पूर्वसर्गे जामदग्न्यः रामः वैष्णवं धनुः प्रदर्श्य दाशरथिं द्वन्द्वयुद्धम् आह्वितवान्। अत्र दाशरथिः तस्य वाक्यं श्रुत्वा पितुः दशरथस्य गौरवात् यन्त्रितकथः सन् भार्गवं प्रत्यवदत् — ‘भार्गव, यत् कर्म त्वया कृतम्, तत् मया श्रुतम्; पितुः आनृण्यम् आस्थितः त्वम्, अतः तत् वयम् अनुरुध्यामहे। किन्तु क्षत्रधर्मेण युक्तं माम् अशक्तं वीर्यहीनम् इव अवजानासि; अद्य मम तेजः पराक्रमं च पश्य।’ रामस्य पूर्वं मौनं भयात् न आसीत्, पितृगौरवात् एव; इदानीं तु गौरवस्य सीमा प्राप्ता।

एवम् उक्त्वा क्रुद्धः राघवः लघुपराक्रमः सन् भार्गवस्य हस्तात् एव तत् वरायुधं शरं च प्रतिजग्राह। तत् धनुः आरोप्य सः शरं सज्यं चकार; ततः क्रुद्धः दाशरथिः रामः जामदग्न्यं रामम् इदम् अब्रवीत्। अत्र कविः शीघ्रताम् एव दर्शयति — न याचनम्, न विवादः, न प्रयत्नस्य वर्णनम्। यत् भार्गवः परीक्षार्थं प्रस्तुतवान्, तत् तत्क्षणम् एव सिद्धम्; अवशिष्टः तु शरस्य लक्ष्यनिर्णयः। ‘हस्तात्’ इति पदं सूचयति यत् धनुः न दत्तम्, अपि तु गृहीतम्।

रामः वदति — ‘त्वं ब्राह्मणः असि इति हेतोः मम पूज्यः; विश्वामित्रस्य सम्बन्धेन च पूज्यतरः। तस्मात् ते प्राणहरं शरं मोक्तुं न शक्तः अस्मि।’ जामदग्न्यः हि विश्वामित्रस्य भगिन्याः सत्यवत्याः पौत्रः, अतः गुरोः कुलेन अपि सम्बद्धः। ‘न शक्तः’ इति पदेन असामर्थ्यं न उच्यते, अपि तु धर्मेण निषिद्धत्वम्; बलं धर्मेण नियम्यते इति अस्य सर्गस्य मूलभावः। पूर्वं जामदग्न्यः क्षत्रियान् बहुशः हतवान्; इदानीं तु ब्राह्मणत्वम् एव तस्य रक्षा भवति।

‘इमां तव सर्वत्रगामिनीं गतिम्, अथवा तपोबलेन समर्जितान् अप्रतिमान् लोकान् हनिष्यामि — इति मम मतिः। अयं हि दिव्यः वैष्णवः शरः परपुरंजयः बलदर्पविनाशनः; सः वीर्येण मोघः न पतति।’ एवं रामः भार्गवाय विकल्पं ददाति — गतिः वा पुण्यलोकाः वा। सन्धितः शरः निष्फलः भवितुं न अर्हति, अतः किञ्चित् अवश्यं नाशनीयम्; प्राणाः तु न हिंस्यन्ते। एषा राजधर्मस्य सूक्ष्मा मर्यादा — शस्त्रस्य नियमः रक्ष्यते, ब्राह्मणस्य जीवनं च।

तस्मिन् काले वरायुधधरं रामं द्रष्टुं सर्षिगणाः सुराः पितामहं ब्रह्माणं पुरस्कृत्य सर्वशः तत्र समेताः। गन्धर्वाः अप्सरसः सिद्धाः चारणाः किन्नराः यक्षाः राक्षसाः नागाः च तत् महत् अद्भुतं द्रष्टुम् आगताः। कविः एतेन सूचयति यत् इदं न प्राकृतं द्वन्द्वयुद्धम्, अपि तु द्वयोः विष्णुरूपयोः सन्धिकालः — भार्गवावतारस्य समाप्तिः, रामावतारस्य च प्रतिष्ठा; अतः सर्वे लोकाः साक्षिणः भवन्ति। ब्रह्मा च अग्रे स्थाप्यते, यतः तेन एव पूर्वं शिववैष्णवयोः धनुषोः विरोधः जनितः आसीत्।

रामे वरधनुर्धरे सति सर्वः लोकः जडीकृतः; निर्वीर्यः असौ जामदग्न्यः रामः दाशरथिं राममुदैक्षत। रामस्य तेजोभिः गतवीर्यत्वात् सः जडीकृतः सन् कमलपत्राक्षं रामं मन्दं मन्दम् उवाच। ‘कमलपत्राक्ष’ इति विशेषणं विष्णोः प्रसिद्धम्, अत्र सप्रयोजनं प्रयुक्तम्। वैष्णवं तेजः भार्गवात् निर्गत्य दाशरथौ प्रविष्टम् इति व्याख्यातारः वदन्ति; ‘मन्दं मन्दम्’ इति द्विरुक्तिः तस्य क्षीणं स्वरं दर्शयति। पूर्वं यः हुंकारेण शिवं स्तम्भितवतः विष्णोः धनुः धारयति स्म, सः अधुना स्वयं स्तम्भितः।

जामदग्न्यः कथयति — ‘यदा मया पूर्वं काश्यपाय वसुंधरा दत्ता, तदा काश्यपः माम् अब्रवीत् — मम विषये त्वया न वस्तव्यम् इति। सः अहं गुरोः वचः कुर्वन् पृथिव्यां निशां न वसे; तदाप्रभृति, काकुत्स्थ, मया काश्यपस्य समक्षं सा प्रतिज्ञा कृता।’ एवं तस्य सर्वत्रगामिनी गतिः न विलासः, अपि तु स्वेच्छया गृहीतायाः प्रतिज्ञायाः परिणामः; गुरुवचनपालनम् एव तस्य निरन्तरं गमनम्। तस्य गमनशीलता तपसः फलं च दानस्य परिणामः च।

‘तस्मात् वीर राघव, तां मम गतिं हन्तुं न अर्हसि; मनोजवेन अहं पर्वतोत्तमं महेन्द्रं गमिष्यामि। ये तु मया तपसा निर्जिताः अप्रतिमाः लोकाः, तान् शरमुख्येन जहि; कालस्य पर्ययः मा भूत्।’ अत्र भार्गवः स्वयम् एव स्वस्य तपोधनं त्यजति — न जीवनं याचते, न जयम्, गतिम् एव याचते; ‘मा भूत् कालस्य पर्ययः’ इति वचनेन विलम्बम् अपि न सहते। तपसा अर्जितं सर्वं ददाति, केवलं वचनरक्षणम् इच्छति।

‘अक्षय्यं मधुहन्तारं सुरेश्वरं त्वां जानामि; अस्य धनुषः परामर्शात् एव इदं मया ज्ञातम्। परंतप, ते स्वस्ति अस्तु। एते सर्वे समागताः सुरगणाः त्वाम् आहवे अप्रतिद्वन्द्वम् अप्रतिमकर्माणं निरीक्षन्ते।’ धनुषः स्पर्शमात्रेण विष्णुत्वं ज्ञातम्, यतः तत् धनुः विष्णोः एव न्यासः आसीत्, तत् च अन्यः कोऽपि न आरोपयेत्। अतः अत्र पराजयः न पराजयः, अपि तु प्रत्यभिज्ञानम्। ‘स्वस्ति ते अस्तु’ इति आशीर्वादेन विरोधः सौहार्दे परिणमति।

‘काकुत्स्थ, त्वया त्रैलोक्यनाथेन यत् अहं विमुखीकृतः, इयं मम व्रीडा भवितुं न अर्हति। सुव्रत राम, तत् अप्रतिमं शरं मोक्तुम् अर्हसि; शरमोक्षे कृते सति अहं पर्वतोत्तमं महेन्द्रं गमिष्यामि।’ भगवता एव पराजितः इति ज्ञात्वा भार्गवस्य लज्जा निवृत्ता; यः सर्वेषां नाथः, तेन निवर्तितस्य न अपमानः। एषा एव शरणागतस्य शान्तिः; क्षत्रियसंहारकस्य क्रोधः अत्र विरमति। पूर्वस्य क्रोधस्य स्थाने अधुना प्रसादः दृश्यते।

एवं जामदग्न्ये रामे ब्रुवति सति प्रतापवान् श्रीमान् दाशरथिः रामः तम् उत्तमं शरं चिक्षेप। रामेण हतान् तपसा अर्जितान् स्वान् लोकान् दृष्ट्वा जामदग्न्यः आशु पर्वतोत्तमं महेन्द्रं जगाम, यथा पूर्वं प्रतिज्ञातम्। एतयोः श्लोकयोः द्वितीयः गीताप्रेस-पाठे एव विद्यते, बडोदा-समीक्षितसंस्करणे तु न उपलभ्यते; तत्र एकविंशात् अनन्तरम् एव दिशां वितिमिरत्वम् उच्यते। रामः प्राणान् न हरति, केवलं तपःफलम् एव हरति; एतेन प्रतिज्ञा सिद्धा, ब्राह्मणश्च अवध्यः रक्षितः।

