बालकाण्डम् — षट्सप्ततितमः सर्गः
रामस्य गौरवयुक्तं प्रत्युत्तरम्, वैष्णवधनुषः आरोपणम्, देवानां भूतगणानां च समागमः, जामदग्न्यस्य निर्वीर्यता, काश्यपप्रतिज्ञाकथनम्, शरमोक्षेण तपोर्जितलोकानां नाशः, महेन्द्रपर्वतं प्रति प्रतिगमनम्
अस्मिन् सर्गे भार्गवपर्व शान्त्या समाप्यते। जामदग्न्यस्य आह्वानं श्रुत्वा दाशरथिः रामः पितृगौरवेण यन्त्रितकथः सन् उत्तरं ददाति — ‘तव कर्म श्रुतम्, अनुमोदितं च; किन्तु मां वीर्यहीनम् इव मा अवजानीथाः।’ एवम् उक्त्वा सः भार्गवस्य हस्तात् एव वैष्णवं धनुः शरं च गृहीत्वा तत् आरोपयति। ब्राह्मणत्वात् विश्वामित्रसम्बन्धात् च सः भार्गवं न हन्ति, अपि तु तस्य गतिं वा तपोर्जितान् लोकान् वा हन्तुम् इच्छति; वैष्णवः शरः हि मोघः न पतति। ब्रह्माणं पुरस्कृत्य सुराः ऋषयः गन्धर्वाः सिद्धाः किन्नराः यक्षाः नागाः च तत् द्रष्टुं समेताः। रामस्य तेजसा निर्वीर्यः जातः जामदग्न्यः काश्यपाय भूमिदानं तत्प्रतिज्ञां च कथयित्वा स्वां गतिं रक्षितुं याचते, लोकान् तु स्वयम् एव अर्पयति। सः रामं विष्णुम् इति प्रत्यभिजानाति, स्वपराजये च न लज्जते। ततः रामः शरं मुञ्चति; हतलोकः भार्गवः महेन्द्रपर्वतं गच्छति, दिशः वितिमिराः भवन्ति, देवाः रामं प्रशंसन्ति, पूजितः च भार्गवः रामं प्रदक्षिणीकृत्य स्वां गतिं याति।
१श्रुत्वा तु जामदग्न्यस्य वाक्यं दाशरथिस्तदा।
गौरवाद्यन्त्रितकथः पितू राममथाब्रवीत्॥
२कृतवानसि यत्कर्म श्रुतवानस्मि भार्गव।
अनुरुध्यामहे ब्रह्मन्पितुरानृण्यमास्थितः॥
३वीर्यहीनमिवाशक्तं क्षत्रधर्मेण भार्गव।
अवजानासि मे तेजः पश्य मेऽद्य पराक्रमम्॥
पूर्वसर्गे जामदग्न्यः रामः वैष्णवं धनुः प्रदर्श्य दाशरथिं द्वन्द्वयुद्धम् आह्वितवान्। अत्र दाशरथिः तस्य वाक्यं श्रुत्वा पितुः दशरथस्य गौरवात् यन्त्रितकथः सन् भार्गवं प्रत्यवदत् — ‘भार्गव, यत् कर्म त्वया कृतम्, तत् मया श्रुतम्; पितुः आनृण्यम् आस्थितः त्वम्, अतः तत् वयम् अनुरुध्यामहे। किन्तु क्षत्रधर्मेण युक्तं माम् अशक्तं वीर्यहीनम् इव अवजानासि; अद्य मम तेजः पराक्रमं च पश्य।’ रामस्य पूर्वं मौनं भयात् न आसीत्, पितृगौरवात् एव; इदानीं तु गौरवस्य सीमा प्राप्ता।
१Hearing what Jāmadagnya had said, the son of Daśaratha — whose speech had been held in check out of deference to his father — then spoke to Rāma.
२‘I have heard of the deed you did, Bhārgava, and we accept it, brahmin, for you were discharging the debt you owed your father.
