पूर्वस्मिन् सर्गे रघुकुलस्य चतुर्णां कुमाराणां विवाहः सम्पन्नः। अथ तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां महामुनिः विश्वामित्रः तौ जनकदशरथौ उभौ राजानौ आपृच्छ्य उत्तरपर्वतं जगाम — यत्र कौशिक्याः तटे तस्य आश्रमः, तत्र एव सः प्रतिनिवृत्तः। विश्वामित्रे गते दशरथः अपि वैदेहं मिथिलाधिपं जनकम् आपृच्छ्य एव शीघ्रं स्वपुरीम् अयोध्यां प्रति प्रस्थितः। यः मुनिः रामं यज्ञरक्षणाय नीतवान्, सिद्धाश्रमं ताटकावधं मिथिलां च दर्शितवान्, सः एव कार्ये सिद्धे निःस्पृहः निवर्तते; न प्रशंसाम् इच्छति, न विवाहफलस्य किञ्चित् अंशम् — एषा एव ऋषिधर्मस्य रीतिः।

अथ विदेहानां राजा मिथिलेश्वरः जनकः कन्यानिमित्तं बहु कन्याधनं ददौ — गवां बहूनि शतसहस्राणि, मुख्यानां कम्बलानां राशयः, क्षौमाणि कोटिसंख्यानि अम्बराणि च। सुष्ठु अलंकृतं दिव्यरूपं हस्त्यश्वरथपादातम् अपि दत्तवान्; चतुरङ्गं बलम् एव कन्याधने दत्तम् इति राज्ञः वैभवं सूचयति। तासां चतसृणां कन्यानां सख्यर्थं शतं कन्याः, अनुत्तमं दासीदासं च ददौ; हिरण्यस्य सुवर्णस्य मुक्तानां विद्रुमस्य च राशिं प्रादात्। एवं वैदेहः पितृधर्मं पूर्णतया अपालयत्। दानस्य विस्तारः न लोभप्रदर्शनम्, अपि तु कन्यास्नेहस्य एव मापदण्डः; यः ज्ञानी ब्रह्मवादी राजा, सः अपि पितृहृदयेन एव अत्र वर्तते।

सुसंहृष्टः राजा अनुत्तमं कन्याधनं ददौ; बहुविधं वस्तु दत्त्वा पार्थिवं दशरथं समनुज्ञाप्य मिथिलेश्वरः स्वनिलयं मिथिलां प्रविवेश। अयोध्याधिपतिः दशरथः अपि महात्मभिः पुत्रैः सह सर्वान् ऋषीन् पुरस्कृत्य सबलानुगः स्वपुरीं प्रति जगाम। ‘ऋषीन् पुरस्कृत्य’ इति पदेन राज्ञः विनयः सूच्यते — चतुरङ्गबलेन युक्तः अपि सः ब्राह्मणान् एव अग्रे स्थापयति। अत्र कथायाः प्रसन्नः भागः समाप्यते; गच्छन्तं तं नरव्याघ्रं सर्षिसङ्घं सराघवं प्रति तदा निमित्तानि प्रादुरभवन्। कविः ‘गच्छन्तम्’ इति पदेन एव सूचयति यत् उत्पातः मार्गे एव, न नगरे — यात्रा स्वयम् एव परीक्षा भविष्यति।

घोराः पक्षिणः समन्ततः भीषणाः वाचः व्याहरन्ति स्म; भौमाः मृगाः तु सर्वे प्रदक्षिणं गच्छन्ति स्म। तान् उभयविधान् शकुनान् दृष्ट्वा राजशार्दूलः दशरथः वसिष्ठं पर्यपृच्छत — ‘पक्षिणः असौम्याः घोराः, मृगाः तु प्रदक्षिणाः।’ अत्र एकस्मिन् एव काले अशुभं शुभं च निमित्तं युगपत् दृश्यते; अतः एव राज्ञः चित्तं दोलायते। शकुनशास्त्रे पक्षिणां कर्कशाः वाचः भयसूचिकाः, मृगाणां प्रदक्षिणगमनं तु मङ्गलसूचकम्। वृद्धः राजा स्वयं न निर्णयति, अपि तु कुलगुरुं पृच्छति — इदम् एव तस्य विवेकस्य लक्षणम्।

‘किम् इदं हृदयोत्कम्पि? मम मनः विषीदति’ इति राजा अपृच्छत्। दशरथस्य एतत् वाक्यं श्रुत्वा महान् ऋषिः वसिष्ठः मधुरां वाणीम् उवाच — ‘अस्य शकुनस्य यत् फलं तत् श्रूयताम्। पक्षिमुखात् च्युतं दिव्यं घोरं भयम् उपस्थितम् अस्ति।’ गुरुः न मिथ्यासान्त्वनं करोति; प्रथमं भयं स्पष्टम् एव कथयति, पश्चात् तस्य प्रतीकारं दर्शयति। ‘मधुरां वाणीम्’ इति पदेन ज्ञायते यत् सत्यं कथयतः अपि गुरोः स्वरः न कठोरः; वचनस्य अर्थः भीषणः, रीतिः तु सान्त्वनमयी।

‘किन्तु एते प्रदक्षिणगामिनः मृगाः तत् भयं प्रशमयन्ति; अतः अयं संतापः त्यज्यताम्।’ तेषां संवदताम् एव तत्र वायुः प्रादुर्बभूव — सर्वां मेदिनीं कम्पयन् महाद्रुमान् च पातयन्। तमसा संवृतः सूर्यः अभवत्, सर्वे च जनाः दिशः न आवेदिषुः। एवं वसिष्ठस्य वचनं समाप्तमात्रे एव उत्पातः प्रत्यक्षीभवति; कविः शकुनं फलं च शीघ्रम् एव संयोजयति, तेन श्रोतुः मनसि प्रतीक्षा न शिथिलीभवति। वातः अन्धकारः च पुरतः, भार्गवस्य तेजः तु तस्य अन्तः — इति क्रमेण भयस्य वर्धनं वर्ण्यते।

भस्मना आवृतं सर्वं सम्मूढम् इव तत् बलम् अभवत्। केवलं वसिष्ठः अन्ये ऋषयः ससुतः राजा च तत्र ससंज्ञाः इव आसन्; अन्यत् सर्वं विचेतनम् अभवत्। तस्मिन् घोरे तमसि सा चमूः भस्मच्छन्ना इव अदृश्यत। तपसा युक्ताः एव उत्पाते धैर्यं धारयन्ति — इति कविना सूचितम्; बाह्यं बलं सङ्ख्याबहुलम् अपि अत्र न उपकरोति। भस्म च भार्गवस्य तपसः चिह्नम्, अग्रे आगमिष्यतः कालाग्नितुल्यस्य पुरुषस्य पूर्वसूचना च; अतः इदं वर्णनं केवलं प्राकृतिकम् उत्पातं न कथयति।

तस्मिन् एव तमसि राजा भीमसंकाशं जटामण्डलधारिणं राजविमर्दनं भार्गवं जामदग्न्यं ददर्श। सः कैलासः इव दुर्धर्षः, कालाग्निः इव दुःसहः, तेजोभिः ज्वलन् इव, पृथग्जनैः दुर्निरीक्ष्यः च आसीत्। स्कन्धे परशुम् आसज्ज्य, विद्युद्गणोपमं धनुः उग्रं शरं च प्रगृह्य, त्रिपुरघ्नः शिवः इव सः स्थितः। उपमाः इह त्रिस्रः — कैलासः, कालाग्निः, त्रिपुरहरः — सर्वाः शैव्यः; भार्गवः शिवशिष्यः, शैवं च धनुः रामेण भग्नम् इति कथा अनया सूच्यते। ‘राजविमर्दनम्’ इति विशेषणेन च तस्य पूर्ववृत्तं क्षत्रियसंहारः स्मार्यते, येन राज्ञः भयं सकारणं भवति।

तं भीमसंकाशं पावकम् इव ज्वलन्तं दृष्ट्वा जपहोमपरायणाः वसिष्ठप्रमुखाः विप्राः सङ्गताः सर्वे मुनयः मिथः संजजल्पुः — ‘कच्चित् अयं पितृवधामर्षी पुनः क्षत्रं न उत्सादयिष्यति? पूर्वं क्षत्रवधं कृत्वा एषः गतमन्युः गतज्वरः जातः; अतः भूयः क्षत्रस्य उत्सादनं न खलु अस्य चिकीर्षितम्।’ ऋषीणां शङ्का समाधानं च एकस्मिन् एव संवादे स्थितम् — भयं स्मृत्या जायते, शान्तिः तु विवेकेन। अत्र कविः कौशलेन परशुरामस्य पूर्वकथां संक्षेपेण स्मारयति, येन श्रोता तस्य आगमनस्य गुरुत्वं जानाति। ‘जपहोमपरायणाः’ इति पदेन च दर्श्यते यत् एते विप्राः शस्त्रहीनाः, तेषां बलं तु तपः एव।

