परशुरामस्य आह्वानम्

पूर्वसर्गे ऋषिभिः अर्घ्येण पूजितः जामदग्न्यः रामः इदानीं दाशरथिं रामं प्रति साक्षात् वचनम् आरभते। सः वदति — ‘दाशरथे वीर राम, तव वीर्यम् अद्भुतम् इति लोके श्रूयते; शैवस्य धनुषः भेदनं च मया निखिलेन श्रुतम्। तत् भेदनम् अद्भुतम् अचिन्त्यं च आसीत्; तत् श्रुत्वा एव अहम् अपरं शुभं धनुः गृहीत्वा अत्र अनुप्राप्तः।’ अत्र द्रष्टव्यम् — आरम्भः प्रशंसारूपः, किन्तु तस्याः अन्तः स्पर्धायाम् एव। यः अन्यस्य कीर्तिं श्रुत्वा शस्त्रं गृह्णाति, तस्य प्रशंसा एव आह्वानस्य मुखम्।

‘इदं घोरसंकाशं जामदग्न्यं महत् धनुः पश्य। एतत् शरेण पूरयस्व, स्वबलं च दर्शयस्व। अस्य धनुषः पूरणे तव बलं दृष्ट्वा अहं तव वीर्यस्य श्लाघ्यं द्वन्द्वयुद्धं प्रदास्यामि।’ अत्र द्रष्टव्यम् — परशुरामः प्रथमं युद्धं न याचते, अपि तु परीक्षाम् एव स्थापयति; धनुषः आरोपणम् एव तस्य द्वन्द्वस्य प्रवेशद्वारम्। ‘प्रदास्यामि’ इति पदेन सः युद्धं वरम् इव ददाति — एषा एव तस्य गर्वस्य भाषा। शिवधनुर्भङ्गेन जाता रामस्य कीर्तिः अत्र स्वयं परीक्ष्यते।

तत् वचनं श्रुत्वा राजा दशरथः विषण्णवदनः दीनः च जातः; प्राञ्जलिः सन् अब्रवीत् — ‘त्वं क्षत्ररोषात् प्रशान्तः असि, ब्राह्मणः महातपाः च; अतः मम बालानां पुत्राणाम् अभयं दातुम् अर्हसि। स्वाध्यायव्रतशालिनां भार्गवाणां कुले त्वं जातः; सहस्राक्षस्य समीपे प्रतिज्ञां कृत्वा त्वया शस्त्रं प्रक्षिप्तम्।’ पिता पुत्रार्थम् एव याचते, न तु स्वस्य बाहुबलं स्मारयति। अपि च सः परशुरामस्य एव पूर्वप्रतिज्ञां स्मारयति — यः शस्त्रं त्यक्तवान्, सः पुनः शस्त्रेण किम् इच्छति इति। एषा एव धर्मयुक्ता युक्तिः, यां भीतः अपि राजा न विस्मरति।

‘धर्मपरः भूत्वा त्वं कश्यपाय वसुंधरां दत्त्वा वनम् उपगम्य महेन्द्रपर्वते कृतकेतनः अभवः। हे महामुने, इदानीं मम सर्वविनाशाय किमर्थं सम्प्राप्तः? एकस्मिन् अपि रामे हते वयं सर्वे न जीवामहे।’ राज्ञः वचने पुत्रस्नेहः एव प्रधानः, न तु पुत्रस्य सामर्थ्ये विश्वासः; अतः तत् वचनं करुणं भवति, न तु प्रभावकम्। स्मर्तव्यं यत् अयम् एव रामः किञ्चित् पूर्वं शैवं धनुः भङ्क्त्वा सीताम् उदवहत्; तथापि पिता तं बालम् एव मन्यते। स्नेहः हि गुणान् अपि आच्छादयति।