३‘Yet you make light of me, Bhārgava, as though I were feeble and unfit for a warrior’s duty. Look now at my fire, look at my strength today.’
४इत्युक्त्वा राघवः क्रुद्धो भार्गवस्य वरायुधम्।
शरं च प्रतिजग्राह हस्ताल्लघुपराक्रमः॥
५आरोप्य स धनू रामः शरं सज्यं चकार ह।
जामदग्न्यं ततो रामं रामः क्रुद्धोऽब्रवीदिदम्॥
एवम् उक्त्वा क्रुद्धः राघवः लघुपराक्रमः सन् भार्गवस्य हस्तात् एव तत् वरायुधं शरं च प्रतिजग्राह। तत् धनुः आरोप्य सः शरं सज्यं चकार; ततः क्रुद्धः दाशरथिः रामः जामदग्न्यं रामम् इदम् अब्रवीत्। अत्र कविः शीघ्रताम् एव दर्शयति — न याचनम्, न विवादः, न प्रयत्नस्य वर्णनम्। यत् भार्गवः परीक्षार्थं प्रस्तुतवान्, तत् तत्क्षणम् एव सिद्धम्; अवशिष्टः तु शरस्य लक्ष्यनिर्णयः। ‘हस्तात्’ इति पदं सूचयति यत् धनुः न दत्तम्, अपि तु गृहीतम्।
४So saying, Rāghava, swift in action and roused to anger, took from Bhārgava’s own hand that splendid weapon together with the arrow.
५Rāma strung the bow and set the arrow to the string; and then, in anger, Rāma spoke these words to Rāma the son of Jamadagni.
६ब्राह्मणोऽसीति पूज्यो मे विश्वामित्रकृतेन च।
तस्माच्छक्तो न ते राम मोक्तुं प्राणहरं शरम्॥
रामः वदति — ‘त्वं ब्राह्मणः असि इति हेतोः मम पूज्यः; विश्वामित्रस्य सम्बन्धेन च पूज्यतरः। तस्मात् ते प्राणहरं शरं मोक्तुं न शक्तः अस्मि।’ जामदग्न्यः हि विश्वामित्रस्य भगिन्याः सत्यवत्याः पौत्रः, अतः गुरोः कुलेन अपि सम्बद्धः। ‘न शक्तः’ इति पदेन असामर्थ्यं न उच्यते, अपि तु धर्मेण निषिद्धत्वम्; बलं धर्मेण नियम्यते इति अस्य सर्गस्य मूलभावः। पूर्वं जामदग्न्यः क्षत्रियान् बहुशः हतवान्; इदानीं तु ब्राह्मणत्वम् एव तस्य रक्षा भवति।
६‘You are a brahmin, and therefore worthy of my honour, and worthy of it besides for Viśvāmitra’s sake. For that reason I cannot loose this life-taking arrow at you.
७इमां वा त्वद्गतिं राम तपोबलसमर्जितान्।
लोकानप्रतिमान्वापि हनिष्यामीति मे मतिः॥
८न ह्ययं वैष्णवो दिव्यः शरः परपुरंजयः।
मोघः पतति वीर्येण बलदर्पविनाशनः॥
‘इमां तव सर्वत्रगामिनीं गतिम्, अथवा तपोबलेन समर्जितान् अप्रतिमान् लोकान् हनिष्यामि — इति मम मतिः। अयं हि दिव्यः वैष्णवः शरः परपुरंजयः बलदर्पविनाशनः; सः वीर्येण मोघः न पतति।’ एवं रामः भार्गवाय विकल्पं ददाति — गतिः वा पुण्यलोकाः वा। सन्धितः शरः निष्फलः भवितुं न अर्हति, अतः किञ्चित् अवश्यं नाशनीयम्; प्राणाः तु न हिंस्यन्ते। एषा राजधर्मस्य सूक्ष्मा मर्यादा — शस्त्रस्य नियमः रक्ष्यते, ब्राह्मणस्य जीवनं च।
७‘But either this power of movement of yours, or else the matchless worlds you have gathered by the strength of your austerity — one of them I shall destroy. That is my mind in the matter.