एवम् उक्त्वा ते ऋषयः अर्घ्यम् आदाय भीमदर्शनं भार्गवं पूजयामासुः, ‘राम राम’ इति च मधुरं वाक्यम् अब्रुवन्। ऋषिदत्तां तां पूजां प्रतिगृह्य प्रतापवान् जामदग्न्यः रामः दाशरथिं रामम् अभ्यभाषत। अतिथिसत्कारेण एव क्रोधस्य प्रथमः प्रशमः क्रियते — इति शिष्टाचारस्य सामर्थ्यम्। अनेन सर्गेण द्वयोः रामयोः संवादस्य भूमिका स्थापिता; अग्रिमे सर्गे वैष्णवधनुषः आह्वानकथा आरभ्यते, यत्र भार्गवरामस्य तेजः दाशरथिरामे प्रविशति।

క్రిందటి సర్గలో రఘువంశపు నలుగురు కుమారుల వివాహం పూర్తయింది. ఆ రాత్రి గడిచిన తరువాత మహాముని విశ్వామిత్రుడు జనక దశరథులనే ఆ ఇద్దరు రాజుల వద్ద సెలవు తీసుకొని ఉత్తర పర్వతానికి వెళ్ళాడు; కౌశికీ నది ఒడ్డున అతడి ఆశ్రమం ఉన్నచోటికే అతడు తిరిగి వెళ్ళాడు. విశ్వామిత్రుడు వెళ్ళిపోయాక దశరథుడు కూడా విదేహరాజు, మిథిలాధిపుడు అయిన జనకుడి వద్ద సెలవు తీసుకొని తన నగరమైన అయోధ్యకు త్వరగా బయలుదేరాడు. యజ్ఞరక్షణ కోసం రాముణ్ణి తీసుకువెళ్ళి, సిద్ధాశ్రమాన్ని, తాటకా వధను, మిథిలను చూపించిన ముని కార్యం సిద్ధించగానే ఏ కోరికా లేకుండా వెనుదిరుగుతాడు; ప్రశంసను గానీ, వివాహఫలంలో ఏ కొంచెం భాగాన్ని గానీ కోరడు; ఋషిధర్మపు రీతి ఇదే.

అప్పుడు విదేహరాజు, మిథిలేశ్వరుడు అయిన జనకుడు కన్యల నిమిత్తం ఎంతో కన్యాధనం ఇచ్చాడు: అనేక లక్షల గోవులు, శ్రేష్ఠమైన కంబళ్ళ రాశులు, కోట్ల సంఖ్యలో పట్టువస్త్రాలు, ఇతర వస్త్రాలు. చక్కగా అలంకరించిన, దివ్యరూపం గల ఏనుగులను, గుర్రాలను, రథాలను, కాల్బలాన్ని కూడా ఇచ్చాడు; చతురంగ బలాన్నే కన్యాధనంగా ఇవ్వడం రాజు వైభవాన్ని సూచిస్తుంది. ఆ నలుగురు కన్యలకు చెలికత్తెలుగా వంద మంది కన్యలను, ఉత్తములైన దాసదాసీలను ఇచ్చాడు; వెండి, బంగారం, ముత్యాలు, పగడాల రాశిని ఇచ్చాడు. ఈ విధంగా విదేహరాజు పితృధర్మాన్ని సంపూర్ణంగా పాలించాడు. దానపు విస్తారం లోభ ప్రదర్శన కాదు, కుమార్తెల పట్ల ప్రేమకే కొలమానం; జ్ఞాని, బ్రహ్మవాది అయిన రాజు కూడా ఇక్కడ తండ్రి హృదయంతోనే ప్రవర్తిస్తున్నాడు.

ఎంతో సంతోషించిన రాజు సాటిలేని కన్యాధనాన్ని ఇచ్చాడు; అనేక రకాల వస్తువులు ఇచ్చి, దశరథ మహారాజు వద్ద అనుమతి తీసుకొని మిథిలేశ్వరుడు తన నివాసమైన మిథిలలోకి ప్రవేశించాడు. అయోధ్యాధిపతి దశరథుడు కూడా మహాత్ములైన కుమారులతో కలిసి, ఋషులందరినీ ముందుంచుకొని, సేనతో అనుచరులతో తన నగరం వైపు వెళ్ళాడు. ‘ఋషీన్ పురస్కృత్య’ (ఋషులను ముందుంచుకొని) అనే పదం రాజు వినయాన్ని సూచిస్తుంది: చతురంగ బలంతో కూడి ఉన్నా అతడు బ్రాహ్మణులనే ముందు నిలుపుతాడు. ఇక్కడ కథలోని ప్రసన్నమైన భాగం ముగుస్తుంది; ఋషిసంఘంతో, రాఘవులతో కలిసి వెళుతున్న ఆ నరవ్యాఘ్రుడి ఎదుట అప్పుడు శకునాలు కనిపించాయి. ‘గచ్ఛంతమ్’ (వెళుతున్నవాడిని) అనే పదంతోనే కవి సూచిస్తున్నాడు: ఉత్పాతం దారిలోనే, నగరంలో కాదు; ప్రయాణమే ఒక పరీక్ష కాబోతోంది.

భయంకరమైన పక్షులు చుట్టూ భీకరంగా అరుస్తున్నాయి; నేలమీది మృగాలన్నీ మాత్రం కుడివైపుగా (ప్రదక్షిణంగా) వెళుతున్నాయి. ఆ రెండు రకాల శకునాలను చూసి రాజశార్దూలుడైన దశరథుడు వసిష్ఠుణ్ణి ఇలా అడిగాడు: ‘పక్షులు అశుభంగా, భయంకరంగా ఉన్నాయి; మృగాలు మాత్రం ప్రదక్షిణంగా వెళుతున్నాయి.’ ఇక్కడ ఒకే సమయంలో అశుభ శకునమూ శుభ శకునమూ కలిసి కనిపిస్తున్నాయి; అందుకే రాజు మనస్సు ఊగిసలాడుతోంది. శకునశాస్త్రంలో పక్షుల కర్కశమైన అరుపులు భయసూచకాలు, మృగాలు ప్రదక్షిణంగా వెళ్ళడం మంగళసూచకం. వృద్ధుడైన రాజు తానే నిర్ణయించడు, కులగురువును అడుగుతాడు; ఇదే అతడి వివేకానికి లక్షణం.

‘గుండెను వణికించే ఇది ఏమిటి? నా మనస్సు కుంగిపోతోంది’ అని రాజు అడిగాడు. దశరథుడి ఈ మాట విని మహర్షి వసిష్ఠుడు మధురమైన మాటలతో ఇలా అన్నాడు: ‘ఈ శకునానికి ఫలమేమిటో వినండి. పక్షుల నోటి నుండి వెలువడిన సూచనను బట్టి, దివ్యమైన ఘోర భయం సమీపించి ఉంది.’ గురువు మిథ్యా ఓదార్పు ఇవ్వడు; మొదట భయాన్ని స్పష్టంగానే చెప్పి, తరువాత దానికి ప్రతీకారాన్ని చూపుతాడు. ‘మధురాం వాణీమ్’ (మధురమైన మాట) అనే పదం వల్ల, సత్యం చెబుతున్నప్పుడు కూడా గురువు స్వరం కఠినంగా లేదని తెలుస్తుంది; మాట అర్థం భయంకరమైనదే, కానీ చెప్పే తీరు ఓదార్పుతో నిండినది.

‘కానీ ప్రదక్షిణంగా వెళుతున్న ఈ మృగాలు ఆ భయాన్ని శమింపజేస్తాయి; కాబట్టి ఈ సంతాపాన్ని విడిచిపెట్టండి.’ వారు ఇలా మాట్లాడుకుంటుండగానే అక్కడ ఒక గాలి పుట్టింది; అది భూమినంతటినీ కంపింపజేస్తూ మహావృక్షాలను కూల్చివేసింది. సూర్యుడు చీకటితో కప్పబడిపోయాడు, జనులెవరికీ దిక్కులు తెలియలేదు. ఈ విధంగా వసిష్ఠుడి మాట ముగిసీ ముగియగానే ఉత్పాతం ప్రత్యక్షమవుతుంది; కవి శకునాన్నీ ఫలాన్నీ త్వరగానే కలుపుతాడు; దానివల్ల శ్రోత మనస్సులో ఉత్కంఠ సడలదు. గాలీ చీకటీ ముందు, భార్గవుడి తేజస్సు వాటి లోపల — ఇలా క్రమంగా భయం పెరగడం వర్ణించబడుతుంది.

