങ്ങളുള്ള കൈകേയീ, രാജാക്കന്മാർ ജ്യേഷ്ഠനിൽത്തന്നെയാണ് രാജ്യഭരണം ഏൽപ്പിക്കുന്നത്; ജ്യേഷ്ഠനില്ലാത്തപ്പോൾ മാത്രം ഗുണവാന്മാരായ മറ്റുള്ളവരിൽ.’ മന്ഥര ഇവിടെ ആദ്യമായി ദീർഘദൃഷ്ടി കാണിക്കുന്നു: രാമൻ മാത്രമല്ല, രാമന്റെ സന്തതിയും രാജ്യം ഏറ്റെടുക്കും, അതിനാൽ ഭരതന്റെ വംശം എന്നെന്നേക്കുമായി വഞ്ചിക്കപ്പെടും എന്ന്. ഈ വാക്കാണ് കൈകേയിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ ആദ്യമായി സംശയത്തിന്റെ വിത്തു പാകുന്നത്. ‘മൗഢ്യത്താൽ’ എന്ന കഠിനപദം പ്രയോഗിച്ച് അവൾ കൈകേയിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെത്തന്നെ ആക്ഷേപിക്കുന്നു; ദാസി സ്വാമിനിയെ മൂഢയെന്നു വിളിച്ചിട്ടും തടയപ്പെടുന്നില്ല; ഗൃഹത്തിൽ അവൾക്ക് അത്രയും സ്വാധീനമുണ്ടായിരുന്നു എന്നറിയാം.

‘വാത്സല്യമുള്ളവളേ, നിന്റെ ഈ പുത്രൻ തീർത്തും തകർന്നുപോകും; അനാഥനെപ്പോലെ സുഖങ്ങളിൽനിന്നും രാജവംശത്തിൽനിന്നും ഭ്രഷ്ടനാകും. നിനക്കുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് ഞാൻ വന്നത്, നീയാകട്ടെ എന്നെ മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല; സപത്നിയുടെ അഭിവൃദ്ധിയിൽ നീ എനിക്കു സമ്മാനം നൽകാൻ ഒരുങ്ങുന്നുവല്ലോ! തീർച്ചയായും രാമൻ മുള്ളില്ലാത്ത രാജ്യം നേടിയശേഷം ഭരതനെ മറ്റൊരു ദേശത്തേക്ക്, അല്ലെങ്കിൽ മറ്റൊരു ലോകത്തേക്കുതന്നെ, പറഞ്ഞയയ്ക്കും. ബാലനായിരിക്കുമ്പോൾത്തന്നെ നീ ഭരതനെ മാതുലഗൃഹത്തിലേക്ക് അയച്ചു; സാമീപ്യംകൊണ്ടാണല്ലോ സ്ഥാവരങ്ങളിൽപ്പോലും സൗഹാർദ്ദം ജനിക്കുന്നത്.’ ഈ അവസാനവാക്കാണ് മന്ഥരയുടെ തർക്കത്തിന്റെ മൂലം: ഭരതൻ ഇവിടെയുണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ പിതാവിന്റെ സ്നേഹം അദ്ദേഹത്തിലും തുല്യമായി ഉണ്ടാകുമായിരുന്നു; അകലംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നഷ്ടത്തിനു കാരണം എന്ന്. ‘സമ്മാനം നൽകാൻ ഒരുങ്ങുന്നു’ എന്ന പരിഹാസവചനവും ശ്രദ്ധിക്കണം: ശോകവേളയിൽ സമ്മാനം നൽകേണ്ടതല്ല എന്ന് അവൾ കൈകേയിയെ വീണ്ടും ലജ്ജിപ്പിക്കുന്നു. ‘മറ്റൊരു ദേശത്തേക്ക്, അല്ലെങ്കിൽ മറ്റൊരു ലോകത്തേക്ക്’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ അവൾ നാടുകടത്തലും മരണവും രണ്ടും ആശങ്കിക്കുന്നു; അവസാനത്തെ പദമാണ് കൂടുതൽ ഭയജനകം.