८‘For this divine Vaiṣṇava arrow, conqueror of hostile cities, does not fall in vain: by its own force it undoes the pride that strength begets.’
९वरायुधधरं रामं द्रष्टुं सर्षिगणाः सुराः।
पितामहं पुरस्कृत्य समेतास्तत्र सर्वशः॥
१०गन्धर्वाप्सरसश्चैव सिद्धचारणकिन्नराः।
यक्षराक्षसनागाश्च तद्द्रष्टुं महदद्भुतम्॥
तस्मिन् काले वरायुधधरं रामं द्रष्टुं सर्षिगणाः सुराः पितामहं ब्रह्माणं पुरस्कृत्य सर्वशः तत्र समेताः। गन्धर्वाः अप्सरसः सिद्धाः चारणाः किन्नराः यक्षाः राक्षसाः नागाः च तत् महत् अद्भुतं द्रष्टुम् आगताः। कविः एतेन सूचयति यत् इदं न प्राकृतं द्वन्द्वयुद्धम्, अपि तु द्वयोः विष्णुरूपयोः सन्धिकालः — भार्गवावतारस्य समाप्तिः, रामावतारस्य च प्रतिष्ठा; अतः सर्वे लोकाः साक्षिणः भवन्ति। ब्रह्मा च अग्रे स्थाप्यते, यतः तेन एव पूर्वं शिववैष्णवयोः धनुषोः विरोधः जनितः आसीत्।
९The gods, together with the hosts of seers, came together there from every side, putting the Grandfather at their head, to see Rāma holding that splendid weapon.
१०Gandharvas and apsarases, siddhas, cāraṇas and kinnaras, yakṣas, rākṣasas and nāgas came too, to see that great marvel.
११जडीकृते तदा लोके रामे वरधनुर्धरे।
निर्वीर्यो जामदग्न्योऽसौ रामो राममुदैक्षत॥
१२तेजोभिर्गतवीर्यत्वाज्जामदग्न्यो जडीकृतः।
रामं कमलपत्राक्षं मन्दं मन्दमुवाच ह॥
रामे वरधनुर्धरे सति सर्वः लोकः जडीकृतः; निर्वीर्यः असौ जामदग्न्यः रामः दाशरथिं राममुदैक्षत। रामस्य तेजोभिः गतवीर्यत्वात् सः जडीकृतः सन् कमलपत्राक्षं रामं मन्दं मन्दम् उवाच। ‘कमलपत्राक्ष’ इति विशेषणं विष्णोः प्रसिद्धम्, अत्र सप्रयोजनं प्रयुक्तम्। वैष्णवं तेजः भार्गवात् निर्गत्य दाशरथौ प्रविष्टम् इति व्याख्यातारः वदन्ति; ‘मन्दं मन्दम्’ इति द्विरुक्तिः तस्य क्षीणं स्वरं दर्शयति। पूर्वं यः हुंकारेण शिवं स्तम्भितवतः विष्णोः धनुः धारयति स्म, सः अधुना स्वयं स्तम्भितः।
११The world was struck motionless as Rāma stood holding the great bow; and Jāmadagnya, stripped of his valour, could only gaze at Rāma.
१२His power gone from him under Rāma’s blazing splendour, Jāmadagnya stood numb, and said to the lotus-eyed Rāma, very slowly:
१३काश्यपाय मया दत्ता यदा पूर्वं वसुंधरा।
विषये मे न वस्तव्यमिति मां काश्यपोऽब्रवीत्॥
१४सोऽहं गुरुवचः कुर्वन्पृथिव्यां न वसे निशाम्।
तदाप्रभृति काकुत्स्थ कृता मे काश्यपस्य ह॥
जामदग्न्यः कथयति — ‘यदा मया पूर्वं काश्यपाय वसुंधरा दत्ता, तदा काश्यपः माम् अब्रवीत् — मम विषये त्वया न वस्तव्यम् इति। सः अहं गुरोः वचः कुर्वन् पृथिव्यां निशां न वसे; तदाप्रभृति, काकुत्स्थ, मया काश्यपस्य समक्षं सा प्रतिज्ञा कृता।’ एवं तस्य सर्वत्रगामिनी गतिः न विलासः, अपि तु स्वेच्छया गृहीतायाः प्रतिज्ञायाः परिणामः; गुरुवचनपालनम् एव तस्य निरन्तरं गमनम्। तस्य गमनशीलता तपसः फलं च दानस्य परिणामः च।
१३‘Long ago, when I made a gift of the earth to Kāśyapa, Kāśyapa said to me: “You must not dwell within my domain.”