ततः सर्वाः दिशः उपदिशः च वितिमिराः अभवन्; सर्षिगणाः सुराः उदायुधं रामं प्रशशंसुः। अन्धकारस्य अपगमः भार्गवस्य क्रोधतेजसः उपशमं सूचयति। जामदग्न्यः रामः दाशरथिना रामेण प्रपूजितः सन् तं प्रदक्षिणीकृत्य स्वाम् आत्मगतिं जगाम। एवं द्वयोः रामयोः सङ्घर्षः पूजया शान्त्या च समाप्यते; अग्रिमे सर्गे दशरथः सपरिवारः सवध्वः अयोध्यां प्रतिगच्छति। एवं बालकाण्डस्य अन्तिमं विघ्नं निवृत्तम्; अग्रे विवाहयात्रायाः समापनम् एव अवशिष्टम्।

క్రిందటి సర్గలో జామదగ్న్య రాముడు వైష్ణవ ధనుస్సును చూపించి దశరథ కుమారుణ్ణి ద్వంద్వయుద్ధానికి సవాలు చేశాడు. ఇక్కడ దశరథ కుమారుడు అతడి మాట విని, తండ్రి దశరథుడి పట్ల గౌరవంతో ఇంతవరకూ మాటను నిగ్రహించుకున్నవాడై, భార్గవుడికి ఇలా బదులిచ్చాడు: ‘భార్గవా, మీరు చేసిన కార్యం నేను విన్నాను; మీరు తండ్రి ఋణం తీర్చుకోవడానికి పూనుకున్నారు, అందుచేత దానిని మేము గౌరవిస్తాము. కానీ క్షత్రధర్మంతో కూడిన నన్ను అసమర్థుడిలా, పరాక్రమహీనుడిలా తక్కువగా చూస్తున్నారు; ఈ రోజు నా తేజస్సును, పరాక్రమాన్ని చూడండి.’ రాముడి ఇంతవరకటి మౌనం భయం వల్ల కాదు, తండ్రి పట్ల గౌరవం వల్లనే; ఇప్పుడు మాత్రం ఆ గౌరవానికి హద్దు చేరింది.

ఇలా చెప్పి కోపించిన రాఘవుడు చురుకైన పరాక్రమంతో భార్గవుడి చేతి నుండే ఆ శ్రేష్ఠ ఆయుధాన్ని, బాణాన్ని తీసుకున్నాడు. ఆ ధనుస్సును ఎక్కుపెట్టి బాణాన్ని సంధించాడు; అప్పుడు కోపించిన దశరథ కుమారుడైన రాముడు జామదగ్న్య రాముడితో ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ కవి వేగాన్నే చూపుతున్నాడు: యాచన లేదు, వివాదం లేదు, ప్రయత్నపు వర్ణన లేదు. భార్గవుడు పరీక్షకు పెట్టినది ఆ క్షణంలోనే సిద్ధించింది; మిగిలింది బాణం లక్ష్యం నిర్ణయించడం మాత్రమే. ‘హస్తాత్’ (చేతి నుండి) అనే పదం ధనుస్సు ఇవ్వబడలేదని, తీసుకోబడిందని సూచిస్తుంది.

రాముడు ఇలా అంటున్నాడు: ‘మీరు బ్రాహ్మణులు కాబట్టి నాకు పూజనీయులు; విశ్వామిత్రుడితో బంధుత్వం వల్ల మరింత పూజనీయులు. అందుచేత మీ ప్రాణాలు హరించే బాణాన్ని విడవలేను.’ జామదగ్న్యుడు విశ్వామిత్రుడి సోదరి సత్యవతికి మనుమడు; అందుచేత గురువు వంశంతో కూడా సంబంధం గలవాడు. ‘న శక్తః’ (విడవలేను) అనే పదం అసమర్థతను కాదు, ధర్మం నిషేధించిందని చెబుతుంది; బలం ధర్మంచేత నియమించబడుతుందనేదే ఈ సర్గ మూలభావం. పూర్వం జామదగ్న్యుడు అనేకసార్లు క్షత్రియులను చంపాడు; ఇప్పుడు మాత్రం బ్రాహ్మణత్వమే అతడికి రక్ష అవుతోంది.

‘అన్నిచోట్లకూ వెళ్ళగల మీ ఈ గతిని గానీ, తపోబలంతో మీరు సంపాదించిన సాటిలేని లోకాలను గానీ నాశనం చేస్తాను — ఇది నా నిశ్చయం. శత్రుపురాలను జయించే, బలదర్పాలను నాశనం చేసే ఈ దివ్య వైష్ణవ బాణం తన శక్తిచేత వ్యర్థంగా పడదు.’ ఇలా రాముడు భార్గవుడికి ఒక ఎంపిక ఇస్తున్నాడు: గతి గానీ, పుణ్యలోకాలు గానీ. సంధించిన బాణం నిష్ఫలం కాకూడదు, కాబట్టి ఏదో ఒకటి తప్పక నశించాలి; ప్రాణాలు మాత్రం హరించబడవు. ఇదే రాజధర్మపు సూక్ష్మమైన మర్యాద: ఆయుధపు నియమమూ రక్షించబడుతుంది, బ్రాహ్మణుడి ప్రాణమూ రక్షించబడుతుంది.

ఆ సమయంలో శ్రేష్ఠ ఆయుధం ధరించిన రాముణ్ణి చూడటానికి ఋషిగణాలతో కూడిన దేవతలు పితామహుడైన బ్రహ్మను ముందుంచుకొని అన్నివైపుల నుండీ అక్కడ చేరారు. గంధర్వులు, అప్సరసలు, సిద్ధులు, చారణులు, కిన్నరులు, యక్షులు, రాక్షసులు, నాగులు ఆ మహాద్భుతాన్ని చూడటానికి వచ్చారు. దీనితో కవి సూచిస్తున్నాడు: ఇది సాధారణ ద్వంద్వయుద్ధం కాదు, విష్ణువు యొక్క రెండు రూపాల సంధికాలం; భార్గవావతారపు సమాప్తి, రామావతారపు ప్రతిష్ఠ; అందుకే లోకాలన్నీ సాక్షులవుతాయి. బ్రహ్మను ముందు నిలపడానికి కారణం, పూర్వం శైవ వైష్ణవ ధనుస్సుల మధ్య విరోధం పుట్టించినది ఆయనే.

రాముడు శ్రేష్ఠ ధనుస్సును ధరించి ఉండగా లోకమంతా స్తంభించిపోయింది; శక్తిహీనుడైన ఆ జామదగ్న్య రాముడు దశరథ కుమారుడైన రాముణ్ణి చూశాడు. రాముడి తేజస్సుతో శక్తి కోల్పోయి స్తంభించినవాడై, అతడు కమలదళాక్షుడైన రాముడితో మెల్లమెల్లగా మాట్లాడాడు. ‘కమలపత్రాక్ష’ (తామరరేకుల వంటి కన్నులు గలవాడు) అనే విశేషణం విష్ణువుకు ప్రసిద్ధమైనది; ఇక్కడ అది ప్రయోజనంతో వాడబడింది. వైష్ణవ తేజస్సు భార్గవుడి నుండి వెలువడి దశరథ కుమారుడిలో ప్రవేశించిందని వ్యాఖ్యాతలు చెబుతారు; ‘మందం మందమ్’ (మెల్లమెల్లగా) అనే ద్విరుక్తి అతడి క్షీణించిన స్వరాన్ని చూపుతుంది. పూర్వం హుంకారంతో శివుణ్ణి స్తంభింపజేసిన విష్ణువు ధనుస్సును ధరించినవాడు ఇప్పుడు తానే స్తంభించిపోయాడు.

జామదగ్న్యుడు ఇలా చెబుతున్నాడు: ‘పూర్వం నేను కశ్యపుడికి భూమిని దానం చేసినప్పుడు, కశ్యపుడు “నా రాజ్యంలో నీవు నివసించకూడదు” అని నాతో అన్నాడు. అప్పటినుండి గురువు మాటను పాటిస్తూ నేను భూమిపై రాత్రి నివసించను; కాకుత్స్థా, అప్పటినుండి కశ్యపుడి సమక్షంలో నేను ఆ ప్రతిజ్ఞ చేశాను.’ ఈ విధంగా అతడి సర్వత్రగామి అయిన గతి విలాసం కాదు, స్వచ్ఛందంగా స్వీకరించిన ప్రతిజ్ఞ ఫలితం; గురువాక్య పాలనమే అతడి నిరంతర సంచారం. అతడి సంచారశీలత తపస్సుకు ఫలమూ, దానానికి పరిణామమూ.

