अयोध्याप्रत्यागमनं सीतारामयोः प्रीतिश्च

पूर्वस्मिन् सर्गे जामदग्न्यः रामः स्वतपोर्जितान् लोकान् हारयित्वा निर्वीर्यः सन् महेन्द्रं पर्वतं गतः। तस्मिन् गते सति दाशरथिः रामः प्रशान्तात्मा भूत्वा तत् महत् वैष्णवं धनुः अप्रमेयाय वरुणाय हस्ते ददौ; न हि सः तत् आयुधं स्वार्थाय अधारयत्, अपि तु यस्य तत् निधिः तस्मै एव प्रत्यर्पितवान्। ततः महायशाः सः वसिष्ठप्रमुखान् ऋषीन् अभिवाद्य, भार्गवभयेन विकलं पितरं दशरथं दृष्ट्वा, रघुनन्दनः प्रोवाच — ‘जामदग्न्यः रामः गतः; अतः भवता नाथेन पालिता इयं हस्त्यश्वरथपदातिमयी चतुरङ्गिणी सेना अयोध्याभिमुखी प्रयातु’ इति। अत्र द्रष्टव्यम् — रामः न स्वविजयं श्लाघते, अपि तु प्रथमं गुरून् अभिवादयति, ततः च पितुः विषादं शमयितुं यतते। एवं युद्धप्रसङ्गम् अतीत्य शान्तिप्रसङ्गः आरभ्यते, यात्रा च पुनः अयोध्याभिमुखी भवति।

रामस्य एतत् वचनं श्रुत्वा राजा दशरथः पुत्रं बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य तस्य मूर्ध्नि उपाजिघ्रत्। ‘रामः गतः’ इति पुनः पुनः श्रुत्वा सः हृष्टः प्रमुदितः च अभवत्। तदा सः आत्मानं पुत्रं च पुनः जातम् इव अमन्यत; भार्गवस्य आगमनकाले हि उभौ अपि मृतप्रायौ आस्ताम्, अधुना च उभयोः जीवितं प्रत्यागतम् इव। ततः सः सेनां चोदयित्वा तया सह शीघ्रम् अयोध्यां पुरीम् अगच्छत्। सा पुरी पताकाभिः ध्वजैः च शोभिता, दर्शनीया रम्या, तूर्याणाम् उद्घुष्टैः निनादिता च आसीत्; नगरवासिनः हि राज्ञः पुत्राणां च आगमनं प्रतीक्षमाणाः पूर्वम् एव सर्वं सज्जीकृतवन्तः। एवं यः मार्गः भार्गवशोकेन आरब्धः, सः उत्सवेन समाप्यते। तेन दशरथस्य चिरकालिकं भयं सर्वथा निवृत्तम्।

तस्याः नगर्याः राजमार्गाः जलेन सिक्ताः आसन्, तत्र तत्र च कुसुमोत्कराः प्रकीर्णाः। राज्ञः प्रवेशेन सुमुखाः प्रसन्नवदनाः मङ्गलद्रव्यपाणयः पौराः मार्गस्य उभयतः स्थिताः; केचित् दधिदूर्वाक्षतान्, केचित् प्रदीपान् धृतवन्तः। एवं जनौघैः समलङ्कृतां जनैः सम्पूर्णां नगरीं राजा प्राविशत्। पौराः पुरवासिनः द्विजाः च दूरम् अभिगत्य तं प्रत्युद्गताः, आशीर्भिः च अभिनन्दितवन्तः। ततः श्रीमद्भिः कान्तिमद्भिः पुत्रैः अनुगतः महायशाः श्रीमान् राजा हिमवत्सदृशम् उन्नतं शुभ्रं प्रियं गृहं प्रविवेश। अत्र कविः नगरस्य हर्षं राजकुलस्य च समृद्धिं समम् एव दर्शयति; विवाहयात्रायाः फलं सर्वेषां प्रीतिः एव। मार्गे तूर्यनादाः, वेदघोषाः, स्त्रीणां मङ्गलगीतानि च मिश्रीभूतानि शुश्रुविरे। एवं राजा न एकाकी, अपि तु समग्रेण नगरेण सह स्वगृहं प्रविष्टः।

