बालकाण्डम् — चतुःसप्ततितमः सर्गः
विश्वामित्रस्य प्रस्थानम्, जनकेन कन्याधनदानम्, मार्गे मिश्रशकुनदर्शनम्, वसिष्ठस्य समाश्वासनम्, भार्गवस्य भीमदर्शनम्
अस्मिन् सर्गे विवाहोत्सवस्य समाप्तिः, अयोध्यां प्रति प्रतियानम्, मार्गे उत्पातदर्शनं च वर्ण्यते। रात्र्यां व्यतीतायां विश्वामित्रः उभौ राजानौ आपृच्छ्य उत्तरपर्वतं गच्छति; ततः दशरथः अपि जनकम् आपृच्छ्य अयोध्यां प्रति प्रस्थातुम् उद्यतः भवति। जनकः कन्यानां निमित्तं महत् कन्याधनं ददाति — गवां शतसहस्राणि, कम्बलानि, क्षौमाणि, कोटिशः अम्बराणि, चतुरङ्गं बलम्, कन्याशतं दासीदासं च, तथा हिरण्यं सुवर्णं मुक्ताः विद्रुमं च। दत्त्वा च सः दशरथं समनुज्ञाप्य मिथिलां प्रविशति। दशरथः पुत्रैः ऋषिभिः सेनया च सह प्रयाति। तदा घोराः पक्षिणः समन्ततः अशुभाः वाचः व्याहरन्ति, मृगाः तु प्रदक्षिणं गच्छन्ति। राजा वसिष्ठं पृच्छति; वसिष्ठः वदति — पक्षिमुखात् च्युतं घोरं भयम् उपस्थितम्, किन्तु मृगाः तत् प्रशमयन्ति, अतः संतापः त्यज्यताम्। तत्क्षणम् एव प्रबलः वायुः उत्थाय मेदिनीं कम्पयति, महाद्रुमान् पातयति; सूर्यः तमसा संवृतः, दिशः न ज्ञायन्ते, सेना च भस्मावृता सम्मूढा भवति। वसिष्ठः ऋषयः ससुतः राजा च एव ससंज्ञाः तिष्ठन्ति। तस्मिन् तमसि राजा जटामण्डलधारिणं राजविमर्दनं भार्गवं जामदग्न्यं पश्यति — कैलासवत् दुर्धर्षं, कालाग्निवत् दुःसहं, स्कन्धे परशुधरं, धनुःशरधारिणं, त्रिपुरघ्नं शिवम् इव। तं दृष्ट्वा वसिष्ठप्रमुखाः मुनयः मिथः शङ्कन्ते — कच्चित् अयं पुनः क्षत्रम् उत्सादयिष्यति? ततः ते अर्घ्यं दत्त्वा ‘राम राम’ इति मधुरं वदन्ति; भार्गवः तां पूजां गृहीत्वा दाशरथिं रामम् अभिभाषितुम् आरभते।
१अथ रात्र्यां व्यतीतायां विश्वामित्रो महामुनिः।
आपृष्ट्वा तौ च राजानौ जगामोत्तरपर्वतम्॥
२विश्वामित्रे गते राजा वैदेहं मिथिलाधिपम्।
आपृष्ट्वैव जगामाशु राजा दशरथः पुरीम्॥
पूर्वस्मिन् सर्गे रघुकुलस्य चतुर्णां कुमाराणां विवाहः सम्पन्नः। अथ तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां महामुनिः विश्वामित्रः तौ जनकदशरथौ उभौ राजानौ आपृच्छ्य उत्तरपर्वतं जगाम — यत्र कौशिक्याः तटे तस्य आश्रमः, तत्र एव सः प्रतिनिवृत्तः। विश्वामित्रे गते दशरथः अपि वैदेहं मिथिलाधिपं जनकम् आपृच्छ्य एव शीघ्रं स्वपुरीम् अयोध्यां प्रति प्रस्थितः। यः मुनिः रामं यज्ञरक्षणाय नीतवान्, सिद्धाश्रमं ताटकावधं मिथिलां च दर्शितवान्, सः एव कार्ये सिद्धे निःस्पृहः निवर्तते; न प्रशंसाम् इच्छति, न विवाहफलस्य किञ्चित् अंशम् — एषा एव ऋषिधर्मस्य रीतिः।
१Then, when the night had passed, the great sage Viśvāmitra took leave of the two kings and went away to the northern mountain.