एवं दशरथे ब्रुवति एव प्रतापवान् जामदग्न्यः तत् वाक्यम् अनादृत्य रामम् एव अभ्यभाषत। ‘इमे द्वे धनुषी श्रेष्ठे दिव्ये लोकैः अभिपूजिते च; उभे दृढे बलवती मुख्ये च, विश्वकर्मणा सुकृते।’ अत्र कविः सूचयति — यत्र स्पर्धा जागर्ति, तत्र वृद्धस्य वचनं न श्रूयते; परशुरामः पितरं विहाय पुत्रम् एव सम्बोधयति। ‘अनादृत्य’ इति पदम् एव अस्य सर्गस्य नामकरणे मूलम्। अपि च कथायाः गतिः इतः परिवर्तते — विवादः राज्ञः भयात् धनुषोः इतिहासं प्रति गच्छति।

‘तयोः एकं देवैः युयुत्सवे त्र्यम्बकाय अनुसृष्टम्; हे नरश्रेष्ठ, तत् एव त्रिपुरघ्नं धनुः, यत् त्वया भग्नम्। द्वितीयं तु दुर्धर्षं सुरोत्तमैः विष्णवे दत्तम्; हे राम, तत् एव इदं परपुरंजयं वैष्णवं धनुः, यत् मम हस्ते वर्तते।’ एवं परशुरामः द्वयोः धनुषोः समानतां स्थापयति; तेन शिवधनुर्भङ्गस्य माहात्म्यं न अपह्नूयते, अपि तु ‘तत् तु द्वयोः एकम् एव’ इति सूच्यते। अवशिष्टं द्वितीयं धनुः यस्य हस्ते, सः एव अद्य प्रतिद्वन्द्वी — इति ध्वनिः।

‘हे काकुत्स्थ, इदं धनुः रौद्रेण धनुषा समानसारम्।’ ततः सः पुरावृत्तं कथयति — तदा सर्वाः देवताः शितिकण्ठस्य विष्णोः च बलाबलनिरीक्षया पितामहं पृष्टवत्यः — ‘अनयोः कः अधिकबलः?’ सत्यवतां वरः पितामहः देवतानाम् अभिप्रायं विज्ञाय तयोः विरोधं जनयामास; तेन च रोमहर्षणं महत् युद्धम् अभवत्। अत्र मननीयम् — देवानां कुतूहलम् एव तस्य युद्धस्य मूलम्; प्रश्नः तु ज्ञानार्थः आसीत्, फलं तु सङ्ग्रामः। ब्रह्मा अपि न निवारयति, अपि तु देवानाम् इच्छाम् एव पूरयति।

परस्परजयैषिणोः शितिकण्ठविष्ण्वोः तस्मिन् सङ्ग्रामे भीमपराक्रमं शैवं धनुः जृम्भितं शिथिलं च जातम्; हुंकारेण एव त्रिलोचनः महादेवः स्तम्भितः अभवत्। तदा ऋषिसङ्घैः चारणैः च सहिताः देवाः समागताः। द्रष्टव्यम् — अत्र विष्णुः न शस्त्रेण जयति, अपि तु हुंकारमात्रेण; एषा एव सा शक्तिः, या शान्तेन रूपेण प्रकटते। ‘जृम्भितम्’ इति पदेन धनुषः निर्वीर्यता उच्यते — यत् धनुः न भग्नं, तथापि निष्प्रयोजनं जातम्। अयम् एव अंशः अग्रिमे सर्गे रामस्य विषये पुनः प्रवर्तते।

तत्र याचितौ तौ सुरोत्तमौ प्रशमं जग्मतुः। विष्णुपराक्रमैः जृम्भितं तत् शैवं धनुः दृष्ट्वा सर्षिगणाः देवाः विष्णुम् अधिकं मेनिरे। ततः महायशाः रुद्रः संक्रुद्धः सन् विदेहेषु देवरातस्य राजर्षेः हस्ते ससायकं तत् धनुः ददौ। एवं यत् धनुः रामेण मिथिलायां भग्नम्, तस्य तत्र आगमनस्य मूलम् इदम् एव आख्यानम्; जनकेन पूर्वं कथितम् आख्यानम् अत्र पूर्यते। देवानां तुलना एव शिवस्य कोपस्य हेतुः — अतः तत् धनुः जनकवंशे न्यासरूपेण स्थितम्।