१४‘So, obeying my teacher’s word, I do not spend a night upon the earth. From that day, Kākutstha, that promise of mine has stood before Kāśyapa.
१५तामिमां मद्गतिं वीर हन्तुं नार्हसि राघव।
मनोजवं गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्॥
१६लोकास्त्वप्रतिमा राम निर्जितास्तपसा मया।
जहि ताञ्छरमुख्येन मा भूत्कालस्य पर्ययः॥
‘तस्मात् वीर राघव, तां मम गतिं हन्तुं न अर्हसि; मनोजवेन अहं पर्वतोत्तमं महेन्द्रं गमिष्यामि। ये तु मया तपसा निर्जिताः अप्रतिमाः लोकाः, तान् शरमुख्येन जहि; कालस्य पर्ययः मा भूत्।’ अत्र भार्गवः स्वयम् एव स्वस्य तपोधनं त्यजति — न जीवनं याचते, न जयम्, गतिम् एव याचते; ‘मा भूत् कालस्य पर्ययः’ इति वचनेन विलम्बम् अपि न सहते। तपसा अर्जितं सर्वं ददाति, केवलं वचनरक्षणम् इच्छति।
१५‘Do not, then, destroy this power of movement of mine, hero Rāghava. I shall go with the speed of thought to Mahendra, best of mountains.
१६‘But those matchless worlds that I won by my austerity — strike them down with your finest arrow, Rāma, and let there be no delay.
१७अक्षय्यं मधुहन्तारं जानामि त्वां सुरेश्वरम्।
धनुषोऽस्य परामर्शात्स्वस्ति तेऽस्तु परंतप॥
१८एते सुरगणाः सर्वे निरीक्षन्ते समागताः।
त्वामप्रतिमकर्माणमप्रतिद्वन्द्वमाहवे॥
‘अक्षय्यं मधुहन्तारं सुरेश्वरं त्वां जानामि; अस्य धनुषः परामर्शात् एव इदं मया ज्ञातम्। परंतप, ते स्वस्ति अस्तु। एते सर्वे समागताः सुरगणाः त्वाम् आहवे अप्रतिद्वन्द्वम् अप्रतिमकर्माणं निरीक्षन्ते।’ धनुषः स्पर्शमात्रेण विष्णुत्वं ज्ञातम्, यतः तत् धनुः विष्णोः एव न्यासः आसीत्, तत् च अन्यः कोऽपि न आरोपयेत्। अतः अत्र पराजयः न पराजयः, अपि तु प्रत्यभिज्ञानम्। ‘स्वस्ति ते अस्तु’ इति आशीर्वादेन विरोधः सौहार्दे परिणमति।
१७‘I know you now for the imperishable slayer of Madhu, the lord of the gods; your very handling of this bow has told me so. May it be well with you, scorcher of foes.
१८‘All these gathered hosts of gods are looking upon you, whose deeds have no equal and who have no rival in battle.