‘కాబట్టి వీరా రాఘవా, నా ఆ గతిని నీవు నాశనం చేయకూడదు; మనోవేగంతో నేను పర్వతశ్రేష్ఠమైన మహేంద్రానికి వెళతాను. నేను తపస్సుతో జయించిన సాటిలేని లోకాలను మాత్రం ఈ శ్రేష్ఠ బాణంతో నాశనం చేయి; కాలయాపన కాకుండుగాక.’ ఇక్కడ భార్గవుడు తానే తన తపోధనాన్ని త్యజిస్తున్నాడు: ప్రాణాన్ని కోరడు, జయాన్ని కోరడు, గతిని మాత్రమే కోరుతున్నాడు; ‘కాలయాపన కాకుండుగాక’ అనే మాటతో ఆలస్యాన్ని కూడా సహించడం లేదు. తపస్సుతో సంపాదించినదంతా ఇచ్చివేస్తున్నాడు, తన మాటను నిలుపుకోవడాన్ని మాత్రమే కోరుతున్నాడు.

‘నీవు నాశరహితుడివి, మధువును సంహరించినవాడివి, దేవతలకు ప్రభువువి అని నేను తెలుసుకున్నాను; ఈ ధనుస్సును నీవు స్పృశించడంతోనే ఇది నాకు తెలిసింది. పరంతపా, నీకు స్వస్తి కలుగుగాక. ఇక్కడ చేరిన ఈ దేవగణాలన్నీ యుద్ధంలో ఎదురులేనివాడివి, సాటిలేని కార్యాలు చేసేవాడివి అయిన నిన్ను చూస్తున్నాయి.’ ధనుస్సును స్పృశించినంత మాత్రాన్నే విష్ణుత్వం తెలిసింది; ఎందుకంటే ఆ ధనుస్సు విష్ణువు ఉంచిన న్యాసమే, దానిని మరెవ్వరూ ఎక్కుపెట్టలేరు. కాబట్టి ఇక్కడ పరాజయం పరాజయం కాదు, ప్రత్యభిజ్ఞ (గుర్తింపు). ‘నీకు స్వస్తి కలుగుగాక’ అనే ఆశీర్వాదంతో విరోధం సౌహార్దంగా పరిణమిస్తుంది.

‘కాకుత్స్థా, త్రిలోకనాథుడవైన నీచేత నేను వెనుదిరిగేలా చేయబడటం నాకు సిగ్గుచేటు కాదు. సువ్రతుడవైన రామా, సాటిలేని ఆ బాణాన్ని విడువు; బాణం విడిచిన తరువాత నేను పర్వతశ్రేష్ఠమైన మహేంద్రానికి వెళతాను.’ భగవంతుడిచేతనే ఓడిపోయానని తెలిసి భార్గవుడి సిగ్గు తొలగిపోయింది; అందరికీ ప్రభువైనవాడిచేత వెనుదిరిగినవాడికి అవమానం లేదు. శరణాగతుడి శాంతి ఇదే; క్షత్రియ సంహారకుడి కోపం ఇక్కడ విరమిస్తుంది. పూర్వపు కోపం స్థానంలో ఇప్పుడు ప్రసన్నత కనిపిస్తుంది.

జామదగ్న్య రాముడు ఇలా పలుకగా, ప్రతాపవంతుడు, శ్రీమంతుడు అయిన దశరథ కుమారుడు రాముడు ఆ ఉత్తమ బాణాన్ని విడిచాడు. తపస్సుతో సంపాదించిన తన లోకాలు రాముడిచేత నశించడం చూసి, జామదగ్న్యుడు ముందు ప్రతిజ్ఞ చేసినట్లుగా వెంటనే పర్వతశ్రేష్ఠమైన మహేంద్రానికి వెళ్ళాడు. ఈ రెండు శ్లోకాలలో రెండవది గీతాప్రెస్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, బరోడా సమీక్షిత సంస్కరణలో లభించదు; అక్కడ 21వ శ్లోకం తరువాత వెంటనే దిక్కుల చీకటి తొలగడం చెప్పబడుతుంది. రాముడు ప్రాణాలు హరించడు, తపఃఫలాన్ని మాత్రమే హరిస్తాడు; దీనితో ప్రతిజ్ఞ నెరవేరింది, అవధ్యుడైన బ్రాహ్మణుడూ రక్షించబడ్డాడు.

అప్పుడు దిక్కులూ ఉపదిక్కులూ అన్నీ చీకటి తొలగినవయ్యాయి; ఋషిగణాలతో కూడిన దేవతలు ఆయుధం ఎత్తిపట్టిన రాముణ్ణి ప్రశంసించారు. చీకటి తొలగడం భార్గవుడి కోపతేజస్సు శమించడాన్ని సూచిస్తుంది. జామదగ్న్య రాముడు దశరథ కుమారుడైన రాముడిచేత పూజించబడి, అతడికి ప్రదక్షిణం చేసి తన గమ్యానికి వెళ్ళాడు. ఈ విధంగా ఇద్దరు రాముల సంఘర్షణ పూజతో, శాంతితో ముగుస్తుంది; రాబోయే సర్గలో దశరథుడు పరివారంతో, కోడళ్ళతో అయోధ్యకు తిరిగి వెళతాడు. ఇలా బాలకాండలోని చివరి విఘ్నం తొలగిపోయింది; ఇక వివాహయాత్ర ముగింపు మాత్రమే మిగిలింది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ஜாமதக்னியரான ராமர் வைஷ்ணவ வில்லைக் காட்டித் தசரத ராமனை இருவர் போருக்கு அறைகூவினார். இங்கே தசரதன் மைந்தன் அவருடைய சொல்லைக் கேட்டு, தந்தை தசரதன் மீதான மரியாதையால் இதுவரை பேச்சை அடக்கியிருந்தவன், பார்கவருக்கு மறுமொழி கூறினான்: ‘பார்கவரே, நீர் செய்த செயலை நான் கேட்டிருக்கிறேன்; தந்தைக்குப் பட்ட கடனைத் தீர்க்க முனைந்தீர்; ஆகவே அதை நாங்கள் மதிக்கிறோம். ஆனால் க்ஷத்திரிய தர்மத்தோடு கூடிய என்னை இயலாதவன் போலவும் வீரமற்றவன் போலவும் அவமதிக்கிறீர்; இன்று என் தேஜஸையும் பராக்கிரமத்தையும் பாரும்.’ ராமனின் முந்தைய மௌனம் அச்சத்தால் அல்ல, தந்தை மீதான மரியாதையாலேயே; இப்போதோ அந்த மரியாதைக்கும் எல்லை வந்துவிட்டது.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுக் கோபம் கொண்ட ராகவன், விரைவான பராக்கிரமத்துடன், பார்கவரின் கையிலிருந்தே அந்தச் சிறந்த ஆயுதத்தையும் அம்பையும் பெற்றுக்கொண்டான். அந்த வில்லில் நாணேற்றி அம்பைப் பூட்டினான்; பின்னர் கோபம் கொண்ட தசரத ராமன் ஜாமதக்னிய ராமரிடம் இவ்வாறு கூறினான். இங்கே கவி விரைவையே காட்டுகிறார்: வேண்டுகோள் இல்லை, விவாதம் இல்லை, முயற்சியின் வருணனையும் இல்லை. பார்கவர் சோதனைக்காக முன்வைத்தது அக்கணமே நிறைவேறியது; எஞ்சியிருப்பது அம்பின் இலக்கைத் தீர்மானிப்பது மட்டுமே. ‘ஹஸ்தாத்’ (கையிலிருந்து) என்ற சொல், வில் கொடுக்கப்படவில்லை, எடுத்துக்கொள்ளப்பட்டது என்பதைக் குறிக்கிறது.

ராமன் கூறுகிறான்: ‘நீர் பிராமணர் என்பதால் எனக்குப் பூஜைக்குரியவர்; விசுவாமித்திரரோடுள்ள உறவால் இன்னும் அதிகமாகப் பூஜைக்குரியவர். ஆகவே உம் உயிரைப் பறிக்கும் அம்பை எய்ய என்னால் இயலாது.’ ஜாமதக்னியர் விசுவாமித்திரரின் சகோதரியான சத்தியவதியின் பேரன்; ஆகவே குருவின் குலத்தோடும் தொடர்புடையவர். ‘இயலாது’ என்ற சொல்லால் ஆற்றலின்மை சொல்லப்படவில்லை; தர்மத்தால் விலக்கப்பட்டது என்பதே சொல்லப்படுகிறது; பலம் தர்மத்தால் கட்டுப்படுத்தப்படுகிறது என்பதே இந்தச் சர்க்கத்தின் அடிப்படைக் கருத்து. முன்பு ஜாமதக்னியர் க்ஷத்திரியர்களைப் பலமுறை கொன்றார்; இப்போதோ அவருடைய பிராமணத் தன்மையே அவருக்குப் பாதுகாப்பாகிறது.