అంతా బూడిదతో కప్పబడిపోయింది; ఆ సేన అంతా మూర్ఛపోయినట్లయింది. కేవలం వసిష్ఠుడు, ఇతర ఋషులు, కుమారులతో కూడిన రాజు మాత్రమే అక్కడ స్పృహలో ఉన్నట్లున్నారు; మిగిలినదంతా స్పృహ తప్పింది. ఆ ఘోరమైన చీకటిలో ఆ సేన బూడిదతో కప్పబడినట్లు కనిపించింది. తపస్సు గలవారే ఉత్పాతంలో ధైర్యం నిలుపుకుంటారని కవి సూచిస్తున్నాడు; సంఖ్యలో ఎంత ఎక్కువైనా బాహ్యబలం ఇక్కడ పనికిరాదు. బూడిద భార్గవుడి తపస్సుకు చిహ్నం; ముందు రాబోయే కాలాగ్ని వంటి పురుషుడికి ముందస్తు సూచన కూడా; కాబట్టి ఈ వర్ణన కేవలం ప్రకృతి ఉత్పాతాన్ని మాత్రమే చెప్పడం లేదు.

ఆ చీకటిలోనే రాజు భయంకరమైన ఆకారం గల, జటామండలం ధరించిన, రాజులను మర్దించిన భార్గవుడైన జామదగ్న్యుణ్ణి చూశాడు. అతడు కైలాసంలా ఎదిరించరానివాడు, కాలాగ్నిలా సహింపరానివాడు, తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్నట్లున్నవాడు, సామాన్యులు కన్నెత్తి చూడలేనివాడు. భుజంపై గొడ్డలిని తగిలించుకొని, మెరుపుల గుంపు వంటి ధనుస్సును, ఉగ్రమైన బాణాన్ని పట్టుకొని, త్రిపురాలను సంహరించిన శివుడిలా నిలిచి ఉన్నాడు. ఇక్కడ మూడు ఉపమానాలు — కైలాసం, కాలాగ్ని, త్రిపురహరుడు — అన్నీ శివసంబంధమైనవే; భార్గవుడు శివుడి శిష్యుడు, శివధనుస్సును రాముడు విరిచాడు అనే కథ దీనితో సూచించబడుతుంది. ‘రాజవిమర్దనమ్’ (రాజులను మర్దించినవాడు) అనే విశేషణం అతడి పూర్వవృత్తాంతమైన క్షత్రియ సంహారాన్ని గుర్తుచేస్తుంది; దానివల్ల రాజు భయానికి కారణం ఉందని తెలుస్తుంది.

భయంకరాకారుడై అగ్నిలా జ్వలిస్తున్న అతణ్ణి చూసి, జపహోమాలలో నిమగ్నులైన వసిష్ఠుడు మొదలైన బ్రాహ్మణులు, అక్కడ చేరిన మునులందరూ పరస్పరం ఇలా మాట్లాడుకున్నారు: ‘తండ్రి వధపై కోపం గల ఇతడు మళ్ళీ క్షత్రియులను నిర్మూలించడు కదా? పూర్వం క్షత్రియ వధ చేసి ఇతడు కోపమూ సంతాపమూ తొలగినవాడయ్యాడు; కాబట్టి మళ్ళీ క్షత్రియులను నిర్మూలించడం ఇతడి ఉద్దేశం కాదు కదా.’ ఋషుల శంకా సమాధానమూ ఒకే సంభాషణలో ఉన్నాయి: భయం స్మృతి వల్ల పుడుతుంది, శాంతి వివేకం వల్ల. ఇక్కడ కవి నేర్పుతో పరశురాముడి పూర్వకథను సంక్షేపంగా గుర్తుచేస్తున్నాడు; దానివల్ల శ్రోత అతడి రాక యొక్క గురుత్వాన్ని గ్రహిస్తాడు. ‘జపహోమపరాయణాః’ (జపహోమాలలో నిమగ్నులు) అనే పదంతో ఈ బ్రాహ్మణులు శస్త్రాలు లేనివారని, వారి బలం తపస్సే అని చూపబడుతుంది.

ఇలా అనుకొని ఆ ఋషులు అర్ఘ్యం తీసుకొని భయంకర రూపుడైన భార్గవుణ్ణి పూజించారు; ‘రామా, రామా’ అని మధురమైన మాట పలికారు. ఋషులు ఇచ్చిన ఆ పూజను స్వీకరించి, ప్రతాపవంతుడైన జామదగ్న్య రాముడు దశరథ కుమారుడైన రాముడితో మాట్లాడాడు. అతిథి సత్కారంతోనే కోపం మొదటిసారిగా శమిస్తుంది; శిష్టాచారపు శక్తి అది. ఈ సర్గతో ఇద్దరు రాముల సంవాదానికి భూమిక ఏర్పడింది; రాబోయే సర్గలో వైష్ణవ ధనుస్సుతో సవాలు చేసే కథ మొదలవుతుంది; అందులో భార్గవ రాముడి తేజస్సు దశరథ కుమారుడైన రాముడిలో ప్రవేశిస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ரகு குலத்தின் நான்கு குமாரர்களின் திருமணம் நிறைவேறியது. பின்னர் அந்த இரவு கழிந்ததும் மாமுனிவர் விசுவாமித்திரர் ஜனகர், தசரதன் ஆகிய மன்னர் இருவரிடமும் விடைபெற்று வடக்கு மலைக்குச் சென்றார்; கௌசிகி நதிக்கரையில் தம் ஆசிரமம் இருந்த இடத்திற்கே அவர் திரும்பினார். விசுவாமித்திரர் சென்றபின் தசரதனும் மிதிலை அதிபதியான வைதேகர் ஜனகரிடம் விடைபெற்று விரைவில் தன் நகரான அயோத்தியை நோக்கிப் புறப்பட்டான். யாகத்தைக் காப்பதற்காக ராமனை அழைத்துச் சென்று, சித்தாசிரமத்தையும் தாடகை வதத்தையும் மிதிலையையும் காட்டிய அந்த முனிவரே, காரியம் நிறைவேறியதும் பற்றின்றித் திரும்புகிறார்; அவர் புகழ்ச்சியை விரும்பவில்லை, திருமணப் பயனில் சிறு பங்கையும் விரும்பவில்லை; ரிஷிதர்மத்தின் வழி இதுவே.

பின்னர் விதேகர்களின் மன்னரும் மிதிலேசுவரருமான ஜனகர் மகள்களுக்காக ஏராளமான சீர்தனத்தை அளித்தார்: பல லட்சம் பசுக்கள், சிறந்த கம்பளிப் போர்வைகளின் குவியல்கள், கோடிக்கணக்கான பட்டு ஆடைகளும் பிற ஆடைகளும். நன்கு அலங்கரிக்கப்பட்ட, தெய்விகத் தோற்றம் கொண்ட யானை, குதிரை, தேர், காலாள் ஆகியவற்றையும் அளித்தார்; நால்வகைப் படையையே சீர்தனமாக அளித்தது மன்னரின் செல்வச் சிறப்பைக் குறிக்கிறது. அந்த நான்கு மணமகள்களுக்கும் தோழியராக நூறு கன்னியரையும், சிறந்த பணிப்பெண்களையும் பணியாளர்களையும் அளித்தார்; வெள்ளி, பொன், முத்து, பவளம் ஆகியவற்றின் குவியலையும் கொடுத்தார். இவ்வாறு வைதேகர் தந்தைக்குரிய தர்மத்தை முழுமையாகக் காத்தார். கொடையின் விரிவு பேராசையின் காட்சி அல்ல; மகள்கள் மீதான பாசத்தின் அளவுகோலே அது. ஞானியும் பிரம்மத்தை உரைப்பவருமான அந்த மன்னரும் இங்கே தந்தையின் இதயத்தோடே நடந்துகொள்கிறார்.

பெருமகிழ்ச்சியுற்ற மன்னர் ஈடற்ற சீர்தனத்தை அளித்தார்; பலவகைப் பொருள்களைக் கொடுத்து, மன்னர் தசரதனுக்கு விடை கொடுத்து, மிதிலேசுவரர் தம் இருப்பிடமான மிதிலைக்குள் நுழைந்தார். அயோத்தி அதிபதியான தசரதனும் மகாத்மாக்களான தன் புதல்வர்களுடன், ரிஷிகள் அனைவரையும் முன்னிட்டுக்கொண்டு, படையும் பரிவாரமும் பின்தொடரத் தன் நகரை நோக்கிச் சென்றான். ‘ரிஷிகளை முன்னிட்டு’ என்ற சொல்லால் மன்னனின் பணிவு குறிப்பிடப்படுகிறது: நால்வகைப் படையோடு கூடியிருந்தும் அவன் அந்தணர்களையே முன்னே வைக்கிறான். இங்கே கதையின் இனிய பகுதி நிறைவுறுகிறது; ரிஷி கூட்டத்தோடும் ராகவர்களோடும் சென்றுகொண்டிருந்த மனிதருள் புலியான அவனுக்கு அப்போது நிமித்தங்கள் தோன்றின. ‘கச்சந்தம்’ (சென்றுகொண்டிருந்த) என்ற சொல்லாலேயே, தீங்கின் அறிகுறி நகரத்தில் அல்ல வழியிலேயே வருகிறது என்று கவி குறிப்பிடுகிறார்; பயணமே ஒரு சோதனையாகப் போகிறது.