१९न चेयं मम काकुत्स्थ व्रीडा भवितुमर्हति।
त्वया त्रैलोक्यनाथेन यदहं विमुखीकृतः॥
२०शरमप्रतिमं राम मोक्तुमर्हसि सुव्रत।
शरमोक्षे गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्॥
‘काकुत्स्थ, त्वया त्रैलोक्यनाथेन यत् अहं विमुखीकृतः, इयं मम व्रीडा भवितुं न अर्हति। सुव्रत राम, तत् अप्रतिमं शरं मोक्तुम् अर्हसि; शरमोक्षे कृते सति अहं पर्वतोत्तमं महेन्द्रं गमिष्यामि।’ भगवता एव पराजितः इति ज्ञात्वा भार्गवस्य लज्जा निवृत्ता; यः सर्वेषां नाथः, तेन निवर्तितस्य न अपमानः। एषा एव शरणागतस्य शान्तिः; क्षत्रियसंहारकस्य क्रोधः अत्र विरमति। पूर्वस्य क्रोधस्य स्थाने अधुना प्रसादः दृश्यते।
१९‘Nor can this be any shame to me, Kākutstha, that I have been turned back by you, the lord of the three worlds.
२०‘Loose that matchless arrow, Rāma, you who keep so fine a vow; once it is released I shall go to Mahendra, best of mountains.’
२१तथा ब्रुवति रामे तु जामदग्न्ये प्रतापवान्।
रामो दाशरथिः श्रीमांश्चिक्षेप शरमुत्तमम्॥
२२स हतान्दृश्य रामेण स्वाँल्लोकांस्तपसार्जितान्।
जामदग्न्यो जगामाशु महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्॥
एवं जामदग्न्ये रामे ब्रुवति सति प्रतापवान् श्रीमान् दाशरथिः रामः तम् उत्तमं शरं चिक्षेप। रामेण हतान् तपसा अर्जितान् स्वान् लोकान् दृष्ट्वा जामदग्न्यः आशु पर्वतोत्तमं महेन्द्रं जगाम, यथा पूर्वं प्रतिज्ञातम्। एतयोः श्लोकयोः द्वितीयः गीताप्रेस-पाठे एव विद्यते, बडोदा-समीक्षितसंस्करणे तु न उपलभ्यते; तत्र एकविंशात् अनन्तरम् एव दिशां वितिमिरत्वम् उच्यते। रामः प्राणान् न हरति, केवलं तपःफलम् एव हरति; एतेन प्रतिज्ञा सिद्धा, ब्राह्मणश्च अवध्यः रक्षितः।
२१While Rāma the son of Jamadagni was speaking so, the mighty and illustrious Rāma, son of Daśaratha, let fly that excellent arrow.
२२And seeing his own worlds, won by austerity, destroyed by Rāma, Jāmadagnya went swiftly away to Mahendra, best of mountains.
२३ततो वितिमिराः सर्वा दिशश्चोपदिशस्तथा।
सुराः सर्षिगणा रामं प्रशशंसुरुदायुधम्॥
२४रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्यः प्रपूजितः।
ततः प्रदक्षिणीकृत्य जगामात्मगतिं प्रभुः॥
ततः सर्वाः दिशः उपदिशः च वितिमिराः अभवन्; सर्षिगणाः सुराः उदायुधं रामं प्रशशंसुः। अन्धकारस्य अपगमः भार्गवस्य क्रोधतेजसः उपशमं सूचयति। जामदग्न्यः रामः दाशरथिना रामेण प्रपूजितः सन् तं प्रदक्षिणीकृत्य स्वाम् आत्मगतिं जगाम। एवं द्वयोः रामयोः सङ्घर्षः पूजया शान्त्या च समाप्यते; अग्रिमे सर्गे दशरथः सपरिवारः सवध्वः अयोध्यां प्रतिगच्छति। एवं बालकाण्डस्य अन्तिमं विघ्नं निवृत्तम्; अग्रे विवाहयात्रायाः समापनम् एव अवशिष्टम्।
२३Then every quarter of the sky and every point between them was cleared of darkness, and the gods with the hosts of seers praised Rāma as he held his weapon high.
२४Rāma the son of Jamadagni, honoured by Rāma the son of Daśaratha, then walked round him with his right side turned towards him, and went, a lord still, to his own abode.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः॥ ७६॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।