‘इदं च परपुरंजयं वैष्णवं धनुः विष्णुः भार्गवे ऋचीके उत्तमं न्यासं कृत्वा प्रादात्। महातेजाः ऋचीकः तत् दिव्यं धनुः अप्रतिकर्मणः पुत्रस्य, मम पितुः महात्मनः जमदग्नेः हस्ते ददौ। ततः तपोबलसमन्विते तस्मिन् पितरि न्यस्तशस्त्रे सति…’ ‘अप्रतिकर्मन्’ इति पदेन प्रतीकारबुद्धिरहितः शान्तः मुनिः उच्यते; तादृशस्य एव हस्ते एतत् धनुः न्यासरूपेण स्थितम् आसीत्। एवं द्वयोः धनुषोः कथा समानरूपा — उभे अपि तपस्विनां हस्ते न्यस्ते, न तु योद्धॄणाम्।

‘…प्राकृतां बुद्धिम् आस्थितः अर्जुनः तस्य मृत्युं विदधे। पितुः तम् अप्रतिरूपं सुदारुणं वधं श्रुत्वा अहं रोषात् पुनः पुनः जातं जातं क्षत्रम् अनेकशः उत्सादितवान्।’ अयं श्लोकः षट्पादः — मुद्रणे ‘॥ २४॥’ इत्यङ्कस्य पूर्वं त्रीणि अर्धानि निबद्धानि। ‘प्राकृतां बुद्धिम् आस्थितः’ इति पदेन कार्तवीर्यस्य अविवेकः सूच्यते; शस्त्रत्यागिनः तपस्विनः हननम् एव क्षत्रियाणां विनाशस्य बीजम् अभवत्। एकस्य अपराधात् समग्रं कुलं दण्ड्यते — इति परशुरामस्य न्यायः, यम् अद्य सः पुनः प्रयोक्तुम् इच्छति।

‘अखिलां पृथिवीं प्राप्य अहं यज्ञस्य अन्ते तां महात्मने पुण्यकर्मणे कश्यपाय दक्षिणारूपेण अददाम्। तां दत्त्वा महेन्द्रनिलयः तपोबलसमन्वितः च अभवम्। ततः धनुषः भेदं श्रुत्वा अहं द्रुतम् आगतः।’ एवं परशुरामस्य कथा वर्तुलम् आप्नोति — यः पृथिवीं त्यक्त्वा तपसे गतः, सः पुनः धनुषा एव परीक्षितुम् आगच्छति। ‘द्रुतम् आगतः’ इति पदेन तस्य औत्सुक्यं ज्ञायते; त्यागः कृतः, किन्तु क्षत्रविषयकः रोषः न पूर्णतया शान्तः। एतत् एव अग्रिमे सर्गे शमं यास्यति।

‘हे राम, तत् एवं पितृपैतामहं महत् वैष्णवं धनुः क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य गृह्णीष्व। अस्मिन् धनुःश्रेष्ठे परपुरंजयं शरं योजयस्व; यदि शक्तः असि, हे काकुत्स्थ, ततः अहं तुभ्यं द्वन्द्वं दास्यामि।’ अनेन सर्गः समाप्यते — आह्वानं पूर्णम्, उत्तरं तु न आगतम्। ‘क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य’ इति पदेन परशुरामः रामं तस्य एव धर्मेण बध्नाति; प्रत्याख्यानम् अपि अधर्मः स्यात्। अग्रिमे सर्गे रामः तत् धनुः अनायासेन आरोपयति, परशुरामस्य तेजः च ह्रियते।