२Viśvāmitra having gone, king Daśaratha too took leave of Vaideha, the lord of Mithilā, and at once set out for his own city.
३अथ राजा विदेहानां ददौ कन्याधनं बहु।
गवां शतसहस्राणि बहूनि मिथिलेश्वरः॥
४कम्बलानां च मुख्यानां क्षौमान्कोट्यम्बराणि च।
हस्त्यश्वरथपादातं दिव्यरूपं स्वलंकृतम्॥
५ददौ कन्याशतं तासां दासीदासमनुत्तमम्।
हिरण्यस्य सुवर्णस्य मुक्तानां विद्रुमस्य च॥
अथ विदेहानां राजा मिथिलेश्वरः जनकः कन्यानिमित्तं बहु कन्याधनं ददौ — गवां बहूनि शतसहस्राणि, मुख्यानां कम्बलानां राशयः, क्षौमाणि कोटिसंख्यानि अम्बराणि च। सुष्ठु अलंकृतं दिव्यरूपं हस्त्यश्वरथपादातम् अपि दत्तवान्; चतुरङ्गं बलम् एव कन्याधने दत्तम् इति राज्ञः वैभवं सूचयति। तासां चतसृणां कन्यानां सख्यर्थं शतं कन्याः, अनुत्तमं दासीदासं च ददौ; हिरण्यस्य सुवर्णस्य मुक्तानां विद्रुमस्य च राशिं प्रादात्। एवं वैदेहः पितृधर्मं पूर्णतया अपालयत्। दानस्य विस्तारः न लोभप्रदर्शनम्, अपि तु कन्यास्नेहस्य एव मापदण्डः; यः ज्ञानी ब्रह्मवादी राजा, सः अपि पितृहृदयेन एव अत्र वर्तते।
३Then the king of the Videhas, the lord of Mithilā, gave a great marriage-portion with his daughters: many hundreds of thousands of cows,
४the finest woollen blankets, and linens and cloths by the crore, and elephants, horses, chariots and foot-soldiers, splendid to look at and richly adorned.
५He gave those girls a hundred maidens, and the best of serving-women and serving-men, and gold, wrought gold, pearls and coral.
६ददौ राजा सुसंहृष्टः कन्याधनमनुत्तमम्।
दत्त्वा बहुविधं राजा समनुज्ञाप्य पार्थिवम्॥
७प्रविवेश स्वनिलयं मिथिलां मिथिलेश्वरः।
राजाप्ययोध्याधिपतिः सह पुत्रैर्महात्मभिः॥
८ऋषीन्सर्वान्पुरस्कृत्य जगाम सबलानुगः।
गच्छन्तं तु नरव्याघ्रं सर्षिसङ्घं सराघवम्॥
सुसंहृष्टः राजा अनुत्तमं कन्याधनं ददौ; बहुविधं वस्तु दत्त्वा पार्थिवं दशरथं समनुज्ञाप्य मिथिलेश्वरः स्वनिलयं मिथिलां प्रविवेश। अयोध्याधिपतिः दशरथः अपि महात्मभिः पुत्रैः सह सर्वान् ऋषीन् पुरस्कृत्य सबलानुगः स्वपुरीं प्रति जगाम। ‘ऋषीन् पुरस्कृत्य’ इति पदेन राज्ञः विनयः सूच्यते — चतुरङ्गबलेन युक्तः अपि सः ब्राह्मणान् एव अग्रे स्थापयति। अत्र कथायाः प्रसन्नः भागः समाप्यते; गच्छन्तं तं नरव्याघ्रं सर्षिसङ्घं सराघवं प्रति तदा निमित्तानि प्रादुरभवन्। कविः ‘गच्छन्तम्’ इति पदेन एव सूचयति यत् उत्पातः मार्गे एव, न नगरे — यात्रा स्वयम् एव परीक्षा भविष्यति।
६Greatly delighted, the king gave that matchless marriage-portion; and having given gifts of every kind, and having taken leave of the other king,
७the lord of Mithilā entered his own palace in Mithilā. The lord of Ayodhyā too, together with his great-souled sons,
८placed all the sages before him and went on his way, followed by his army. As that tiger among men went on with the company of sages and with Rāghava,
९घोरास्तु पक्षिणो वाचो व्याहरन्ति समन्ततः।