‘எங்கும் செல்லும் உம்முடைய இந்தச் செல்லும் ஆற்றலையோ, அல்லது தவவலிமையால் நீர் ஈட்டிய ஈடற்ற உலகங்களையோ அழிப்பேன் என்பது என் கருத்து. இது பகைவர் நகரங்களை வெல்லும், பலத்தின் செருக்கை அழிக்கும் தெய்விக வைஷ்ணவ அம்பு; அதன் வீரியத்தால் இது வீணாக விழாது.’ இவ்வாறு ராமன் பார்கவருக்கு ஒரு தேர்வை அளிக்கிறான்: செல்லும் ஆற்றலா, புண்ணிய உலகங்களா. பூட்டிய அம்பு பயனற்றுப் போகக் கூடாது; ஆகவே ஏதாவது ஒன்று அழிக்கப்பட்டே ஆக வேண்டும்; ஆனால் உயிர் பறிக்கப்படுவதில்லை. இதுவே ராஜதர்மத்தின் நுட்பமான மரபு: ஆயுதத்தின் நியதியும் காக்கப்படுகிறது, பிராமணரின் உயிரும் காக்கப்படுகிறது.

அந்நேரத்தில் சிறந்த ஆயுதத்தை ஏந்திய ராமனைக் காண, ரிஷிகணங்களுடன் கூடிய தேவர்கள் பிதாமகரான பிரம்மாவை முன்னிட்டுக்கொண்டு எல்லாத் திசைகளிலிருந்தும் அங்கே கூடினர். கந்தர்வர்கள், அப்சரஸ்கள், சித்தர்கள், சாரணர்கள், கின்னரர்கள், யக்ஷர்கள், ராக்ஷசர்கள், நாகர்கள் ஆகியோரும் அந்தப் பெரும் அற்புதத்தைக் காண வந்தனர். இதனால் கவி குறிப்பிடுவது: இது சாதாரண இருவர் போர் அல்ல; விஷ்ணுவின் இரு வடிவங்கள் சந்திக்கும் சந்திப்பொழுது; பார்கவ அவதாரத்தின் நிறைவும் ராம அவதாரத்தின் நிலைபெறலும்; ஆகவே எல்லா உலகங்களும் சாட்சிகளாகின்றன. பிரம்மாவும் முன்னே நிறுத்தப்படுகிறார்; ஏனெனில் அவரே முன்பு சிவ வில், விஷ்ணு வில் இரண்டிற்கும் இடையே பகையை உண்டாக்கினார்.

ராமன் சிறந்த வில்லை ஏந்தியதும் உலகம் முழுவதும் அசைவற்றுச் செயலிழந்தது; வலிமையிழந்த அந்த ஜாமதக்னிய ராமர் தசரத ராமனை உற்று நோக்கினார். ராமனின் தேஜஸால் வீரியம் இழந்து செயலற்றுப்போன அவர், தாமரையிதழ்க் கண்ணனான ராமனிடம் மெல்ல மெல்லப் பேசினார். ‘கமலபத்ராக்ஷன்’ (தாமரையிதழ்க் கண்ணன்) என்ற அடைமொழி விஷ்ணுவுக்கு உரியதாகப் புகழ் பெற்றது; இங்கே அது நோக்கத்தோடு பயன்படுத்தப்பட்டுள்ளது. வைஷ்ணவ தேஜஸ் பார்கவரிடமிருந்து வெளியேறித் தசரத மைந்தனுக்குள் புகுந்தது என்று உரையாசிரியர்கள் கூறுகின்றனர்; ‘மெல்ல மெல்ல’ என்ற இரட்டைச் சொல் அவருடைய குன்றிய குரலைக் காட்டுகிறது. முன்பு ஹூங்காரத்தால் சிவனை அசைவற்றவராக்கிய விஷ்ணுவின் வில்லை ஏந்தியிருந்தவர், இப்போது தாமே அசைவற்றவராகிவிட்டார்.

ஜாமதக்னியர் கூறுகிறார்: ‘முன்பு நான் காசியபருக்குப் பூமியை அளித்தபோது, காசியபர் என்னிடம், “என் ஆட்சிப் பகுதியில் நீர் வசிக்கக் கூடாது” என்றார். குருவின் சொல்லைக் கடைப்பிடிக்கும் நான் அதுமுதல் பூமியில் இரவில் தங்குவதில்லை; காகுத்தனே, அந்த நாள் முதல் காசியபரின் முன்னிலையில் அந்தச் சபதத்தைச் செய்துகொண்டேன்.’ இவ்வாறு அவருடைய எங்கும் செல்லும் ஆற்றல் வெறும் களியாட்டம் அல்ல; தாமே விரும்பி மேற்கொண்ட சபதத்தின் விளைவு; குருவின் சொல்லைக் காப்பதே அவருடைய இடையறாத பயணம். அவருடைய பயணத் தன்மை தவத்தின் பலனும் கொடையின் விளைவும் ஆகும்.

‘ஆகவே வீரனான ராகவா, என்னுடைய அந்தச் செல்லும் ஆற்றலை நீ அழிக்கலாகாது; மனோவேகத்தில் நான் மலைகளில் சிறந்த மகேந்திர மலைக்குச் செல்வேன். தவத்தால் நான் வென்ற ஈடற்ற உலகங்களையோ அம்புகளில் முதன்மையான இதனால் அழித்துவிடு; காலம் கடந்துவிடக் கூடாது.’ இங்கே பார்கவர் தாமே தம் தவச்செல்வத்தைத் துறக்கிறார்: அவர் உயிரையோ வெற்றியையோ வேண்டவில்லை, செல்லும் ஆற்றலை மட்டுமே வேண்டுகிறார்; ‘காலம் கடந்துவிடக் கூடாது’ என்ற சொல்லால் தாமதத்தையும் பொறுக்கவில்லை. தவத்தால் ஈட்டியது அனைத்தையும் அளிக்கிறார்; தம் சொல்லைக் காப்பதை மட்டுமே விரும்புகிறார்.

‘நீ அழிவற்றவன், மது என்னும் அசுரனைக் கொன்றவன், தேவர்களின் ஈசுவரன் என்று உன்னை அறிகிறேன்; இந்த வில்லைத் தொட்டதாலேயே இதை நான் அறிந்துகொண்டேன். பகைவரை வாட்டுபவனே, உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும். இங்கே கூடியிருக்கும் இந்தத் தேவர் கூட்டங்கள் அனைத்தும் போரில் எதிரியற்றவனாக, ஈடற்ற செயல் புரிபவனாக உன்னை நோக்கிக்கொண்டிருக்கின்றன.’ வில்லைத் தொட்ட மாத்திரத்திலேயே விஷ்ணுத் தன்மை அறியப்பட்டது; ஏனெனில் அந்த வில் விஷ்ணுவின் அடைக்கலப் பொருளே; வேறு எவராலும் அதில் நாணேற்ற முடியாது. ஆகவே இங்கே தோல்வி தோல்வி அல்ல, அடையாளம் கண்டுகொள்ளுதலே. ‘உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்’ என்ற ஆசீர்வாதத்தால் பகை நட்பாக மாறுகிறது.

‘காகுத்தனே, மூவுலகங்களுக்கும் நாதனான உன்னால் நான் திருப்பி அனுப்பப்பட்டது எனக்கு வெட்கமாக இருக்க முடியாது. நல்விரதம் உடைய ராமா, அந்த ஈடற்ற அம்பை எய்துவிடு; அம்பு எய்யப்பட்டதும் நான் மலைகளில் சிறந்த மகேந்திர மலைக்குச் செல்வேன்.’ பகவானாலேயே தோற்கடிக்கப்பட்டேன் என்று அறிந்ததும் பார்கவரின் வெட்கம் நீங்கியது; அனைவருக்கும் நாதனானவனால் திருப்பி அனுப்பப்பட்டவனுக்கு அவமானம் இல்லை. சரணடைந்தவனின் அமைதி இதுவே; க்ஷத்திரியர்களை அழித்தவரின் கோபம் இங்கே ஓய்கிறது. முந்தைய கோபத்தின் இடத்தில் இப்போது அருள் காணப்படுகிறது.