‘ഭരതനോടുള്ള കൂറുമൂലം ശത്രുഘ്നനും അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പംതന്നെ പോയി; ലക്ഷ്മണൻ രാമനോടൊപ്പമെന്നപോലെ ഇവൻ ഭരതനോടൊപ്പം. കേട്ടിട്ടുണ്ടല്ലോ: ഒരു മരം വനവാസികൾ മുറിക്കാനിരിക്കുകയായിരുന്നു; എന്നാൽ അടുത്തുനിന്നിരുന്ന ഈറ്റകളാൽ (ശരകാണ്ഡങ്ങളാൽ) ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നതിനാൽ അതു മഹാഭയത്തിൽനിന്നു രക്ഷപ്പെട്ടു. സൗമിത്രി രാമനെ സംരക്ഷിക്കുന്നു, രാഘവൻ ലക്ഷ്മണനെയും; അവരുടെ സൗഭ്രാത്രം അശ്വിനീദേവന്മാരുടേതുപോലെ ലോകങ്ങളിൽ വിശ്രുതമാണ്. അതിനാൽ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് ഒരു ദോഷവും ചെയ്യില്ല; ഭരതനോടാകട്ടെ രാമൻ ദോഷം ചെയ്യും എന്നതിൽ സംശയമില്ല. അതിനാൽ രാഘവൻ രാജഗൃഹത്തിൽനിന്നുതന്നെ വനത്തിലേക്കു പോകട്ടെ; ഇതാണ് എനിക്കു രുചിക്കുന്നത്, നിനക്ക് ഏറ്റവും ഹിതകരവും.’ ഇവിടെ ആദ്യമായി ‘വനവാസം’ എന്ന ശബ്ദം ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതാണ് അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ മുഴുവൻ കഥാബീജം. മരത്തിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തത്തിലൂടെ അവൾ വീണ്ടും സാമീപ്യത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു: അടുത്തു നിൽക്കുന്നവൻ മാത്രമേ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നുള്ളൂ എന്ന്. ‘ഇതാണ് എനിക്കു രുചിക്കുന്നത്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ ദാസി തന്റെ സ്വന്തം അഭിപ്രായം രാജമഹിഷിയുടെ മുമ്പിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു; മുമ്പ് ഭയം കാണിച്ചവൾ ഇപ്പോൾ ഉപായംതന്നെ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; ഇതാണ് അവളുടെ വാക്യരചനയുടെ പരിണതി.

‘ഭരതൻ ധർമ്മപ്രകാരം പിതൃരാജ്യം പ്രാപിച്ചാൽ ഇങ്ങനെ നിന്റെ ബന്ധുപക്ഷത്തിനും ശ്രേയസ്സുണ്ടാകും. സുഖത്തിനു ശീലിച്ച നിന്റെ ആ ബാലൻ രാമന്റെ സഹജശത്രുവാണ്; സമൃദ്ധനായ രാമന്റെ അധീനതയിൽ എല്ലാം നഷ്ടപ്പെട്ട അവൻ എങ്ങനെ ജീവിക്കും? കാട്ടിൽ സിംഹത്താൽ ഓടിക്കപ്പെടുന്ന ആനക്കൂട്ടത്തലവനെപ്പോലെ രാമനാൽ മൂടിമറയ്ക്കപ്പെടുന്ന ഭരതനെ രക്ഷിക്കാൻ നീ ബാധ്യസ്ഥയാണ്. മുമ്പ് സൗഭാഗ്യത്തിന്റെ അഹങ്കാരത്തിൽ നീ അവഗണിച്ച നിന്റെ സപത്നിയായ രാമന്റെ അമ്മ എങ്ങനെ വൈരം വീട്ടാതിരിക്കും?’ സിംഹഗജോപമയാൽ മന്ഥര ഭരതനെ നിർദ്ദോഷനും പീഡിതനുമായും രാമനെ ഹിംസ്രനായും കാണിക്കുന്നു; യഥാർത്ഥത്തിൽ ഈ ഉപമതന്നെ മിഥ്യയാണ്. അവസാനവാക്യമാകട്ടെ സ്ത്രീസ്വഭാവത്തിന്റെ മർമ്മം സ്പർശിക്കുന്നു: പണ്ടത്തെ അപമാനത്തിന്റെ ഓർമ്മതന്നെ കൗസല്യയുടെ പ്രതികാരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ശങ്ക ജനിപ്പിക്കുന്നു; ഭൂതകാലത്തിലെ ദോഷം ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നു എന്നതാണ് കൂനിയുടെ കൗശലം. ‘ബന്ധുപക്ഷത്തിന്റെ ശ്രേയസ്സ്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൾ കൈകേയിയുടെ പിതൃകുലത്തെയും പ്രലോഭിപ്പിക്കുന്നു; ഒരു സ്ത്രീയുടെ തീരുമാനത്തിൽ മുഴുവൻ കുലത്തിന്റെയും ഹിതം ആരോപിച്ച് അവൾ അവരുടെ ഉത്തരവാദിത്വഭാരം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു.