கொடிய பறவைகள் சுற்றிலும் அச்சமூட்டும் குரல்களை எழுப்பின; நிலத்தில் வாழும் விலங்குகளோ அனைத்தும் வலப்புறமாகச் சுற்றிச் சென்றன. அந்த இருவகை நிமித்தங்களையும் கண்ட மன்னருள் புலியான தசரதன் வசிஷ்டரிடம் கேட்டான்: ‘பறவைகள் அமங்கலமாகவும் கொடியவையாகவும் உள்ளன; விலங்குகளோ வலம் வருகின்றன.’ இங்கே ஒரே நேரத்தில் தீய நிமித்தமும் நல்ல நிமித்தமும் சேர்ந்து தோன்றுகின்றன; அதனால்தான் மன்னனின் மனம் ஊசலாடுகிறது. சகுன சாஸ்திரத்தில் பறவைகளின் கடுமையான குரல்கள் அச்சத்தைக் குறிப்பவை; விலங்குகள் வலம் வருவதோ மங்கலத்தைக் குறிப்பது. முதிய மன்னன் தானே முடிவு செய்யாமல் குலகுருவிடம் கேட்கிறான்; இதுவே அவனுடைய விவேகத்தின் அடையாளம்.

‘இதயத்தை நடுங்கச் செய்யும் இது என்ன? என் மனம் சோர்வடைகிறது’ என்று மன்னன் கேட்டான். தசரதனின் இந்தச் சொல்லைக் கேட்ட மகரிஷி வசிஷ்டர் இனிய மொழியில் கூறினார்: ‘இந்தச் சகுனத்தின் பலன் என்ன என்பதைக் கேளுங்கள். பறவைகளின் வாயிலிருந்து வெளிப்பட்ட தெய்விகமான கொடிய அச்சம் வந்துகொண்டிருக்கிறது.’ குரு பொய்யான ஆறுதல் சொல்வதில்லை; முதலில் அச்சத்தைத் தெளிவாகவே சொல்கிறார்; பின்னர் அதற்கான பரிகாரத்தைக் காட்டுகிறார். ‘இனிய மொழியில்’ என்ற சொல்லால், உண்மையைச் சொல்லும்போதும் குருவின் குரல் கடுமையாக இல்லை என்பது தெரிகிறது; சொல்லின் பொருள் அச்சமூட்டுவது, ஆனால் சொல்லும் விதம் ஆறுதல் நிறைந்தது.

‘ஆனால் வலப்புறமாகச் சுற்றி வரும் இந்த விலங்குகள் அந்த அச்சத்தைத் தணிக்கின்றன; ஆகவே இந்தக் கவலையை விட்டுவிடுங்கள்.’ அவர்கள் இவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருக்கும்போதே அங்கே ஒரு காற்று எழுந்தது; பூமி முழுவதையும் நடுங்கச் செய்து பெரிய மரங்களை வீழ்த்தியது. சூரியன் இருளால் மூடப்பட்டான்; மக்கள் அனைவரும் திசைகளை அறியாதவர்களானார்கள். இவ்வாறு வசிஷ்டரின் சொல் முடிந்த மாத்திரத்திலேயே தீங்கு கண்முன் தோன்றுகிறது; கவி சகுனத்தையும் அதன் பலனையும் விரைவாகவே இணைக்கிறார்; அதனால் கேட்பவரின் மனத்தில் எதிர்பார்ப்பு தளர்வதில்லை. காற்றும் இருளும் முன்னே, பார்கவரின் தேஜஸோ அதன் உள்ளே என்று, அச்சம் படிப்படியாகப் பெருகுவது வருணிக்கப்படுகிறது.

சாம்பலால் மூடப்பட்டு அந்தப் படை முழுவதும் மயங்கியது போலாயிற்று. வசிஷ்டரும், மற்ற ரிஷிகளும், புதல்வர்களுடன் கூடிய மன்னனும் மட்டுமே அங்கே நினைவுடன் இருப்பவர்கள் போல இருந்தனர்; மற்ற அனைத்தும் உணர்விழந்தன. அந்தக் கொடிய இருளில் அந்தப் படை சாம்பலால் போர்த்தப்பட்டது போலத் தோன்றியது. தவத்தோடு கூடியவர்களே தீங்கு வரும்போது மன உறுதியைக் காக்கின்றனர் என்று கவி குறிப்பிடுகிறார்; எண்ணிக்கையில் மிகுந்திருந்தாலும் வெளிப்புறப் படைபலம் இங்கே உதவுவதில்லை. சாம்பல் பார்கவரின் தவத்தின் அடையாளம்; ஊழித்தீக்கு நிகரான, வரப்போகும் ஒருவரின் முன்னறிவிப்பும் ஆகும்; ஆகவே இந்த வருணனை வெறும் இயற்கைச் சீற்றத்தை மட்டும் சொல்லவில்லை.

அதே இருளில் மன்னன், அச்சமூட்டும் தோற்றம் கொண்ட, சடைமுடிக் கற்றையைத் தாங்கிய, மன்னர்களை நசுக்கும் பார்கவரான ஜாமதக்னியரைக் (ஜமதக்னியின் மைந்தரான பரசுராமரைக்) கண்டான். அவர் கைலாச மலையைப் போல வெல்ல முடியாதவராகவும், ஊழித்தீயைப் போலத் தாங்க முடியாதவராகவும், தேஜஸால் கொழுந்துவிட்டு எரிபவர் போலவும், சாதாரண மக்களால் ஏறெடுத்துப் பார்க்கவும் முடியாதவராகவும் இருந்தார். தோளில் கோடரியைத் தொங்கவிட்டு, மின்னல் கூட்டத்திற்கு நிகரான வில்லையும் கொடிய அம்பையும் ஏந்தி, திரிபுரத்தை அழித்த சிவனைப் போல அவர் நின்றார். இங்கே உவமைகள் மூன்று: கைலாசம், ஊழித்தீ, திரிபுரத்தை அழித்தவர்; அனைத்தும் சிவனோடு தொடர்புடையவை. பார்கவர் சிவனின் சீடர்; சிவனின் வில்லோ ராமனால் முறிக்கப்பட்டது; இந்தக் கதை இதனால் குறிப்பிடப்படுகிறது. ‘ராஜவிமர்தனம்’ (மன்னர்களை நசுக்குபவர்) என்ற அடைமொழியால் அவருடைய முன்வரலாறான க்ஷத்திரிய சம்ஹாரம் நினைவூட்டப்படுகிறது; அதனால் மன்னனின் அச்சம் காரணம் உடையதாகிறது.