गृहे स्वजनैः अभीष्टैः च कामैः सुपूजितः राजा ननन्द; बहुकालानन्तरं तस्य गृहं पुनः पूर्णम् अभवत्। कौसल्या सुमित्रा सुमध्यमा कैकेयी अन्याः च राजयोषितः वधूप्रतिग्रहे युक्ताः अभवन्। ताः नृपपत्न्यः महाभागां जनकदुहितरं सीताम्, यशस्विनीम् ऊर्मिलाम्, कुशध्वजस्य द्वे अपि कन्ये माण्डवीं श्रुतकीर्तिं च यानेभ्यः अवतार्य सादरं जगृहुः। मङ्गलगीतैः आलापनैः गृहप्रवेशकालिकैः होमैः च शोभिताः ताः वध्वः क्षौमवाससः, शुभ्रैः अतसीवस्त्रैः अलङ्कृताः आसन्। एवं मिथिलायां कृतः विवाहः अयोध्यायां गृहे प्रतिष्ठां प्राप्नोति; चतस्रः अपि वध्वः रघुकुलस्य नूतनां श्रियम् आवहन्ति। कौसल्यायाः पुत्रः रामः, कैकेय्याः भरतः, सुमित्रायाः लक्ष्मणः शत्रुघ्नः च; अतः चतसृणाम् अपि वधूनां स्वागतं सर्वाभिः राजपत्नीभिः समम् एव कृतम्।

ताः राजयोषितः वधूः शीघ्रं देवतायतनानि नीत्वा तत्र कुलदेवताः प्रत्यपूजयन्; कुले नूतनागतानां प्रथमं देवार्चनम् एव विधिः। सर्वाः राजसुताः अभिवादनीयान् श्वशुरं श्वश्रूः गुरुजनान् च यथाविधि अभिवाद्य, ततः मुदिताः स्वैः भर्तृभिः सह रहसि रेमिरे। कृतदाराः कृतास्त्राः सधनाः ससुहृज्जनाः च ते नरर्षभाः पितरं शुश्रूषमाणाः सुखेन वर्तन्ते स्म; अस्त्रविद्या, विवाहः, धनम्, सुहृज्जनः, पितृसेवा च — एतैः पञ्चभिः तेषां गृहस्थजीवनं पूर्णम् आसीत्। एवं कतिपये काले गते रघुनन्दनः राजा दशरथः कैकयीपुत्रं भरतं प्रति वचनम् अब्रवीत्। वध्वः च गुरुजनानां चरणयोः प्रणम्य आशिषः लब्धवत्यः; अनन्तरं प्रत्येका स्वेन पत्या सह विविक्ते स्थाने सुखम् अन्वभवत्। एषा हि विवाहानन्तरस्य गृहजीवनस्य स्वाभाविकी गतिः।

‘पुत्रक, अयं केकयराजस्य पुत्रः वीरः युधाजित् ते मातुलः अस्माकं गृहे वसति; सः च त्वां स्वदेशं नेतुम् एव आगतः, बहूनि च दिनानि प्रतीक्षमाणः स्थितः’ इति। अत्र ‘पुत्रक’ इति स्नेहवचनम्; राजा न आज्ञापयति, अपि तु मातुलस्य इच्छां निवेदयति एव। दशरथस्य एतत् वचनं श्रुत्वा कैकयीसुतः भरतः मातुलेन सह गन्तुं मनः अकरोत्। युधाजित् हि विवाहकाले मिथिलायां न उपस्थितः आसीत्, अधुना च भागिनेयं द्रष्टुं नेतुं च आगतः।

सः तदा शत्रुघ्नसहितः प्रस्थानाय अभिचक्राम; भरतशत्रुघ्नौ हि सर्वदा अविभक्तौ एव वर्तेते। शूरः नरश्रेष्ठः भरतः पितरम्, अक्लिष्टकारिणं रामम्, सर्वाः मातॄः च आपृच्छ्य तेषाम् अनुज्ञां गृहीत्वा शत्रुघ्नेन सह ययौ; न कञ्चित् अपि अनापृष्टं त्यक्त्वा गतः। युधाजित् अपि सशत्रुघ्नं भरतं प्राप्य प्रहर्षितः सन् स्वपुरं प्राविशत्। भरतः च केवलं मातुः कैकेय्याः अनुमतिम् अपेक्ष्य न गतः, अपि तु सर्वासाम् एव मातॄणाम्; एतेन तस्य समदृष्टिः सूच्यते।