भौमाश्चैव मृगाः सर्वे गच्छन्ति स्म प्रदक्षिणम्॥
१०तान्दृष्ट्वा राजशार्दूलो वसिष्ठं पर्यपृच्छत।
असौम्याः पक्षिणो घोरा मृगाश्चापि प्रदक्षिणाः॥
घोराः पक्षिणः समन्ततः भीषणाः वाचः व्याहरन्ति स्म; भौमाः मृगाः तु सर्वे प्रदक्षिणं गच्छन्ति स्म। तान् उभयविधान् शकुनान् दृष्ट्वा राजशार्दूलः दशरथः वसिष्ठं पर्यपृच्छत — ‘पक्षिणः असौम्याः घोराः, मृगाः तु प्रदक्षिणाः।’ अत्र एकस्मिन् एव काले अशुभं शुभं च निमित्तं युगपत् दृश्यते; अतः एव राज्ञः चित्तं दोलायते। शकुनशास्त्रे पक्षिणां कर्कशाः वाचः भयसूचिकाः, मृगाणां प्रदक्षिणगमनं तु मङ्गलसूचकम्। वृद्धः राजा स्वयं न निर्णयति, अपि तु कुलगुरुं पृच्छति — इदम् एव तस्य विवेकस्य लक्षणम्।
९harsh-voiced birds cried out on every side, while all the beasts of the earth passed by keeping him on their right.
१०Seeing them, that tiger among kings questioned Vasiṣṭha: ‘The birds are unlovely and terrible, and yet the beasts pass on our right.
११किमिदं हृदयोत्कम्पि मनो मम विषीदति।
राज्ञो दशरथस्यैतच्छ्रुत्वा वाक्यं महानृषिः॥
१२उवाच मधुरां वाणीं श्रूयतामस्य यत्फलम्।
उपस्थितं भयं घोरं दिव्यं पक्षिमुखाच्च्युतम्॥
‘किम् इदं हृदयोत्कम्पि? मम मनः विषीदति’ इति राजा अपृच्छत्। दशरथस्य एतत् वाक्यं श्रुत्वा महान् ऋषिः वसिष्ठः मधुरां वाणीम् उवाच — ‘अस्य शकुनस्य यत् फलं तत् श्रूयताम्। पक्षिमुखात् च्युतं दिव्यं घोरं भयम् उपस्थितम् अस्ति।’ गुरुः न मिथ्यासान्त्वनं करोति; प्रथमं भयं स्पष्टम् एव कथयति, पश्चात् तस्य प्रतीकारं दर्शयति। ‘मधुरां वाणीम्’ इति पदेन ज्ञायते यत् सत्यं कथयतः अपि गुरोः स्वरः न कठोरः; वचनस्य अर्थः भीषणः, रीतिः तु सान्त्वनमयी।
११What does this mean? It sets my heart trembling, and my mind sinks.’ Hearing these words of king Daśaratha, the great sage
१२answered in a sweet voice: ‘Hear what this portends. A terrible danger from heaven, fallen from the mouths of the birds, is upon us;
१३मृगाः प्रशमयन्त्येते संतापस्त्यज्यतामयम्।
तेषां संवदतां तत्र वायुः प्रादुर्बभूव ह॥
१४कम्पयन्मेदिनीं सर्वां पातयंश्च महाद्रुमान्।
तमसा संवृतः सूर्यः सर्वे नावेदिषुर्दिशः॥
‘किन्तु एते प्रदक्षिणगामिनः मृगाः तत् भयं प्रशमयन्ति; अतः अयं संतापः त्यज्यताम्।’ तेषां संवदताम् एव तत्र वायुः प्रादुर्बभूव — सर्वां मेदिनीं कम्पयन् महाद्रुमान् च पातयन्। तमसा संवृतः सूर्यः अभवत्, सर्वे च जनाः दिशः न आवेदिषुः। एवं वसिष्ठस्य वचनं समाप्तमात्रे एव उत्पातः प्रत्यक्षीभवति; कविः शकुनं फलं च शीघ्रम् एव संयोजयति, तेन श्रोतुः मनसि प्रतीक्षा न शिथिलीभवति। वातः अन्धकारः च पुरतः, भार्गवस्य तेजः तु तस्य अन्तः — इति क्रमेण भयस्य वर्धनं वर्ण्यते।
१३but these beasts are quieting it. Let this distress be laid aside.’ While they were still speaking a wind arose there,
१४shaking the whole earth and bringing down great trees. The sun was covered over with darkness, and no one could make out the quarters of the sky.
