पूर्वसर्गे ऋषिभिः अर्घ्येण पूजितः जामदग्न्यः रामः इदानीं दाशरथिं रामं प्रति साक्षात् वचनम् आरभते। सः वदति — ‘दाशरथे वीर राम, तव वीर्यम् अद्भुतम् इति लोके श्रूयते; शैवस्य धनुषः भेदनं च मया निखिलेन श्रुतम्। तत् भेदनम् अद्भुतम् अचिन्त्यं च आसीत्; तत् श्रुत्वा एव अहम् अपरं शुभं धनुः गृहीत्वा अत्र अनुप्राप्तः।’ अत्र द्रष्टव्यम् — आरम्भः प्रशंसारूपः, किन्तु तस्याः अन्तः स्पर्धायाम् एव। यः अन्यस्य कीर्तिं श्रुत्वा शस्त्रं गृह्णाति, तस्य प्रशंसा एव आह्वानस्य मुखम्।

‘इदं घोरसंकाशं जामदग्न्यं महत् धनुः पश्य। एतत् शरेण पूरयस्व, स्वबलं च दर्शयस्व। अस्य धनुषः पूरणे तव बलं दृष्ट्वा अहं तव वीर्यस्य श्लाघ्यं द्वन्द्वयुद्धं प्रदास्यामि।’ अत्र द्रष्टव्यम् — परशुरामः प्रथमं युद्धं न याचते, अपि तु परीक्षाम् एव स्थापयति; धनुषः आरोपणम् एव तस्य द्वन्द्वस्य प्रवेशद्वारम्। ‘प्रदास्यामि’ इति पदेन सः युद्धं वरम् इव ददाति — एषा एव तस्य गर्वस्य भाषा। शिवधनुर्भङ्गेन जाता रामस्य कीर्तिः अत्र स्वयं परीक्ष्यते।

तत् वचनं श्रुत्वा राजा दशरथः विषण्णवदनः दीनः च जातः; प्राञ्जलिः सन् अब्रवीत् — ‘त्वं क्षत्ररोषात् प्रशान्तः असि, ब्राह्मणः महातपाः च; अतः मम बालानां पुत्राणाम् अभयं दातुम् अर्हसि। स्वाध्यायव्रतशालिनां भार्गवाणां कुले त्वं जातः; सहस्राक्षस्य समीपे प्रतिज्ञां कृत्वा त्वया शस्त्रं प्रक्षिप्तम्।’ पिता पुत्रार्थम् एव याचते, न तु स्वस्य बाहुबलं स्मारयति। अपि च सः परशुरामस्य एव पूर्वप्रतिज्ञां स्मारयति — यः शस्त्रं त्यक्तवान्, सः पुनः शस्त्रेण किम् इच्छति इति। एषा एव धर्मयुक्ता युक्तिः, यां भीतः अपि राजा न विस्मरति।

‘धर्मपरः भूत्वा त्वं कश्यपाय वसुंधरां दत्त्वा वनम् उपगम्य महेन्द्रपर्वते कृतकेतनः अभवः। हे महामुने, इदानीं मम सर्वविनाशाय किमर्थं सम्प्राप्तः? एकस्मिन् अपि रामे हते वयं सर्वे न जीवामहे।’ राज्ञः वचने पुत्रस्नेहः एव प्रधानः, न तु पुत्रस्य सामर्थ्ये विश्वासः; अतः तत् वचनं करुणं भवति, न तु प्रभावकम्। स्मर्तव्यं यत् अयम् एव रामः किञ्चित् पूर्वं शैवं धनुः भङ्क्त्वा सीताम् उदवहत्; तथापि पिता तं बालम् एव मन्यते। स्नेहः हि गुणान् अपि आच्छादयति।