அச்சமூட்டும் தோற்றத்துடன் நெருப்பைப் போலக் கொழுந்துவிட்டு எரியும் அவரைக் கண்டு, ஜபத்திலும் ஹோமத்திலும் ஈடுபட்டிருந்த வசிஷ்டர் முதலான அந்தணர்களான முனிவர்கள் அனைவரும் ஒன்றுகூடித் தமக்குள் பேசிக்கொண்டனர்: ‘தந்தையின் கொலையால் சினம் கொண்ட இவர் மீண்டும் க்ஷத்திரிய குலத்தை அழித்துவிட மாட்டார் அல்லவா? முன்பு க்ஷத்திரியர்களைக் கொன்று முடித்து இவர் கோபம் நீங்கியவராக, மனக்கொதிப்பு அடங்கியவராக ஆனார்; ஆகவே மீண்டும் க்ஷத்திரியர்களை அழிப்பது நிச்சயமாக இவருடைய நோக்கமாக இருக்காது.’ ரிஷிகளின் ஐயமும் அதற்கான தீர்வும் ஒரே உரையாடலில் அமைந்துள்ளன: அச்சம் நினைவால் பிறக்கிறது; அமைதியோ விவேகத்தால். இங்கே கவி திறமையாகப் பரசுராமரின் முன்கதையைச் சுருக்கமாக நினைவூட்டுகிறார்; அதனால் கேட்பவர் அவருடைய வருகையின் கனத்தை அறிகிறார். ‘ஜபஹோமபராயணா:’ (ஜபத்திலும் ஹோமத்திலும் ஈடுபட்டவர்கள்) என்ற சொல்லால், இந்த அந்தணர்கள் ஆயுதமற்றவர்கள், அவர்களுடைய பலம் தவமே என்று காட்டப்படுகிறது.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு அந்த ரிஷிகள் அர்க்கியத்தை எடுத்துக்கொண்டு அச்சமூட்டும் தோற்றம் கொண்ட பார்கவரைப் பூஜித்தனர்; ‘ராமா, ராமா’ என்று இனிய சொல்லையும் கூறினர். ரிஷிகள் அளித்த அந்தப் பூஜையை ஏற்றுக்கொண்ட வீரம் மிக்க ஜாமதக்னியரான ராமர் (பரசுராமர்) தசரதன் மைந்தனான ராமனிடம் பேசினார். விருந்தினரை உபசரிப்பதாலேயே கோபம் முதன்முதலில் தணிக்கப்படுகிறது; இதுவே நல்லொழுக்கத்தின் வலிமை. இந்தச் சர்க்கத்தால் இரு ராமர்களுக்கிடையிலான உரையாடலுக்கு முன்னுரை அமைக்கப்பட்டது; அடுத்த சர்க்கத்தில் வைஷ்ணவ வில் பற்றிய அறைகூவலின் கதை தொடங்குகிறது; அங்கே பார்கவ ராமரின் தேஜஸ் தசரத ராமனுக்குள் புகுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಘುಕುಲದ ನಾಲ್ವರು ಕುಮಾರರ ವಿವಾಹ ನೆರವೇರಿತು. ಅನಂತರ ಆ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಜನಕ ದಶರಥರೆಂಬ ಇಬ್ಬರು ರಾಜರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಉತ್ತರದ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋದನು - ಕೌಶಿಕೀ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಅವನ ಆಶ್ರಮವಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಅವನು ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ದಶರಥನೂ ವೈದೇಹನಾದ ಮಿಥಿಲಾಧಿಪ ಜನಕನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಂಡೇ ಬೇಗನೆ ತನ್ನ ಪುರಿಯಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯತ್ತ ಹೊರಟನು. ಯಾವ ಮುನಿ ರಾಮನನ್ನು ಯಜ್ಞರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಕರೆದೊಯ್ದು, ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮವನ್ನೂ ತಾಟಕಾವಧೆಯನ್ನೂ ಮಿಥಿಲೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸಿದನೋ, ಅವನೇ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸಿದ ಮೇಲೆ ನಿಸ್ಪೃಹನಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ವಿವಾಹಫಲದ ಯಾವ ಅಂಶವನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ - ಇದೇ ಋಷಿಧರ್ಮದ ರೀತಿ.

ಅನಂತರ ವಿದೇಹರ ರಾಜನೂ ಮಿಥಿಲೇಶ್ವರನೂ ಆದ ಜನಕನು ಕನ್ಯೆಯರ ನಿಮಿತ್ತ ಬಹಳ ಕನ್ಯಾಧನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು - ಅನೇಕ ಲಕ್ಷ ಹಸುಗಳು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಂಬಳಿಗಳ ರಾಶಿಗಳು, ಕೋಟಿಗಟ್ಟಲೆ ರೇಷ್ಮೆಯ ಮತ್ತು ಇತರ ವಸ್ತ್ರಗಳು. ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ದಿವ್ಯರೂಪದ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥ, ಕಾಲಾಳುಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟನು; ಚತುರಂಗಬಲವನ್ನೇ ಕನ್ಯಾಧನವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟದ್ದು ರಾಜನ ವೈಭವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ನಾಲ್ವರು ಕನ್ಯೆಯರ ಗೆಳತನಕ್ಕಾಗಿ ನೂರು ಕನ್ಯೆಯರನ್ನೂ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ದಾಸದಾಸಿಯರನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟನು; ಬೆಳ್ಳಿ-ಚಿನ್ನ, ಮುತ್ತು, ಹವಳಗಳ ರಾಶಿಯನ್ನೂ ನೀಡಿದನು. ಹೀಗೆ ವೈದೇಹನು ಪಿತೃಧರ್ಮವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದನು. ದಾನದ ವಿಸ್ತಾರ ಐಶ್ವರ್ಯಪ್ರದರ್ಶನವಲ್ಲ, ಕನ್ಯಾಸ್ನೇಹದ ಮಾನದಂಡವೇ; ಜ್ಞಾನಿಯೂ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಯೂ ಆದ ರಾಜನೂ ಇಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಹೃದಯದಿಂದಲೇ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ರಾಜನು ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಕನ್ಯಾಧನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು; ಬಗೆಬಗೆಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ರಾಜ ದಶರಥನನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು ಮಿಥಿಲೇಶ್ವರನು ತನ್ನ ನಿವಾಸವಾದ ಮಿಥಿಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಯೋಧ್ಯಾಧಿಪತಿ ದಶರಥನೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಿವಾರದೊಡನೆ ತನ್ನ ಪುರಿಯತ್ತ ಹೊರಟನು. ‘ಋಷಿಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನ ವಿನಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ - ಚತುರಂಗಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೂ ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೇ ಮುಂದಿರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಪ್ರಸನ್ನವಾದ ಭಾಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಋಷಿಸಮೂಹದೊಡನೆಯೂ ರಾಘವರೊಡನೆಯೂ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನರವ್ಯಾಘ್ರನಿಗೆ ಆಗ ಶಕುನಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ‘ಗಚ್ಛಂತಮ್’ - ‘ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದವನಿಗೆ’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದಲೇ ಕವಿ ಉತ್ಪಾತ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ, ನಗರದಲ್ಲಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ - ಯಾತ್ರೆಯೇ ಸ್ವತಃ ಪರೀಕ್ಷೆಯಾಗಲಿದೆ.

ಭಯಂಕರವಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸುತ್ತಲೂ ಭೀಕರವಾದ ಕೂಗುಗಳನ್ನು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದುವು; ನೆಲದ ಮೃಗಗಳಾದರೋ ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದುವು. ಆ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಶಕುನಗಳನ್ನು ಕಂಡು ರಾಜಶಾರ್ದೂಲನಾದ ದಶರಥನು ವಸಿಷ್ಠನನ್ನು ಕೇಳಿದನು: ‘ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅಶುಭವಾಗಿ ಭಯಂಕರವಾಗಿವೆ, ಮೃಗಗಳಾದರೋ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಿವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಶುಭ ಮತ್ತು ಶುಭ ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾಜನ ಮನಸ್ಸು ತೂಗಾಡುತ್ತದೆ. ಶಕುನಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕರ್ಕಶ ಕೂಗುಗಳು ಭಯಸೂಚಕ, ಮೃಗಗಳ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಗಮನ ಮಂಗಳಸೂಚಕ. ವೃದ್ಧ ರಾಜನು ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕುಲಗುರುವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ - ಇದೇ ಅವನ ವಿವೇಕದ ಲಕ್ಷಣ.

‘ಹೃದಯವನ್ನು ನಡುಗಿಸುವ ಇದೇನು? ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಕುಗ್ಗುತ್ತಿದೆ’ ಎಂದು ರಾಜನು ಕೇಳಿದನು. ದಶರಥನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠನು ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು: ‘ಈ ಶಕುನದ ಫಲವೇನೆಂಬುದನ್ನು ಕೇಳು. ಪಕ್ಷಿಗಳ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಬಿದ್ದಂತೆ ದಿವ್ಯವಾದ ಘೋರ ಭಯವೊಂದು ಸಮೀಪಿಸಿದೆ.’ ಗುರುವು ಸುಳ್ಳು ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಮೊದಲು ಭಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಅದರ ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಧುರವಾದ ಮಾತು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವಾಗಲೂ ಗುರುವಿನ ಧ್ವನಿ ಕಠೋರವಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಮಾತಿನ ಅರ್ಥ ಭೀಕರ, ರೀತಿ ಮಾತ್ರ ಸಾಂತ್ವನಮಯ.