१५भस्मना चावृतं सर्वं सम्मूढमिव तद्बलम्।
वसिष्ठ ऋषयश्चान्ये राजा च ससुतस्तदा॥
१६ससंज्ञा इव तत्रासन्सर्वमन्यद्विचेतनम्।
तस्मिंस्तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमूः॥
भस्मना आवृतं सर्वं सम्मूढम् इव तत् बलम् अभवत्। केवलं वसिष्ठः अन्ये ऋषयः ससुतः राजा च तत्र ससंज्ञाः इव आसन्; अन्यत् सर्वं विचेतनम् अभवत्। तस्मिन् घोरे तमसि सा चमूः भस्मच्छन्ना इव अदृश्यत। तपसा युक्ताः एव उत्पाते धैर्यं धारयन्ति — इति कविना सूचितम्; बाह्यं बलं सङ्ख्याबहुलम् अपि अत्र न उपकरोति। भस्म च भार्गवस्य तपसः चिह्नम्, अग्रे आगमिष्यतः कालाग्नितुल्यस्य पुरुषस्य पूर्वसूचना च; अतः इदं वर्णनं केवलं प्राकृतिकम् उत्पातं न कथयति।
१५Everything was veiled in ash, and that army seemed to have lost its senses. Only Vasiṣṭha, the other sages, and the king with his sons
१६kept their wits about them there; everyone else was insensible. In that dreadful darkness the army looked as though it were buried under ashes.
१७ददर्श भीमसंकाशं जटामण्डलधारिणम्।
भार्गवं जामदग्न्येयं राजा राजविमर्दनम्॥
१८कैलासमिव दुर्धर्षं कालाग्निमिव दुःसहम्।
ज्वलन्तमिव तेजोभिर्दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनैः॥
१९स्कन्धे चासज्ज्य परशुं धनुर्विद्युद्गणोपमम्।
प्रगृह्य शरमुग्रं च त्रिपुरघ्नं यथा शिवम्॥
तस्मिन् एव तमसि राजा भीमसंकाशं जटामण्डलधारिणं राजविमर्दनं भार्गवं जामदग्न्यं ददर्श। सः कैलासः इव दुर्धर्षः, कालाग्निः इव दुःसहः, तेजोभिः ज्वलन् इव, पृथग्जनैः दुर्निरीक्ष्यः च आसीत्। स्कन्धे परशुम् आसज्ज्य, विद्युद्गणोपमं धनुः उग्रं शरं च प्रगृह्य, त्रिपुरघ्नः शिवः इव सः स्थितः। उपमाः इह त्रिस्रः — कैलासः, कालाग्निः, त्रिपुरहरः — सर्वाः शैव्यः; भार्गवः शिवशिष्यः, शैवं च धनुः रामेण भग्नम् इति कथा अनया सूच्यते। ‘राजविमर्दनम्’ इति विशेषणेन च तस्य पूर्ववृत्तं क्षत्रियसंहारः स्मार्यते, येन राज्ञः भयं सकारणं भवति।
१७Then the king saw him — terrible to behold, wearing a great mass of matted hair — Bhārgava, the son of Jamadagni, the crusher of kings,
१८unassailable as Kailāsa, unbearable as the fire of doomsday, blazing as it were with his own splendour, and not to be looked upon by ordinary men.