‘ഭാമിനീ, ധാരാളം സമുദ്രങ്ങളാലും പർവ്വതങ്ങളാലും നിറഞ്ഞ ഭൂമി രാമൻ നേടുമ്പോൾ, നീ ഭരതനോടൊപ്പം ദീനയായി അശുഭമായ പരാഭവത്തിലെത്തും. രാമൻ ഭൂമി നേടുമ്പോൾ തീർച്ചയായും ഭരതൻ നശിക്കും; അതിനാൽ നിന്റെ പുത്രനു രാജ്യം, ഈ ശത്രുവിനു നാടുകടത്തൽ, ഇതിനുള്ള കാരണം എന്തെന്നു മാത്രം ചിന്തിക്കുക.’ ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടവയാണ്; വൃത്തം മാറ്റുന്നതിലൂടെതന്നെ കവി സർഗസമാപനം സൂചിപ്പിക്കുകയും വാക്യത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെ മന്ഥര ആദ്യമായി രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ വ്യക്തമായി ആവശ്യപ്പെടുന്നു: ഭരതനു രാജ്യം, രാമനു നാടുകടത്തൽ; ഇതാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ രണ്ടു വരങ്ങളുടെ രൂപത്തിൽ പരിണമിക്കുന്നത്. സർഗാന്തത്തിൽ കൈകേയിയുടെ മറുപടി കേൾക്കുന്നില്ല; ആ മൗനംതന്നെ വരാനിരിക്കുന്ന മാറ്റത്തിന്റെ സൂചകമാണ്. ‘രാമൻ അരാമനാകും’ എന്നത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ മന്ഥരയുടെതന്നെ വായിൽനിന്നു കേൾക്കാം; ഇവിടെ വിത്തു മാത്രമേ പാകിയിട്ടുള്ളൂ.

At the end of the last sarga Kaikeyī had lovingly given the hunchback a heavenly ornament and offered her a boon as well. But Mantharā, resenting her, threw the ornament down and, full of anger and grief, said: "Why are you rejoicing at the wrong moment, you foolish woman? You don't see that you are standing in the middle of an ocean of sorrow. My lady, grief-stricken as I am, I can scarcely bear you in my heart — that you should be glad when a great calamity has come and you ought to be mourning! It is your folly I grieve for. A rival's son is an enemy, and his rise is like death coming upon you; what woman of sense would rejoice at it? It is from Bharata that Rāma has something to fear, since the kingdom belongs to both of them alike. When I think of that I am downcast — for fear breeds fear in the one who is afraid." Throwing away the ornament shows how firm her purpose was: a servant who refuses a reward is driven not by greed but by jealousy. The poet shows the order of her speech — first reproach, then a display of her own grief, then the word "enemy" to cast Rāma as a foe. Even the old saying about fear she turns upside down: it is she, frightened herself, who plants fear in others.

"Great-armed Lakṣmaṇa is devoted to Rāma with his whole heart, and Śatrughna follows Bharata just as Lakṣmaṇa follows Rāma. Even by the order of succession, my lady, the throne comes next to Bharata; for the two younger ones the claim is far away. So Rāma's fear is of Bharata. Rāma knows the ways of warriors; he is shrewd and acts when the moment comes. Thinking of your son, I tremble with fear." Mantharā sets out a political calculation: after the eldest, the next brother is the only rival, the younger ones do not count, and so in Rāma's eyes Bharata must be the thorn. In truth no such reckoning was ever in Rāma's heart; the hunchback attributes her own crooked mind to him. And by saying she trembles she makes her fear seem physical, hoping to reach Kaikeyī's heart not only with words but with her shaking body.

"Kausalyā is fortunate indeed: tomorrow, under Puṣya, the best of brāhmaṇas will consecrate her son to the high office of heir-apparent. She will have won the earth, won joy and honour, and seen her enemies struck down, and you will wait on her with folded hands like a slave-girl. So you, along with the rest of us, will be her servant, and your son will be Rāma's servant. Rāma's women will rejoice, while your daughters-in-law will be joyless at Bharata's ruin." These words strike at the tenderest spot in a woman's heart: what she holds up to frighten Kaikeyī is not the loss of a kingdom but servitude before a co-wife. By saying "along with us" she mixes in her own downfall, so that her words seem unselfish; and by saying Kausalyā has struck down her enemies she implies that in Kausalyā's eyes the enemy is Kaikeyī, so that the consecration is Kausalyā's victory and Kaikeyī's defeat. So news that was a blessing for the whole city is twisted into the humiliation of one woman.

Seeing Mantharā speak so, in the extremity of her feeling, Queen Kaikeyī praised Rāma's virtues: "Rāma knows dharma; he is virtuous, self-controlled, grateful, truthful and pure. He is the king's eldest son, so he deserves to be heir-apparent. He will live long and care for his brothers and dependants like a father. Why then, hunchback, are you so pained to hear of Rāma's consecration? And Bharata too, that bull among men, will surely receive the kingdom of his fathers and forefathers after Rāma's hundred years." Kaikeyī's answer is the centre of the sarga: she cites Rāma's qualities, not her own son's claim, as the ground, for in her view kingship comes by merit and not by birth alone. So the poet makes it clear that the change that comes over her later springs not from her own nature but from poison brought in from outside. And by saying he will care for his brothers like a father she rejects the very hostility between brothers that Mantharā imagines.