तस्य पिता केकयराजः तेन सुतरां तुतोष; दौहित्रस्य आगमनं हि तस्य चिरप्रार्थितम् आसीत्। भरते गते सति रामः महाबलः लक्ष्मणः च तदा देवसंकाशं पितरं नित्यम् एव पूजयामासतुः; ज्येष्ठे भ्रातरि दूरं गते अपि अवशिष्टौ पुत्रौ पितुः सेवायां न प्रमादं कुरुतः। रामः च पितुः आज्ञां पुरस्कृत्य सर्वशः पौराणां कार्याणि अकरोत्। रामः स्वयं राजकार्येषु व्यापृतः सन् अपि पितुः पादसेवां न अत्यजत्।

यानि पौराणां प्रियाणि हितानि च, तानि सर्वाणि सः चकार; न केवलं प्रियं करोति, अपि तु हितम् अपि — इति अत्र विशेषः, यतः प्रियं हितं च सर्वदा न समानम्। परमयन्त्रितः अत्यन्तसंयतः सः मातृभ्यः मातृकार्याणि कृत्वा, काले काले गुरूणां गुरुकार्याणि अपि अन्ववैक्षत। एवं रामस्य आचरणेन दशरथः, वेदज्ञाः ब्राह्मणाः, नैगमाः वणिजः च प्रीताः अभवन्। प्रजानाम् इच्छा एका, हितं च अन्यत् भवितुम् अर्हति; रामः तु उभयम् अपि समम् एव साधयति स्म।

रामस्य शीलेन सद्वृत्तेन च सर्वे विषयवासिनः संतुष्टाः आसन्। तेषां चतुर्णां भ्रातॄणां मध्ये सत्यपराक्रमः रामः लोके अतियशाः, सर्वेषां भूतानां मध्ये स्वयम्भूः ब्रह्मा इव गुणवत्तरः च बभूव। इयम् उपमा रामस्य माहात्म्यं न बलेन, अपि तु गुणैः एव मापयति। सः च सीतया सार्धं बहून् ऋतून् विजहार, गृहस्थधर्मस्य सुखं च अनुभवति स्म। चत्वारः अपि भ्रातरः गुणवन्तः आसन्, किन्तु तेषु रामः अधिकः एव।

मनस्वी रामः तद्गतमनाः सन् तस्याः हृदये समर्पितः आसीत्; उभयोः चित्ते एकम् एव प्रतिबिम्बम् आसीत्। सीता रामस्य प्रिया आसीत्, यतः सा पित्रा दशरथेन स्वयं वृताः दाराः इति; कुलधर्मेण अपि सा पूज्या। तस्याः शीलगुणात् रूपगुणात् च रामस्य प्रीतिः भूयः अभिवर्धते स्म; तस्याः च हृदये भर्ता द्विगुणम् एव परिवर्तते स्म। रामः सीताम्, सीता च रामम् — इति परस्परं समर्पणं कविना समवचनैः एव वर्णितम्।

हृदयं हृदा एव अन्तर्गतम् अपि भावं व्यक्तम् आख्याति; मैथिली जनकात्मजा तु तस्य हार्दं भावं विशेषेण भूयः अजानात्, वचनेन विना एव अवगच्छति स्म। रूपे सा देवताभिः समा, मूर्तिमती श्रीः इव च आसीत्। एवम् अभिकामया उत्तमराजकन्यया समेयिवान् राजर्षिसुतः विभुः रामः मुदान्वितः श्रिया सह विष्णुः इव अतीव शुशुभे। अनेन एव वंशस्थवृत्तेन श्लोकेन सर्गः बालकाण्डं च समाप्यते। बालकाण्डेन सह रामस्य बाल्यम्, विश्वामित्रात् अस्त्रशिक्षा, धनुर्भङ्गः, विवाहः च समाप्ताः; अग्रिमे अयोध्याकाण्डे नूतनः प्रसङ्गः आरभ्यते।