‘ಆದರೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ಈ ಮೃಗಗಳು ಆ ಭಯವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸಂತಾಪವನ್ನು ಬಿಡು.’ ಅವರು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಅಲ್ಲಿ ಬಿರುಗಾಳಿಯೊಂದು ಎದ್ದಿತು - ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತ, ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತ. ಸೂರ್ಯನು ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟನು, ಜನರಾರಿಗೂ ದಿಕ್ಕುಗಳೇ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ವಸಿಷ್ಠನ ಮಾತು ಮುಗಿಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಉತ್ಪಾತ ಕಣ್ಣೆದುರು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಕವಿ ಶಕುನವನ್ನೂ ಫಲವನ್ನೂ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಕೇಳುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕುತೂಹಲ ಸಡಿಲವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಕತ್ತಲೆ ಮುಂದೆ, ಭಾರ್ಗವನ ತೇಜಸ್ಸು ಅವುಗಳ ಒಳಗೆ - ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭಯ ಹೆಚ್ಚುವುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಬೂದಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ಆ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲ ಮೂರ್ಛಿತವಾದಂತಾಯಿತು. ವಸಿಷ್ಠ, ಇತರ ಋಷಿಗಳು, ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ರಾಜ - ಇವರು ಮಾತ್ರ ಅಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದಿದ್ದಂತಿದ್ದರು; ಉಳಿದದ್ದೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನವಾಯಿತು. ಆ ಘೋರ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಸೇನೆ ಬೂದಿ ಮುಚ್ಚಿದಂತೆ ಕಂಡಿತು. ತಪಸ್ಸುಳ್ಳವರೇ ಉತ್ಪಾತದಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದರೂ ಬಾಹ್ಯ ಬಲ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಬೂದಿ ಭಾರ್ಗವನ ತಪಸ್ಸಿನ ಚಿಹ್ನೆ, ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಸದೃಶ ಪುರುಷನ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆಯೂ ಹೌದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವರ್ಣನೆ ಕೇವಲ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಉತ್ಪಾತವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ.

ಅದೇ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಭಯಂಕರಾಕಾರನೂ ಜಟಾಮಂಡಲಧಾರಿಯೂ ರಾಜರನ್ನು ಮರ್ದಿಸಿದವನೂ ಆದ ಭಾರ್ಗವ ಜಾಮದಗ್ನ್ಯನನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವನು ಕೈಲಾಸದಂತೆ ಅಜೇಯನು, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯನು, ತೇಜಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದನು, ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೆ ನೋಡಲೂ ಆಗದವನಾಗಿದ್ದನು. ಹೆಗಲಿಗೆ ಕೊಡಲಿಯನ್ನು ತಗುಲಿಸಿಕೊಂಡು, ಮಿಂಚಿನ ಸಮೂಹದಂತಿದ್ದ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ಉಗ್ರವಾದ ಬಾಣವನ್ನೂ ಹಿಡಿದು ತ್ರಿಪುರಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಶಿವನಂತೆ ಅವನು ನಿಂತಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳಿವೆ - ಕೈಲಾಸ, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿ, ತ್ರಿಪುರಹರ - ಎಲ್ಲವೂ ಶೈವ; ಭಾರ್ಗವನು ಶಿವನ ಶಿಷ್ಯ, ಶಿವಧನುಸ್ಸನ್ನು ರಾಮನು ಮುರಿದನು ಎಂಬ ಕಥೆ ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ರಾಜವಿಮರ್ದನಮ್’ - ‘ರಾಜರನ್ನು ಮರ್ದಿಸಿದವನು’ - ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯಸಂಹಾರ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ರಾಜನ ಭಯ ಸಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಯಂಕರಾಕಾರನಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಜಪಹೋಮಪರಾಯಣರಾದ ವಸಿಷ್ಠಪ್ರಮುಖ ವಿಪ್ರರು - ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ್ದ ಮುನಿಗಳೆಲ್ಲರೂ - ಪರಸ್ಪರ ಮಾತನಾಡಿಕೊಂಡರು: ‘ತಂದೆಯ ವಧೆಯಿಂದ ಕುದಿಯುತ್ತಿರುವ ಇವನು ಮತ್ತೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ? ಹಿಂದೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯವಧೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಇವನು ಕೋಪವೂ ಸಂತಾಪವೂ ಇಲ್ಲದವನಾದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಇವನ ಉದ್ದೇಶವಲ್ಲ.’ ಋಷಿಗಳ ಶಂಕೆಯೂ ಸಮಾಧಾನವೂ ಒಂದೇ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿವೆ - ಭಯ ಸ್ಮೃತಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಶಾಂತಿ ವಿವೇಕದಿಂದ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕೌಶಲದಿಂದ ಪರಶುರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಕೇಳುಗನು ಅವನ ಆಗಮನದ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಜಪಹೋಮಪರಾಯಣಾಃ’ - ‘ಜಪಹೋಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರು’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ವಿಪ್ರರು ಶಸ್ತ್ರಹೀನರು, ಅವರ ಬಲ ತಪಸ್ಸೇ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಆ ಋಷಿಗಳು ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಭಯಂಕರದರ್ಶನನಾದ ಭಾರ್ಗವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು; ‘ರಾಮ, ರಾಮ’ ಎಂದು ಮಧುರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದರು. ಋಷಿಗಳು ಮಾಡಿದ ಆ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ಜಾಮದಗ್ನ್ಯ ರಾಮನು ದಾಶರಥಿ ರಾಮನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದಿಂದಲೇ ಕೋಪದ ಮೊದಲ ಶಮನವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ - ಇದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ಈ ಸರ್ಗದಿಂದ ಇಬ್ಬರು ರಾಮರ ಸಂವಾದಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಧನುಸ್ಸಿನ ಆಹ್ವಾನಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಭಾರ್ಗವರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸು ದಾಶರಥಿರಾಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രഘുകുലത്തിലെ നാലു കുമാരന്മാരുടെ വിവാഹം നടന്നു. ആ രാത്രി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ മഹാമുനിയായ വിശ്വാമിത്രൻ ജനകനോടും ദശരഥനോടും ഇരുവരോടും യാത്ര ചോദിച്ച് ഉത്തരപർവതത്തിലേക്കു പോയി; കൗശികീനദിയുടെ തീരത്തുള്ള തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്കുതന്നെ മടങ്ങി. വിശ്വാമിത്രൻ പോയശേഷം ദശരഥനും വൈദേഹനായ മിഥിലാധിപൻ ജനകനോടു യാത്ര ചോദിച്ച് വേഗം സ്വന്തം പുരിയായ അയോധ്യയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. യാഗരക്ഷയ്ക്കായി രാമനെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി സിദ്ധാശ്രമവും താടകാവധവും മിഥിലയും കാണിച്ചുകൊടുത്ത ആ മുനിതന്നെ, കാര്യം സാധിച്ചപ്പോൾ ആഗ്രഹങ്ങളൊന്നുമില്ലാതെ മടങ്ങുന്നു. അദ്ദേഹം പ്രശംസ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; വിവാഹഫലത്തിന്റെ ഒരംശംപോലും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ഇതാണ് ഋഷിധർമത്തിന്റെ രീതി.

പിന്നെ വിദേഹരാജാവായ മിഥിലേശ്വരൻ ജനകൻ കന്യകമാരെ ഉദ്ദേശിച്ച് ധാരാളം കന്യാധനം നൽകി: അനേകം ലക്ഷം പശുക്കൾ, മികച്ച കമ്പിളികളുടെ കൂമ്പാരങ്ങൾ, കോടിക്കണക്കിനു പട്ടുവസ്ത്രങ്ങളും മറ്റു വസ്ത്രങ്ങളും. നന്നായി അലങ്കരിച്ച ദിവ്യരൂപമുള്ള ആനകളെയും കുതിരകളെയും തേരുകളെയും കാലാളുകളെയും നൽകി; ചതുരംഗസൈന്യംതന്നെ കന്യാധനമായി നൽകി എന്നത് രാജാവിന്റെ വൈഭവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആ നാലു കന്യകമാർക്കും തോഴിമാരായി നൂറു കന്യകമാരെയും അത്യുത്തമരായ ദാസീദാസന്മാരെയും നൽകി; വെള്ളിയുടെയും സ്വർണത്തിന്റെയും മുത്തുകളുടെയും പവിഴത്തിന്റെയും കൂമ്പാരങ്ങൾ നൽകി. ഇങ്ങനെ വൈദേഹൻ പിതൃധർമം പൂർണമായി പാലിച്ചു. ദാനത്തിന്റെ വിസ്താരം ആഡംബരപ്രദർശനമല്ല, കന്യകമാരോടുള്ള സ്നേഹത്തിന്റെ അളവുകോലാണ്. ജ്ഞാനിയും ബ്രഹ്മവാദിയുമായ രാജാവുപോലും ഇവിടെ പിതൃഹൃദയത്തോടെയാണ് പെരുമാറുന്നത്.

അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായ രാജാവ് അത്യുത്തമമായ കന്യാധനം നൽകി; പലവിധ വസ്തുക്കൾ നൽകിയശേഷം ദശരഥരാജാവിനോടു യാത്ര പറഞ്ഞ് മിഥിലേശ്വരൻ തന്റെ വാസസ്ഥാനമായ മിഥിലയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അയോധ്യാധിപനായ ദശരഥനും മഹാത്മാക്കളായ പുത്രന്മാരോടൊപ്പം എല്ലാ ഋഷിമാരെയും മുന്നിൽനിർത്തി സൈന്യത്തോടും അനുചരന്മാരോടുംകൂടി തന്റെ പുരിയിലേക്കു യാത്രയായി. ‘ഋഷിമാരെ മുന്നിൽനിർത്തി’ എന്ന പദം രാജാവിന്റെ വിനയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ചതുരംഗസൈന്യമുണ്ടായിട്ടും അദ്ദേഹം ബ്രാഹ്മണരെത്തന്നെ മുന്നിൽ നിർത്തുന്നു. ഇവിടെ കഥയുടെ പ്രസന്നമായ ഭാഗം അവസാനിക്കുന്നു. ഋഷിസംഘത്തോടും രാഘവന്മാരോടുമൊപ്പം യാത്രചെയ്യുന്ന ആ നരവ്യാഘ്രന്റെ മുന്നിൽ അപ്പോൾ ദുർനിമിത്തങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ‘ഗച്ഛന്തം’ (യാത്രചെയ്യുന്ന) എന്ന പദംകൊണ്ടുതന്നെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ഉത്പാതം വഴിയിൽവെച്ചാണ്, നഗരത്തിലല്ല എന്നാണ്; യാത്രതന്നെ ഒരു പരീക്ഷയായിത്തീരും.

ഭയങ്കരരായ പക്ഷികൾ ചുറ്റും ഭീഷണമായ ശബ്ദങ്ങൾ മുഴക്കി; എന്നാൽ നിലത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന മൃഗങ്ങളെല്ലാം വലത്തുവശത്തുകൂടി പ്രദക്ഷിണമായി കടന്നുപോയി. ഈ രണ്ടുതരം ശകുനങ്ങളും കണ്ട് രാജശാർദൂലനായ ദശരഥൻ വസിഷ്ഠനോടു ചോദിച്ചു: ‘പക്ഷികൾ അശുഭവും ഭയങ്കരവുമാണ്; മൃഗങ്ങളാകട്ടെ പ്രദക്ഷിണമായി പോകുന്നു.’ ഇവിടെ ഒരേ സമയത്ത് അശുഭവും ശുഭവുമായ നിമിത്തങ്ങൾ ഒന്നിച്ചു കാണപ്പെടുന്നു; അതിനാലാണ് രാജാവിന്റെ മനസ്സ് ആടിയുലയുന്നത്. ശകുനശാസ്ത്രത്തിൽ പക്ഷികളുടെ കർക്കശമായ ശബ്ദങ്ങൾ ഭയസൂചകമാണ്; മൃഗങ്ങളുടെ പ്രദക്ഷിണഗമനം മംഗളസൂചകവും. വൃദ്ധനായ രാജാവ് സ്വയം തീരുമാനിക്കുന്നില്ല, കുലഗുരുവിനോടു ചോദിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിവേകത്തിന്റെ ലക്ഷണം.

‘ഹൃദയം നടുക്കുന്ന ഇത് എന്താണ്? എന്റെ മനസ്സു വിഷാദിക്കുന്നു’ എന്നു രാജാവു ചോദിച്ചു. ദശരഥന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ട് മഹർഷിയായ വസിഷ്ഠൻ മധുരമായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു: ‘ഈ ശകുനത്തിന്റെ ഫലം എന്താണെന്നു കേട്ടാലും. പക്ഷികളുടെ മുഖത്തുനിന്നു പുറപ്പെട്ട, ദിവ്യവും ഭയങ്കരവുമായ ഒരു ഭയം അടുത്തെത്തിയിരിക്കുന്നു.’ ഗുരു കള്ളസാന്ത്വനം പറയുന്നില്ല; ആദ്യം ഭയം വ്യക്തമായിത്തന്നെ പറയുന്നു, പിന്നീട് അതിന്റെ പ്രതിവിധി കാണിക്കുന്നു. ‘മധുരമായ വാക്കുകളിൽ’ എന്ന പദത്തിൽനിന്ന്, സത്യം പറയുമ്പോഴും ഗുരുവിന്റെ സ്വരം കഠിനമല്ല എന്ന് അറിയാം: വാക്കിന്റെ അർഥം ഭീഷണമാണ്, രീതിയാകട്ടെ സാന്ത്വനം നിറഞ്ഞതും.

‘എന്നാൽ പ്രദക്ഷിണമായി പോകുന്ന ഈ മൃഗങ്ങൾ ആ ഭയത്തെ ശമിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഈ സന്താപം ഉപേക്ഷിച്ചാലും.’ അവർ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾത്തന്നെ അവിടെ ഒരു കാറ്റ് ഉയർന്നുവന്നു; ഭൂമി മുഴുവൻ കുലുക്കിക്കൊണ്ടും വലിയ മരങ്ങൾ മറിച്ചിട്ടുകൊണ്ടും. സൂര്യൻ ഇരുട്ടിൽ മൂടപ്പെട്ടു; ജനങ്ങൾക്കാർക്കും ദിക്കുകൾ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഇങ്ങനെ വസിഷ്ഠന്റെ വാക്ക് അവസാനിച്ച ഉടനെതന്നെ ഉത്പാതം പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. കവി ശകുനത്തെയും ഫലത്തെയും വേഗംതന്നെ കൂട്ടിയിണക്കുന്നു; അതിനാൽ കേൾവിക്കാരന്റെ മനസ്സിലെ ആകാംക്ഷ അയയുന്നില്ല. കാറ്റും ഇരുട്ടും മുന്നിൽ, ഭാർഗവന്റെ തേജസ്സ് അതിനുള്ളിൽ: ഇങ്ങനെ ക്രമമായി ഭയത്തിന്റെ വർധനം വർണിക്കപ്പെടുന്നു.

ചാരത്താൽ മൂടപ്പെട്ട ആ സൈന്യം മുഴുവൻ ബോധംകെട്ടതുപോലെയായി. വസിഷ്ഠനും മറ്റ് ഋഷിമാരും പുത്രന്മാരോടുകൂടിയ രാജാവും മാത്രമേ അവിടെ ബോധമുള്ളവരായി നിന്നുള്ളൂ; ബാക്കിയെല്ലാം ബോധമറ്റതായി. ആ ഘോരമായ ഇരുട്ടിൽ ആ സേന ചാരംകൊണ്ടു മൂടിയതുപോലെ കാണപ്പെട്ടു. തപസ്സുള്ളവർ മാത്രമേ ഉത്പാതത്തിൽ ധൈര്യം കൈവിടാതിരിക്കൂ എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എണ്ണത്തിൽ എത്ര വലുതായാലും ബാഹ്യബലം ഇവിടെ ഉപകരിക്കുന്നില്ല. ചാരം ഭാർഗവന്റെ തപസ്സിന്റെ അടയാളമാണ്; കാലാഗ്നിക്കു തുല്യനായി വരാനിരിക്കുന്ന പുരുഷന്റെ മുന്നറിയിപ്പും. അതിനാൽ ഈ വർണന വെറുമൊരു പ്രകൃത്യുത്പാതത്തെക്കുറിച്ചു മാത്രം പറയുന്നതല്ല.

ആ ഇരുട്ടിൽത്തന്നെ രാജാവ് ഭയങ്കരരൂപനും ജടാമണ്ഡലം ധരിച്ചവനും രാജാക്കന്മാരെ മർദിക്കുന്നവനുമായ ഭാർഗവനെ, ജാമദഗ്ന്യനെ, കണ്ടു. അദ്ദേഹം കൈലാസംപോലെ കീഴടക്കാനാവാത്തവനും കാലാഗ്നിപോലെ സഹിക്കാനാവാത്തവനും തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നവനെപ്പോലെയുള്ളവനും സാധാരണക്കാർക്കു നോക്കാൻപോലും കഴിയാത്തവനുമായിരുന്നു. ചുമലിൽ മഴു തൂക്കി, മിന്നൽക്കൂട്ടംപോലെയുള്ള വില്ലും ഉഗ്രമായ അമ്പും കൈയിലേന്തി, ത്രിപുരങ്ങളെ നശിപ്പിച്ച ശിവനെപ്പോലെ അദ്ദേഹം നിന്നു. ഇവിടെ മൂന്ന് ഉപമകളുണ്ട്: കൈലാസം, കാലാഗ്നി, ത്രിപുരഹരൻ; എല്ലാം ശിവനുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവ. ഭാർഗവൻ ശിവശിഷ്യനാണ്; ശൈവധനുസ്സാണ് രാമൻ ഒടിച്ചത് എന്ന കഥ ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘രാജവിമർദനൻ’ എന്ന വിശേഷണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൂർവവൃത്തമായ ക്ഷത്രിയസംഹാരത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് രാജാവിന്റെ ഭയം സകാരണമാകുന്നു.