ஜாமதக்னிய ராமர் இவ்வாறு சொன்னதும், வீரமும் திருவும் கொண்ட தசரத ராமன் அந்தச் சிறந்த அம்பை எய்தான். தவத்தால் ஈட்டிய தம் உலகங்கள் ராமனால் அழிக்கப்பட்டதைக் கண்ட ஜாமதக்னியர், முன்பு சபதம் செய்தபடியே, மலைகளில் சிறந்த மகேந்திர மலைக்கு விரைந்து சென்றார். இந்த இரு சுலோகங்களில் இரண்டாவது கீதா பிரஸ் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது; பரோடா ஆய்வுச் திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை; அங்கே இருபத்தோராம் சுலோகத்திற்குப் பின் நேரடியாகத் திசைகள் இருள் நீங்கியது சொல்லப்படுகிறது. ராமன் உயிரைப் பறிக்கவில்லை; தவத்தின் பலனை மட்டுமே பறிக்கிறான்; இதனால் சபதம் நிறைவேறியது, கொல்லத்தகாத பிராமணரும் காக்கப்பட்டார்.

பின்னர் எல்லாத் திசைகளும் இடைத்திசைகளும் இருள் நீங்கின; ரிஷிகணங்களுடன் கூடிய தேவர்கள் ஆயுதம் ஏந்திய ராமனைப் புகழ்ந்தனர். இருள் விலகியது பார்கவரின் கோபத் தேஜஸ் தணிந்ததைக் குறிக்கிறது. ஜாமதக்னிய ராமர் தசரத ராமனால் போற்றி உபசரிக்கப்பட்டு, அவனை வலம் வந்து, தம் வழியே சென்றார். இவ்வாறு இரு ராமர்களின் மோதல் பூஜையோடும் அமைதியோடும் நிறைவுறுகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் தசரதன் பரிவாரத்துடனும் மணமகள்களுடனும் அயோத்திக்குத் திரும்புகிறான். இவ்வாறு பால காண்டத்தின் கடைசி இடையூறு நீங்கியது; இனி திருமணப் பயணத்தின் நிறைவு மட்டுமே எஞ்சியுள்ளது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜಾಮದಗ್ನ್ಯ ರಾಮನು ವಿಷ್ಣುಧನುಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸಿ ದಾಶರಥಿಯನ್ನು ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ದಾಶರಥಿಯು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ತಂದೆ ದಶರಥನ ಮೇಲಿನ ಗೌರವದಿಂದ ಮಾತನ್ನು ಸಂಯಮದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಭಾರ್ಗವನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಭಾರ್ಗವ, ನೀನು ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ; ನೀನು ತಂದೆಯ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಅದನ್ನು ಮನ್ನಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ನನ್ನನ್ನು ಅಶಕ್ತನೆಂದು, ವೀರ್ಯಹೀನನೆಂದು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿರುವೆ; ಇಂದು ನನ್ನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನೂ ನೋಡು.’ ರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ಮೌನ ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಪಿತೃಗೌರವದಿಂದಲೇ ಇತ್ತು; ಈಗಲಾದರೋ ಗೌರವದ ಮಿತಿ ಮುಟ್ಟಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಘವನು ಚುರುಕಿನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಭಾರ್ಗವನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧವನ್ನೂ ಬಾಣವನ್ನೂ ಕಸಿದುಕೊಂಡನು. ಆ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿ ಅವನು ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿದನು; ಅನಂತರ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ಜಾಮದಗ್ನ್ಯ ರಾಮನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶೀಘ್ರತೆಯನ್ನೇ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ - ಬೇಡಿಕೆಯಿಲ್ಲ, ವಾದವಿಲ್ಲ, ಪ್ರಯತ್ನದ ವರ್ಣನೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಭಾರ್ಗವನು ಪರೀಕ್ಷೆಗಾಗಿ ಮುಂದಿಟ್ಟದ್ದು ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು; ಉಳಿದದ್ದು ಬಾಣದ ಗುರಿಯ ನಿರ್ಣಯ ಮಾತ್ರ. ‘ಹಸ್ತಾತ್’ - ‘ಕೈಯಿಂದ’ - ಎಂಬ ಪದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ, ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ನೀನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಪೂಜ್ಯನು; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೊಡನಿರುವ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಪೂಜ್ಯನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹರಿಸುವ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಡಲು ನಾನು ಶಕ್ತನಲ್ಲ.’ ಜಾಮದಗ್ನ್ಯನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ತಂಗಿ ಸತ್ಯವತಿಯ ಮೊಮ್ಮಗನಷ್ಟೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಗುರುವಿನ ಕುಲದೊಡನೆಯೂ ಸಂಬಂಧವುಳ್ಳವನು. ‘ನ ಶಕ್ತಃ’ - ‘ಶಕ್ತನಲ್ಲ’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನಲ್ಲ, ಧರ್ಮದಿಂದ ನಿಷಿದ್ಧವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಬಲವನ್ನು ಧರ್ಮ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮೂಲಭಾವ. ಹಿಂದೆ ಜಾಮದಗ್ನ್ಯನು ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಕೊಂದಿದ್ದನು; ಈಗಲಾದರೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವೇ ಅವನಿಗೆ ರಕ್ಷೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಎಲ್ಲೆಡೆಗೂ ಸಾಗುವ ನಿನ್ನ ಈ ಗತಿಯನ್ನಾಗಲೀ, ತಪೋಬಲದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಅಪ್ರತಿಮವಾದ ಲೋಕಗಳನ್ನಾಗಲೀ ನಾಶಮಾಡುವೆನು - ಇದು ನನ್ನ ನಿಶ್ಚಯ. ಶತ್ರುಪುರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ, ಬಲದರ್ಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಈ ದಿವ್ಯವಾದ ವಿಷ್ಣುಬಾಣವು ತನ್ನ ವೀರ್ಯದಿಂದಾಗಿ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಭಾರ್ಗವನಿಗೆ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ - ಗತಿಯೋ ಪುಣ್ಯಲೋಕಗಳೋ. ಹೂಡಿದ ಬಾಣ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಬಾರದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಏನನ್ನಾದರೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಲೇಬೇಕು; ಆದರೆ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಂಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ರಾಜಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮರ್ಯಾದೆ - ಶಸ್ತ್ರದ ನಿಯಮವೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಜೀವವೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಲು ಋಷಿಗಣಗಳೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳು ಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದರು. ಗಂಧರ್ವರು, ಅಪ್ಸರೆಯರು, ಸಿದ್ಧರು, ಚಾರಣರು, ಕಿನ್ನರರು, ಯಕ್ಷರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ನಾಗರು - ಆ ಮಹಾ ಅದ್ಭುತವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದರು. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧವಲ್ಲ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಎರಡು ರೂಪಗಳ ಸಂಧಿಕಾಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ - ಭಾರ್ಗವಾವತಾರದ ಸಮಾಪ್ತಿ, ರಾಮಾವತಾರದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ ಸಾಕ್ಷಿಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಹಿಂದೆ ಶಿವಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುಧನುಸ್ಸುಗಳ ನಡುವೆ ವಿರೋಧವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದವನು ಅವನೇ.

ರಾಮನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿರಲು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕವೂ ಜಡವಾಯಿತು; ನಿರ್ವೀರ್ಯನಾದ ಆ ಜಾಮದಗ್ನ್ಯ ರಾಮನು ದಾಶರಥಿ ರಾಮನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡಿದನು. ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸುಗಳಿಂದ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡುದರಿಂದ ಜಡನಾದ ಅವನು ಕಮಲದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ರಾಮನಿಗೆ ಮೆಲ್ಲಮೆಲ್ಲನೆ ಹೇಳಿದನು. ‘ಕಮಲಪತ್ರಾಕ್ಷ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು; ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಷ್ಣುತೇಜಸ್ಸು ಭಾರ್ಗವನಿಂದ ಹೊರಟು ದಾಶರಥಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ‘ಮಂದಂ ಮಂದಮ್’ - ‘ಮೆಲ್ಲಮೆಲ್ಲನೆ’ - ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿ ಅವನ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ಹುಂಕಾರದಿಂದ ಶಿವನನ್ನು ಸ್ತಂಭಿಸಿದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದವನು ಈಗ ತಾನೇ ಸ್ತಂಭಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಜಾಮದಗ್ನ್ಯನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಹಿಂದೆ ನಾನು ಕಶ್ಯಪನಿಗೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಾಗ ಕಶ್ಯಪನು ನನಗೆ - ನನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ವಾಸಿಸಬಾರದು - ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಗುರುವಿನ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತ ನಾನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ತಂಗುವುದಿಲ್ಲ; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಅಂದಿನಿಂದ ಕಶ್ಯಪನ ಸಮಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಾನು ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಅವನ ಸರ್ವತ್ರಗಾಮಿಯಾದ ಗತಿ ವಿಲಾಸವಲ್ಲ, ತಾನಾಗಿಯೇ ಕೈಗೊಂಡ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪರಿಣಾಮ; ಗುರುವಚನಪಾಲನೆಯೇ ಅವನ ನಿರಂತರ ಸಂಚಾರ. ಅವನ ಸಂಚಾರಶೀಲತೆ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವೂ ಹೌದು, ದಾನದ ಪರಿಣಾಮವೂ ಹೌದು.