"Mantharā, now that prosperity has come, when there is good now and more good to come, why are you tormenting yourself as though you were burning? Bharata is dear to me, but Rāghava is dearer still, for he serves me even more than he serves Kausalyā. If the kingdom is Rāma's, it is Bharata's as well, for Rāghava regards his brothers as he regards himself." These three sentences prove Kaikeyī's pure heart: she not only bears Rāma no ill will but loves him like a son, and she bears witness to his humility from her own experience. Remembering these words makes her fall in the next sargas all the more pitiable. And her "as though you were burning" catches the hunchback's inner fire exactly: Mantharā was not grieving but consumed with envy.

Hearing Kaikeyī's words, Mantharā, deeply distressed, drew a long, hot breath and said: "In your folly you take disaster for good fortune and do not understand your own position; you are sinking in an ocean of misery, vast with grief and calamity. Rāghava will be king, and after Rāghava his son; so Bharata, Kaikeyī, will be shut out of the royal line altogether. Not all a king's sons take the throne, my lady; if they were all installed, there would be chaos. So, Kaikeyī of flawless body, kings place the reins of rule in the hands of the eldest — or, if there is no eldest, of whichever of the others has merit." Here for the first time Mantharā shows foresight: not Rāma alone but his descendants will take the throne, and Bharata's line will be excluded for ever. This is what first plants the seed of doubt in Kaikeyī's heart. With the harsh word "folly" she attacks Kaikeyī's very independence of mind; that a servant could call her mistress a fool without being checked shows how much power she had in that household.

"Your son will be utterly broken, cut off like an orphan from comfort and from the royal line, loving mother that you are. I came here for your sake, and you do not understand me — you would even give me a present for your rival's good fortune! Once Rāma has the kingdom free of thorns, he will certainly send Bharata away to another country — or to another world. You yourself had Bharata taken to his uncle's house while he was still a boy; yet affection grows from nearness, even among things that do not move." This last point is the root of her argument: had Bharata been here, his father's love would have been shared equally with him, and it is his absence that has cost him. Her taunt about the present shames Kaikeyī again, since a reward is not given in a time of mourning, and her "another country or another world" hints at both exile and death, the second the more frightening.

"Śatrughna went with Bharata at his wish; as Lakṣmaṇa belongs to Rāma, so he belongs to Bharata. They tell of a tree that woodsmen meant to cut down, but because it stood close among thickets of reeds it was saved from that great danger. The son of Sumitrā guards Rāma, and Rāghava guards Lakṣmaṇa; their brotherhood is as famous in the worlds as that of the Aśvins. So Rāma will never do the least harm to Lakṣmaṇa, but that he will harm Bharata there is no doubt. Therefore let Rāghava go straight from the palace to the forest. That is what I think best, and it is greatly to your advantage." Here the idea of exile to the forest is spoken for the first time, and it is the seed of the whole Ayodhyā Kāṇḍa. With the story of the tree she again insists on the power of nearness: whoever stays close is protected. And with "that is what I think best" a servant sets her own opinion before a queen; having first shown the danger, she now names the remedy, and this is where her whole speech has been leading.

"If Bharata receives his father's kingdom by right, good will come to you and to all your kindred as well. That boy of yours, used to comfort, is Rāma's natural enemy; stripped of everything, how will he live under the power of Rāma, whose fortune is full? You must save Bharata, hunted by Rāma as the leader of an elephant herd is hunted by a lion in the forest. Once, proud of your favour, you slighted Rāma's mother, your co-wife; how could she not pay back that enmity?" With the lion and the elephant Mantharā paints Bharata as an innocent victim and Rāma as a predator — an image false in itself. Her last sentence goes straight to a woman's sore spot: the memory of an old slight makes Kaikeyī fear Kausalyā's revenge, so that a past fault breeds fear of the future — the hunchback's cleverness. By promising good to Kaikeyī's kindred she tempts her with the welfare of her father's house too, loading the decision of one woman with the fortunes of a whole family.

"My lady, when Rāma wins this earth with its many oceans and mountains, you will sink into misery and disgrace, and Bharata with you. When Rāma gains the earth, Bharata is surely lost. So think how your own son may have the kingdom, and how this other may be sent into exile." These two verses are in a longer metre, and by changing the metre the poet marks the close of the sarga and deepens the weight of the words. Here for the first time Mantharā plainly asks for two things — the kingdom for Bharata and exile for Rāma — which in the next sarga will take the form of the two boons. Kaikeyī's answer is not heard at the end of the sarga, and that silence itself foreshadows the change to come. In the next sarga Mantharā herself will say that Rāma will be Rāma no longer; here only the seed is sown.