ഭയങ്കരരൂപനും അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്നവനുമായ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് ജപഹോമങ്ങളിൽ നിരതരായ വസിഷ്ഠൻ മുതലായ വിപ്രന്മാരായ മുനിമാർ എല്ലാവരും ഒത്തുകൂടി പരസ്പരം സംസാരിച്ചു: ‘പിതാവിന്റെ വധത്തിൽ രോഷമുള്ള ഇദ്ദേഹം വീണ്ടും ക്ഷത്രിയരെ ഉന്മൂലനം ചെയ്യുമോ? പണ്ട് ക്ഷത്രിയവധം ചെയ്തശേഷം ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ കോപവും ജ്വരവും ശമിച്ചതാണല്ലോ; അതിനാൽ വീണ്ടും ക്ഷത്രിയരെ ഉന്മൂലനം ചെയ്യുക ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യമായിരിക്കില്ല.’ ഋഷിമാരുടെ ആശങ്കയും സമാധാനവും ഒരേ സംഭാഷണത്തിൽത്തന്നെ ഉൾക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു: ഭയം ഓർമയിൽനിന്നു ജനിക്കുന്നു, ശാന്തി വിവേകത്തിൽനിന്നും. ഇവിടെ കവി സമർഥമായി പരശുരാമന്റെ പൂർവകഥ ചുരുക്കി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ കേൾവിക്കാരൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഗമനത്തിന്റെ ഗൗരവം അറിയുന്നു. ‘ജപഹോമപരായണർ’ എന്ന പദം കാണിക്കുന്നത്, ഈ വിപ്രന്മാർ ആയുധമില്ലാത്തവരാണ്, അവരുടെ ബലം തപസ്സു മാത്രമാണ് എന്നാണ്.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം ആ ഋഷിമാർ അർഘ്യവുമായി ചെന്ന് ഭയങ്കരരൂപനായ ഭാർഗവനെ പൂജിച്ചു; ‘രാമാ, രാമാ’ എന്നു മധുരമായ വാക്കുകളും പറഞ്ഞു. ഋഷിമാർ നൽകിയ ആ പൂജ സ്വീകരിച്ച് പ്രതാപവാനായ ജാമദഗ്ന്യരാമൻ ദാശരഥിയായ രാമനോടു സംസാരിച്ചു. അതിഥിസത്കാരത്തിലൂടെത്തന്നെയാണ് കോപത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ ശമനം നടക്കുന്നത്; ഇതാണ് ശിഷ്ടാചാരത്തിന്റെ ശക്തി. ഈ സർഗത്തിലൂടെ രണ്ടു രാമന്മാർ തമ്മിലുള്ള സംവാദത്തിന്റെ ഭൂമിക സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ വൈഷ്ണവധനുസ്സിനെ സംബന്ധിച്ച വെല്ലുവിളിയുടെ കഥ ആരംഭിക്കുന്നു; അതിൽ ഭാർഗവരാമന്റെ തേജസ്സ് ദാശരഥിരാമനിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു.

In the previous sarga the four princes of the house of Raghu had been married. When that night had passed, the great sage Viśvāmitra took leave of both kings, Janaka and Daśaratha, and went away to the northern mountain, returning to his hermitage on the banks of the Kauśikī. After Viśvāmitra had gone, Daśaratha too took leave of Janaka, lord of Mithilā, and set out at once for his own city of Ayodhyā. The sage who had taken Rāma to guard his sacrifice and shown him Siddhāśrama, the slaying of Tāṭakā and Mithilā, now that his work is done, withdraws without any desire for reward. He wants no praise and no share in the fruits of the marriage; this is the way of a seer.

Then Janaka, king of the Videhas and lord of Mithilā, gave a great dowry with his daughters: many hundreds of thousands of cows, heaps of the finest woollen blankets, linens and cloths by the crore, and a splendid, richly adorned army of elephants, horses, chariots and foot soldiers. That he gave a whole fourfold army as dowry shows the king's wealth. He gave the four brides a hundred maidens as companions, and the best of serving-women and serving-men, and heaps of gold, both raw and wrought, pearls and coral. So the king of Videha fulfilled his duty as a father in full. The size of the gift is no display of wealth but the measure of his love for his daughters; even a wise king devoted to the knowledge of brahman acts here with a father's heart.

Overjoyed, the king gave that matchless dowry, and having given gifts of every kind and taken leave of King Daśaratha, the lord of Mithilā went back into his palace in Mithilā. The lord of Ayodhyā too, with his great-souled sons, set off for his own city, with all the seers in front and followed by his army. Placing the seers in front shows the king's humility: though he has a fourfold army, he keeps the brahmins ahead of him. Here the happy part of the story ends. As that tiger among men travelled on with the company of seers and with Rāghava, omens appeared. The poet's words "as he travelled" signal that the trouble comes on the road, not in the city; the journey itself will be a test.

On every side fierce birds uttered harsh and frightening cries, while all the beasts of the earth passed by on his right. Seeing both kinds of omen, Daśaratha, tiger among kings, asked Vasiṣṭha: "The birds are ominous and terrible, yet the beasts pass on our right." Inauspicious and auspicious signs appear at the same moment, and that is why the king's mind wavers. In the lore of omens the harsh cries of birds foretell danger, while beasts passing on the right promise good fortune. The old king does not decide for himself but asks his family preceptor, which is the mark of his good judgement.

"What does this mean? It makes my heart tremble, and my spirit sinks," said the king. Hearing Daśaratha, the great seer Vasiṣṭha answered in a gentle voice: "Hear what this omen means. A terrible danger from heaven, announced by the cries of the birds, is at hand." The teacher offers no false comfort; he first states the danger plainly and then shows what counters it. Though he speaks the truth, his voice is gentle: the meaning of his words is frightening, but his manner is comforting.

"But these beasts passing on our right are quieting it, so set this worry aside." While they were still speaking, a wind arose, shaking the whole earth and bringing down great trees. The sun was covered in darkness, and no one could tell the directions any more. No sooner has Vasiṣṭha finished speaking than the portent becomes visible; the poet quickly joins omen and outcome, so the listener's suspense never slackens. The wind and the darkness come first, and within them the blazing power of the descendant of Bhṛgu; so the fear grows step by step.

Everything was covered in ash, and the army seemed to lose its senses. Only Vasiṣṭha, the other seers and the king with his sons kept their wits; all the rest were insensible. In that dreadful darkness the army looked as if it were buried under ashes. Only those endowed with austerity stay steady in such a calamity, the poet suggests, and outward force, however great in numbers, is of no help here. The ash is also a sign of the ascetic power of Bhṛgu's descendant, a forewarning of the man like the fire of doom who is about to appear, so this is no mere natural disturbance.

In that very darkness the king saw him: Bhārgava, the son of Jamadagni, the crusher of kings, terrible to look on, wearing a great crown of matted hair. He was as unassailable as Kailāsa, as unbearable as the fire at the end of time, seeming to blaze with his own splendour, and ordinary people could not look at him. His axe was slung over his shoulder, and he held a bow like a mass of lightning and a fearsome arrow, standing like Śiva when he destroyed the three cities. The three comparisons — Kailāsa, the fire of doom, the destroyer of the three cities — all belong to Śiva; Bhārgava is a disciple of Śiva, and this points to the story of Śiva's bow broken by Rāma. The epithet "crusher of kings" recalls his past slaughter of the kṣatriyas, which makes the king's fear well founded.

Seeing him, terrible as a blazing fire, the brahmins headed by Vasiṣṭha, devoted to their prayers and oblations, gathered together and spoke among themselves: "Surely, still enraged at his father's murder, he will not destroy the warrior class again? He slew the warriors long ago, and his anger is spent, his fever gone. Surely he does not mean to root them out a second time." The sages' fear and its answer come in the same exchange: fear arises from memory, calm from reflection. So the poet skilfully recalls Paraśurāma's past in brief, so that the listener understands how grave his coming is. The brahmins devoted to prayer and oblation carry no weapons; their only strength is austerity.

Having said this, the seers took water of welcome and honoured the fearsome Bhārgava, greeting him gently with "Rāma, Rāma." Accepting the honour the seers offered, the mighty Rāma, son of Jamadagni, spoke to Rāma, son of Daśaratha. The first calming of his anger comes through the honouring of a guest; such is the power of courtesy. This sarga sets the stage for the encounter of the two Rāmas. In the next the story of the challenge with Viṣṇu's bow begins, in which the power of Rāma of Bhṛgu's line passes into Rāma son of Daśaratha.