‘ಆದ್ದರಿಂದ ವೀರ ರಾಘವ, ನನ್ನ ಆ ಗತಿಯನ್ನು ನೀನು ನಾಶಮಾಡಬಾರದು; ಮನೋವೇಗದಿಂದ ನಾನು ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಹೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡ ಅಪ್ರತಿಮವಾದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣದಿಂದ ನಾಶಮಾಡು; ಕಾಲ ಮೀರದಿರಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಭಾರ್ಗವನು ತಾನೇ ತನ್ನ ತಪೋಧನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ - ಜೀವವನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಜಯವನ್ನೂ ಅಲ್ಲ, ಗತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ‘ಕಾಲ ಮೀರದಿರಲಿ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವಿಳಂಬವನ್ನೂ ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗಳಿಸಿದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಮಾತಿನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

‘ನೀನು ಅಕ್ಷಯನೂ ಮಧುವನ್ನು ಕೊಂದವನೂ ದೇವೇಶ್ವರನೂ ಆದ ವಿಷ್ಣು ಎಂದು ಅರಿತಿದ್ದೇನೆ; ಈ ಧನುಸ್ಸಿನ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೇ ನಾನು ಇದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡೆನು. ಪರಂತಪನೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ. ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವ ಈ ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯಿಲ್ಲದ, ಅಪ್ರತಿಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.’ ಧನುಸ್ಸಿನ ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರದಿಂದ ವಿಷ್ಣುತ್ವ ತಿಳಿಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಧನುಸ್ಸು ವಿಷ್ಣುವಿನದೇ ನ್ಯಾಸವಾಗಿತ್ತು, ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅದಕ್ಕೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಲಾರರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪರಾಜಯ ಪರಾಜಯವಲ್ಲ, ಪ್ರತ್ಯಭಿಜ್ಞಾನ - ಮರಳಿ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ. ‘ನಿನಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ’ ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದ ವಿರೋಧ ಸೌಹಾರ್ದವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ತ್ರೈಲೋಕ್ಯನಾಥನಾದ ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು ನನಗೆ ನಾಚಿಕೆಯ ವಿಷಯವಾಗಬಾರದು. ಸುವ್ರತನಾದ ರಾಮ, ಆ ಅಪ್ರತಿಮ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು; ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟ ಮೇಲೆ ನಾನು ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಹೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆನು.’ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಪರಾಜಿತನಾದೆನೆಂದು ತಿಳಿದು ಭಾರ್ಗವನ ನಾಚಿಕೆ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು; ಎಲ್ಲರ ನಾಥನಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನಿಗೆ ಅಪಮಾನವಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಶರಣಾಗತನ ಶಾಂತಿ; ಕ್ಷತ್ರಿಯಸಂಹಾರಕನ ಕ್ರೋಧ ಇಲ್ಲಿ ವಿರಮಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಕ್ರೋಧದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಈಗ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಜಾಮದಗ್ನ್ಯ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲು ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆದ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ಆ ಉತ್ತಮ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ರಾಮನಿಂದ ನಾಶವಾದ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ತನ್ನ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಜಾಮದಗ್ನ್ಯನು ಹಿಂದೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದಂತೆ ಬೇಗನೆ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಹೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯದು ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಬರೋಡಾ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ 21ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಅನಂತರವೇ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದುದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಾಮನು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು, ಅವಧ್ಯನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೂ ರಕ್ಷಿತನಾದನು.

ಅನಂತರ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದುವು; ಋಷಿಗಣಗಳೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳು ಆಯುಧವನ್ನೆತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ಕತ್ತಲೆಯ ನಿವಾರಣೆ ಭಾರ್ಗವನ ಕ್ರೋಧತೇಜಸ್ಸಿನ ಉಪಶಮನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಜಾಮದಗ್ನ್ಯ ರಾಮನು ದಾಶರಥಿ ರಾಮನಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿ, ಅವನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ತನ್ನ ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಹೊರಟುಹೋದನು. ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರು ರಾಮರ ಸಂಘರ್ಷ ಪೂಜೆಯಿಂದಲೂ ಶಾಂತಿಯಿಂದಲೂ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಪರಿವಾರದೊಡನೆಯೂ ವಧುಗಳೊಡನೆಯೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಬಾಲಕಾಂಡದ ಕೊನೆಯ ವಿಘ್ನ ನಿವಾರಣೆಯಾಯಿತು; ಮುಂದೆ ವಿವಾಹಯಾತ್ರೆಯ ಸಮಾಪನ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ജാമദഗ്ന്യരാമൻ വൈഷ്ണവധനുസ്സ് കാണിച്ച് ദാശരഥിയെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിനു വെല്ലുവിളിച്ചു. ഇവിടെ ദാശരഥി അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, പിതാവായ ദശരഥനോടുള്ള ആദരം കാരണം വാക്കുകളിൽ സംയമനം പാലിച്ചുകൊണ്ട്, ഭാർഗവനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഭാർഗവാ, അങ്ങു ചെയ്ത കർമം ഞാൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. പിതാവിനോടുള്ള കടം വീട്ടാനാണ് അങ്ങ് അതു ചെയ്തത്; അതിനാൽ ഞങ്ങൾ അതിനെ അംഗീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ക്ഷത്രധർമത്തോടുകൂടിയ എന്നെ അങ്ങ് കഴിവില്ലാത്തവനും വീര്യമില്ലാത്തവനുമെന്നപോലെ നിന്ദിക്കുന്നു. ഇന്ന് എന്റെ തേജസ്സും പരാക്രമവും കണ്ടാലും.’ രാമന്റെ മുമ്പത്തെ മൗനം ഭയംകൊണ്ടല്ല, പിതാവിനോടുള്ള ആദരംകൊണ്ടായിരുന്നു; ഇപ്പോഴാകട്ടെ ആ ആദരത്തിന്റെ അതിര് എത്തിയിരിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കുപിതനായ രാഘവൻ ചടുലമായ പരാക്രമത്തോടെ ഭാർഗവന്റെ കൈയിൽനിന്നുതന്നെ ആ ശ്രേഷ്ഠായുധവും അമ്പും വാങ്ങിയെടുത്തു. ആ വില്ലു കുലച്ച് അദ്ദേഹം അമ്പു തൊടുത്തു; പിന്നെ കുപിതനായ ദാശരഥിരാമൻ ജാമദഗ്ന്യരാമനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കവി വേഗംതന്നെയാണ് കാണിക്കുന്നത്: അപേക്ഷയില്ല, തർക്കമില്ല, പ്രയത്നത്തിന്റെ വർണനയുമില്ല. ഭാർഗവൻ പരീക്ഷയ്ക്കായി മുന്നോട്ടുവെച്ചത് ആ നിമിഷംതന്നെ സാധിച്ചു; ശേഷിക്കുന്നത് അമ്പിന്റെ ലക്ഷ്യം നിർണയിക്കൽ മാത്രം. ‘ഹസ്താത്’ (കൈയിൽനിന്ന്) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, വില്ല് നൽകപ്പെട്ടതല്ല, പിടിച്ചെടുക്കപ്പെട്ടതാണ് എന്നാണ്.

രാമൻ പറയുന്നു: ‘അങ്ങ് ബ്രാഹ്മണനാണ് എന്നതിനാൽ എനിക്കു പൂജ്യനാണ്; വിശ്വാമിത്രനുമായുള്ള ബന്ധത്താൽ കൂടുതൽ പൂജ്യനുമാണ്. അതിനാൽ അങ്ങയുടെ പ്രാണൻ ഹരിക്കുന്ന അമ്പ് അയയ്ക്കാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല.’ ജാമദഗ്ന്യൻ വിശ്വാമിത്രന്റെ സഹോദരിയായ സത്യവതിയുടെ പൗത്രനാണല്ലോ; അതിനാൽ ഗുരുവിന്റെ കുലവുമായും ബന്ധമുള്ളവനാണ്. ‘കഴിയില്ല’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അസാമർഥ്യമല്ല, ധർമത്താൽ നിഷിദ്ധമാണ് എന്നാണ് പറയുന്നത്. ബലം ധർമത്താൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മൂലഭാവം. മുമ്പ് ജാമദഗ്ന്യൻ ക്ഷത്രിയരെ അനേകം തവണ വധിച്ചു; ഇപ്പോഴാകട്ടെ ബ്രാഹ്മണത്വംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ രക്ഷ.