१९His axe was slung across his shoulder, and he held a bow like a mass of lightning and a fearsome arrow — he was like Śiva when he destroyed the three cities.
२०तं दृष्ट्वा भीमसंकाशं ज्वलन्तमिव पावकम्।
वसिष्ठप्रमुखा विप्रा जपहोमपरायणाः॥
२१संगता मुनयः सर्वे संजजल्पुरथो मिथः।
कच्चित्पितृवधामर्षी क्षत्रं नोत्सादयिष्यति॥
२२पूर्वं क्षत्रवधं कृत्वा गतमन्युर्गतज्वरः।
क्षत्रस्योत्सादनं भूयो न खल्वस्य चिकीर्षितम्॥
तं भीमसंकाशं पावकम् इव ज्वलन्तं दृष्ट्वा जपहोमपरायणाः वसिष्ठप्रमुखाः विप्राः सङ्गताः सर्वे मुनयः मिथः संजजल्पुः — ‘कच्चित् अयं पितृवधामर्षी पुनः क्षत्रं न उत्सादयिष्यति? पूर्वं क्षत्रवधं कृत्वा एषः गतमन्युः गतज्वरः जातः; अतः भूयः क्षत्रस्य उत्सादनं न खलु अस्य चिकीर्षितम्।’ ऋषीणां शङ्का समाधानं च एकस्मिन् एव संवादे स्थितम् — भयं स्मृत्या जायते, शान्तिः तु विवेकेन। अत्र कविः कौशलेन परशुरामस्य पूर्वकथां संक्षेपेण स्मारयति, येन श्रोता तस्य आगमनस्य गुरुत्वं जानाति। ‘जपहोमपरायणाः’ इति पदेन च दर्श्यते यत् एते विप्राः शस्त्रहीनाः, तेषां बलं तु तपः एव।
२०Seeing him, terrible as a blazing fire, the brahmins headed by Vasiṣṭha, who were devoted to their muttered prayers and their oblations —
२१all the sages gathered together and spoke among themselves: ‘Surely, in his rage at his father’s killing, he will not destroy the warrior class again?
२२He slew the warriors long ago, and his anger is spent, his fever gone. Surely he does not mean to root out the warriors a second time.’
२३एवमुक्त्वार्घ्यमादाय भार्गवं भीमदर्शनम्।
ऋषयो राम रामेति मधुरं वाक्यमब्रुवन्॥
२४प्रतिगृह्य तु तां पूजामृषिदत्तां प्रतापवान्।
रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्योऽभ्यभाषत॥
एवम् उक्त्वा ते ऋषयः अर्घ्यम् आदाय भीमदर्शनं भार्गवं पूजयामासुः, ‘राम राम’ इति च मधुरं वाक्यम् अब्रुवन्। ऋषिदत्तां तां पूजां प्रतिगृह्य प्रतापवान् जामदग्न्यः रामः दाशरथिं रामम् अभ्यभाषत। अतिथिसत्कारेण एव क्रोधस्य प्रथमः प्रशमः क्रियते — इति शिष्टाचारस्य सामर्थ्यम्। अनेन सर्गेण द्वयोः रामयोः संवादस्य भूमिका स्थापिता; अग्रिमे सर्गे वैष्णवधनुषः आह्वानकथा आरभ्यते, यत्र भार्गवरामस्य तेजः दाशरथिरामे प्रविशति।
२३Having said this, they took water of welcome and offered it to the fearsome Bhārgava, and greeted him with the gentle words, ‘Rāma, Rāma.’
२४Accepting that homage offered by the sages, the mighty Rāma, son of Jamadagni, addressed Rāma, the son of Daśaratha.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः॥ ७४॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।