‘എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കാനുള്ള അങ്ങയുടെ ഈ ഗതിയെയോ, അല്ലെങ്കിൽ തപോബലംകൊണ്ടു നേടിയ അതുല്യമായ ലോകങ്ങളെയോ ഞാൻ നശിപ്പിക്കും; ഇതാണ് എന്റെ തീരുമാനം. ശത്രുപുരങ്ങളെ ജയിക്കുന്നതും ബലദർപ്പം നശിപ്പിക്കുന്നതുമായ ഈ ദിവ്യമായ വൈഷ്ണവശരം അതിന്റെ വീര്യത്താൽ വ്യർഥമായി പതിക്കുകയില്ല.’ ഇങ്ങനെ രാമൻ ഭാർഗവന് ഒരു വികല്പം നൽകുന്നു: ഗതിയോ പുണ്യലോകങ്ങളോ. തൊടുത്ത അമ്പ് നിഷ്ഫലമാകാൻ പാടില്ല; അതിനാൽ എന്തെങ്കിലും നശിപ്പിക്കപ്പെടണം; എന്നാൽ പ്രാണൻ ഹനിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ഇതാണ് രാജധർമത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മമായ മര്യാദ: ആയുധത്തിന്റെ നിയമവും ബ്രാഹ്മണന്റെ ജീവനും ഒരുപോലെ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.

ആ സമയത്ത് ശ്രേഷ്ഠായുധം ധരിച്ച രാമനെ കാണാനായി ഋഷിഗണങ്ങളോടുകൂടിയ ദേവന്മാർ പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിനെ മുന്നിൽനിർത്തി എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും അവിടെ ഒത്തുചേർന്നു. ഗന്ധർവന്മാർ, അപ്സരസ്സുകൾ, സിദ്ധന്മാർ, ചാരണന്മാർ, കിന്നരന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ, നാഗങ്ങൾ എന്നിവരും ആ മഹത്തായ അദ്ഭുതം കാണാൻ വന്നു. ഇതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ഇതു സാധാരണമായ ഒരു ദ്വന്ദ്വയുദ്ധമല്ല, വിഷ്ണുവിന്റെ രണ്ടു രൂപങ്ങളുടെ സന്ധികാലമാണ് എന്നാണ്: ഭാർഗവാവതാരത്തിന്റെ സമാപ്തിയും രാമാവതാരത്തിന്റെ പ്രതിഷ്ഠയും. അതിനാൽ എല്ലാ ലോകങ്ങളും സാക്ഷികളാകുന്നു. ബ്രഹ്മാവിനെ മുന്നിൽ നിർത്തുന്നു; കാരണം ശൈവവൈഷ്ണവധനുസ്സുകൾ തമ്മിലുള്ള വിരോധം മുമ്പ് ജനിപ്പിച്ചത് അദ്ദേഹംതന്നെയായിരുന്നു.

രാമൻ ശ്രേഷ്ഠധനുസ്സ് ധരിച്ചുനിൽക്കെ ലോകം മുഴുവൻ സ്തംഭിച്ചുപോയി; നിർവീര്യനായ ആ ജാമദഗ്ന്യരാമൻ ദാശരഥിരാമനെ നോക്കിനിന്നു. രാമന്റെ തേജസ്സിനാൽ വീര്യം നഷ്ടപ്പെട്ടതിനാൽ സ്തംഭിതനായ അദ്ദേഹം താമരയിതൾക്കണ്ണുള്ള രാമനോടു പതുക്കെപ്പതുക്കെ പറഞ്ഞു. ‘കമലപത്രാക്ഷൻ’ എന്ന വിശേഷണം വിഷ്ണുവിനെക്കുറിച്ചു പ്രസിദ്ധമാണ്; ഇവിടെ അതു സോദ്ദേശ്യമായി പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. വൈഷ്ണവതേജസ്സ് ഭാർഗവനിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട് ദാശരഥിയിൽ പ്രവേശിച്ചു എന്നു വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പറയുന്നു. ‘മന്ദം മന്ദം’ (പതുക്കെപ്പതുക്കെ) എന്ന ആവർത്തനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്ഷീണിച്ച സ്വരം കാണിക്കുന്നു. ഹുങ്കാരംകൊണ്ടു ശിവനെ സ്തംഭിപ്പിച്ച വിഷ്ണുവിന്റെ വില്ല് മുമ്പു ധരിച്ചിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ സ്വയം സ്തംഭിതനായിരിക്കുന്നു.

ജാമദഗ്ന്യൻ പറയുന്നു: ‘മുമ്പ് ഞാൻ കശ്യപനു ഭൂമി ദാനം ചെയ്തപ്പോൾ കശ്യപൻ എന്നോടു പറഞ്ഞു: “എന്റെ രാജ്യത്തിൽ നീ വസിക്കരുത്.” ഗുരുവിന്റെ വാക്കു പാലിക്കുന്ന ഞാൻ ഭൂമിയിൽ രാത്രി തങ്ങാറില്ല. കാകുത്സ്ഥാ, അന്നുമുതൽ കശ്യപന്റെ മുന്നിൽവെച്ച് ഞാൻ ആ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിരിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കാനുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗതി ഒരു വിനോദമല്ല; സ്വമേധയാ സ്വീകരിച്ച പ്രതിജ്ഞയുടെ ഫലമാണ്. ഗുരുവചനപാലനംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിരന്തരമായ സഞ്ചാരം. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഈ സഞ്ചാരശീലം തപസ്സിന്റെ ഫലവും ദാനത്തിന്റെ പരിണാമവുമാണ്.

‘അതിനാൽ വീരനായ രാഘവാ, എന്റെ ആ ഗതി നശിപ്പിക്കരുത്; മനോവേഗത്തിൽ ഞാൻ പർവതശ്രേഷ്ഠമായ മഹേന്ദ്രത്തിലേക്കു പോകാം. ഞാൻ തപസ്സുകൊണ്ടു നേടിയ അതുല്യമായ ലോകങ്ങളെ ആ ശ്രേഷ്ഠമായ അമ്പുകൊണ്ടു നശിപ്പിച്ചാലും; കാലതാമസം ഉണ്ടാകരുത്.’ ഇവിടെ ഭാർഗവൻ സ്വയംതന്നെ തന്റെ തപോധനം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം ജീവൻ യാചിക്കുന്നില്ല, ജയവും യാചിക്കുന്നില്ല; ഗതി മാത്രമാണ് യാചിക്കുന്നത്. ‘കാലതാമസം ഉണ്ടാകരുത്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ താമസംപോലും സഹിക്കുന്നില്ല. തപസ്സുകൊണ്ടു നേടിയതെല്ലാം നൽകുന്നു; വാക്കു പാലിക്കുക മാത്രമാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്.

‘അക്ഷയനും മധുവിനെ വധിച്ചവനും ദേവേശ്വരനുമായി അങ്ങയെ ഞാൻ അറിയുന്നു; ഈ വില്ലിന്റെ സ്പർശത്താൽത്തന്നെ ഇതു ഞാൻ അറിഞ്ഞു. ശത്രുതാപനാ, അങ്ങേക്കു സ്വസ്തി. ഇവിടെ ഒത്തുകൂടിയ ഈ ദേവഗണങ്ങളെല്ലാം യുദ്ധത്തിൽ എതിരാളിയില്ലാത്തവനും അതുല്യകർമാവുമായ അങ്ങയെ നോക്കിനിൽക്കുന്നു.’ വില്ലിന്റെ സ്പർശംകൊണ്ടുമാത്രം വിഷ്ണുത്വം അറിഞ്ഞു; കാരണം ആ വില്ല് വിഷ്ണുവിന്റെതന്നെ ന്യാസമായിരുന്നു; മറ്റാർക്കും അതു കുലയ്ക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല. അതിനാൽ ഇവിടത്തെ പരാജയം പരാജയമല്ല, പ്രത്യഭിജ്ഞാനമാണ് (തിരിച്ചറിവാണ്). ‘അങ്ങേക്കു സ്വസ്തി’ എന്ന ആശീർവാദത്തിലൂടെ വിരോധം സൗഹാർദമായി പരിണമിക്കുന്നു.

‘കാകുത്സ്ഥാ, ത്രിലോകനാഥനായ അങ്ങ് എന്നെ പിന്തിരിപ്പിച്ചത് എനിക്കു ലജ്ജയ്ക്കു കാരണമാകേണ്ടതില്ല. സുവ്രതനായ രാമാ, ആ അതുല്യമായ അമ്പ് അയച്ചാലും; അമ്പയച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ ഞാൻ പർവതശ്രേഷ്ഠമായ മഹേന്ദ്രത്തിലേക്കു പോകാം.’ ഭഗവാനാൽത്തന്നെയാണ് പരാജിതനായത് എന്നറിഞ്ഞതോടെ ഭാർഗവന്റെ ലജ്ജ നീങ്ങി; എല്ലാവരുടെയും നാഥനായവനാൽ പിന്തിരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നവന് അപമാനമില്ല. ഇതാണ് ശരണാഗതന്റെ ശാന്തി; ക്ഷത്രിയസംഹാരകന്റെ ക്രോധം ഇവിടെ വിരമിക്കുന്നു. മുമ്പത്തെ ക്രോധത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഇപ്പോൾ പ്രസാദം കാണപ്പെടുന്നു.

ജാമദഗ്ന്യരാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ പ്രതാപവാനും ശ്രീമാനുമായ ദാശരഥിരാമൻ ആ ഉത്തമമായ അമ്പ് അയച്ചു. തപസ്സുകൊണ്ടു നേടിയ തന്റെ ലോകങ്ങൾ രാമനാൽ നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട് ജാമദഗ്ന്യൻ, മുമ്പു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തതുപോലെ, വേഗം പർവതശ്രേഷ്ഠമായ മഹേന്ദ്രത്തിലേക്കു പോയി. ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ രണ്ടാമത്തേത് ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ; ബറോഡ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; അവിടെ ഇരുപത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിനു തൊട്ടുപിന്നാലെ ദിക്കുകൾ ഇരുട്ടുനീങ്ങിയതാണ് പറയുന്നത്. രാമൻ പ്രാണൻ ഹരിക്കുന്നില്ല, തപസ്സിന്റെ ഫലം മാത്രമേ ഹരിക്കുന്നുള്ളൂ; ഇതിലൂടെ പ്രതിജ്ഞ സാധിച്ചു, അവധ്യനായ ബ്രാഹ്മണനും രക്ഷിക്കപ്പെട്ടു.

പിന്നെ എല്ലാ ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും ഇരുട്ടുനീങ്ങി തെളിഞ്ഞു; ഋഷിഗണങ്ങളോടുകൂടിയ ദേവന്മാർ ആയുധമുയർത്തിനിൽക്കുന്ന രാമനെ പ്രശംസിച്ചു. ഇരുട്ടു നീങ്ങിയത് ഭാർഗവന്റെ ക്രോധതേജസ്സിന്റെ ശമനത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദാശരഥിരാമനാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട ജാമദഗ്ന്യരാമൻ അദ്ദേഹത്തെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് തന്റെ വഴിക്കു പോയി. ഇങ്ങനെ രണ്ടു രാമന്മാർ തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം പൂജയോടും ശാന്തിയോടുംകൂടി അവസാനിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ദശരഥൻ പരിവാരങ്ങളോടും വധുക്കളോടുമൊപ്പം അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങുന്നു. ഇങ്ങനെ ബാലകാണ്ഡത്തിലെ അവസാനത്തെ വിഘ്നവും നീങ്ങി; ഇനി വിവാഹയാത്രയുടെ സമാപനം മാത്രമേ ബാക്കിയുള്ളൂ.

In the previous sarga Rāma, son of Jamadagni, had shown the bow of Viṣṇu and challenged the son of Daśaratha to single combat. Until now Rāma had held his tongue out of respect for his father, but having heard Bhārgava out, he replied: "Bhārgava, I have heard of the deed you did, and we accept it, brahmin, since you were paying the debt you owed your father. But you scorn me as though I were weak and unfit for a warrior's duty. See my fire and my strength today." Rāma's earlier silence came not from fear but from deference to his father; now that deference had reached its limit.

With these words Rāghava, quick in action and roused to anger, took that splendid weapon and its arrow from Bhārgava's own hand. He strung the bow and set the arrow to the string, and then, angry, the son of Daśaratha spoke to Rāma son of Jamadagni. The poet stresses only the speed: no request, no argument, no description of effort. What Bhārgava set as a test was accomplished at once; all that remained was to decide where the arrow should go. The bow was not handed over; Rāma took it from his hand.

Rāma said: "You are a brahmin, and so you deserve my reverence, and you deserve it all the more for Viśvāmitra's sake. So I cannot loose this life-taking arrow at you." Jāmadagnya was the grandson of Viśvāmitra's sister Satyavatī, and so was bound to Rāma's teacher by family too. "I cannot" here does not mean inability but that dharma forbids it; that power is governed by dharma is the underlying idea of this sarga. Jāmadagnya had once killed kṣatriyas many times over; now it is his very brahminhood that protects him.

"But I shall destroy either your power to go wherever you will, or the matchless worlds you have won by the strength of your austerity; that is my resolve. For this divine arrow of Viṣṇu, conqueror of enemy cities, never falls in vain; by its own force it destroys the pride born of strength." So Rāma gives Bhārgava a choice: his power of movement or his worlds of merit. An arrow once set to the string cannot be fruitless, so something must be destroyed, but not his life. This is the fine limit of a king's dharma: the rule of the weapon is kept, and so is the life of the brahmin.

At that moment the gods, with the hosts of seers and with the Grandfather at their head, gathered there from every side to see Rāma holding that splendid weapon, and gandharvas, apsarases, siddhas, cāraṇas, kinnaras, yakṣas, rākṣasas and nāgas came too, to see that great marvel. The poet signals that this is no ordinary duel but the meeting point of two forms of Viṣṇu, the close of his incarnation in Bhṛgu's line and the establishment of his incarnation as Rāma, so all the worlds come as witnesses. Brahmā is placed at their head, for it was he who had once set the bows of Śiva and Viṣṇu against each other.

As Rāma stood holding the great bow, the whole world was struck motionless, and Jāmadagnya, stripped of his power, could only stare at Rāma. His strength gone before Rāma's splendour, he stood numb and spoke very slowly to the lotus-eyed Rāma. "Lotus-eyed" is a well-known epithet of Viṣṇu, used here with purpose; the sense is that the Vaiṣṇava power had left Bhārgava and entered the son of Daśaratha. The repeated "slowly" shows how faint his voice had become. He who had borne the bow of Viṣṇu, the god who froze Śiva with a roar, is now frozen himself.

Jāmadagnya said: "Long ago, when I gave the earth to Kāśyapa, Kāśyapa told me, 'You must not dwell in my domain.' So, obeying my teacher's word, I never spend a night on the earth. Since that day, Kākutstha, I have kept that promise made before Kāśyapa." So his power to go anywhere is no luxury but the consequence of a vow he chose to take; his constant travelling is his way of obeying his teacher's word. His restless movement is both the fruit of his austerity and the result of his gift.

"So, heroic Rāghava, do not destroy my power of movement. I will go with the speed of thought to Mahendra, best of mountains. But the matchless worlds I have won by austerity, strike them down with your finest arrow; let there be no delay." Here Bhārgava gives up the wealth of his austerity of his own accord. He asks neither for his life nor for victory, only for his power of movement, and "let there be no delay" shows he cannot bear even a moment's wait. He gives up everything austerity has won and wants only to keep his word.

"I know you now as the imperishable slayer of Madhu, lord of the gods; I understood it the moment you handled this bow. Blessings on you, scorcher of foes. All these gathered hosts of gods are looking at you, whose deeds have no equal and who have no rival in battle." At the mere touch of the bow he knew Rāma to be Viṣṇu, for the bow was Viṣṇu's own trust and no one else could have strung it. So this defeat is not a defeat but a recognition, and with his blessing the conflict turns into goodwill.

"It cannot be a disgrace to me, Kākutstha, that I have been turned back by you, the lord of the three worlds. Loose that matchless arrow, Rāma, keeper of fine vows; once it is released I will go to Mahendra, best of mountains." Knowing he had been defeated by the Lord himself, Bhārgava's shame fell away; there is no dishonour in being turned back by the lord of all. This is the peace of one who surrenders, and here the anger of the destroyer of the kṣatriyas comes to rest; where there was wrath there is now grace.

While Jāmadagnya was speaking, the mighty and illustrious Rāma, son of Daśaratha, let fly that excellent arrow. Seeing the worlds he had won by austerity destroyed by Rāma, Jāmadagnya went swiftly away to Mahendra, best of mountains, as he had said he would. Rāma does not take his life; he takes only the fruit of his austerity, and so his resolve is fulfilled and the brahmin, who may not be slain, is spared.

Then every quarter and every point between them was cleared of darkness, and the gods with the hosts of seers praised Rāma as he held his weapon high. The lifting of the darkness shows that the fiery wrath of Bhārgava had subsided. Rāma son of Jamadagni, honoured by Rāma son of Daśaratha, walked around him keeping him on his right and went to his own abode. So the conflict between the two Rāmas ends in honour and peace. In the next sarga Daśaratha returns to Ayodhyā with his family and the brides. The last obstacle of the Bāla Kāṇḍa is removed, and only the end of the wedding journey remains.