एवं दशरथे ब्रुवति एव प्रतापवान् जामदग्न्यः तत् वाक्यम् अनादृत्य रामम् एव अभ्यभाषत। ‘इमे द्वे धनुषी श्रेष्ठे दिव्ये लोकैः अभिपूजिते च; उभे दृढे बलवती मुख्ये च, विश्वकर्मणा सुकृते।’ अत्र कविः सूचयति — यत्र स्पर्धा जागर्ति, तत्र वृद्धस्य वचनं न श्रूयते; परशुरामः पितरं विहाय पुत्रम् एव सम्बोधयति। ‘अनादृत्य’ इति पदात् एव अस्य सर्गस्य उपशीर्षके ‘दशरथस्य याचनायाः अनादरः’ इति उक्तम्। अपि च कथायाः गतिः इतः परिवर्तते — विवादः राज्ञः भयात् धनुषोः इतिहासं प्रति गच्छति।

‘तयोः एकं देवैः युयुत्सवे त्र्यम्बकाय अनुसृष्टम्; हे नरश्रेष्ठ, तत् एव त्रिपुरघ्नं धनुः, यत् त्वया भग्नम्। द्वितीयं तु दुर्धर्षं सुरोत्तमैः विष्णवे दत्तम्; हे राम, तत् एव इदं परपुरंजयं वैष्णवं धनुः, यत् मम हस्ते वर्तते।’ एवं परशुरामः द्वयोः धनुषोः समानतां स्थापयति; तेन शिवधनुर्भङ्गस्य माहात्म्यं न अपह्नूयते, अपि तु ‘तत् तु द्वयोः एकम् एव’ इति सूच्यते। अवशिष्टं द्वितीयं धनुः यस्य हस्ते, सः एव अद्य प्रतिद्वन्द्वी — इति ध्वनिः।

‘हे काकुत्स्थ, इदं धनुः रौद्रेण धनुषा समानसारम्।’ ततः सः पुरावृत्तं कथयति — तदा सर्वाः देवताः शितिकण्ठस्य विष्णोः च बलाबलनिरीक्षया पितामहं पृष्टवत्यः — ‘अनयोः कः अधिकबलः?’ सत्यवतां वरः पितामहः देवतानाम् अभिप्रायं विज्ञाय तयोः विरोधं जनयामास; तेन च रोमहर्षणं महत् युद्धम् अभवत्। अत्र मननीयम् — देवानां कुतूहलम् एव तस्य युद्धस्य मूलम्; प्रश्नः तु ज्ञानार्थः आसीत्, फलं तु सङ्ग्रामः। ब्रह्मा अपि न निवारयति, अपि तु देवानाम् इच्छाम् एव पूरयति।

परस्परजयैषिणोः शितिकण्ठविष्ण्वोः तस्मिन् सङ्ग्रामे भीमपराक्रमं शैवं धनुः जृम्भितं शिथिलं च जातम्; हुंकारेण एव त्रिलोचनः महादेवः स्तम्भितः अभवत्। तदा ऋषिसङ्घैः चारणैः च सहिताः देवाः समागताः। द्रष्टव्यम् — अत्र विष्णुः न शस्त्रेण जयति, अपि तु हुंकारमात्रेण; एषा एव सा शक्तिः, या शान्तेन रूपेण प्रकटते। ‘जृम्भितम्’ इति पदेन धनुषः निर्वीर्यता उच्यते — यत् धनुः न भग्नं, तथापि निष्प्रयोजनं जातम्। अयम् एव अंशः अग्रिमे सर्गे रामस्य विषये पुनः प्रवर्तते।

तत्र याचितौ तौ सुरोत्तमौ प्रशमं जग्मतुः। विष्णुपराक्रमैः जृम्भितं तत् शैवं धनुः दृष्ट्वा सर्षिगणाः देवाः विष्णुम् अधिकं मेनिरे। ततः महायशाः रुद्रः संक्रुद्धः सन् विदेहेषु देवरातस्य राजर्षेः हस्ते ससायकं तत् धनुः ददौ। एवं यत् धनुः रामेण मिथिलायां भग्नम्, तस्य तत्र आगमनस्य मूलम् इदम् एव आख्यानम्; जनकेन पूर्वं कथितम् आख्यानम् अत्र पूर्यते। देवानां तुलना एव शिवस्य कोपस्य हेतुः — अतः तत् धनुः जनकवंशे न्यासरूपेण स्थितम्।

‘इदं च परपुरंजयं वैष्णवं धनुः विष्णुः भार्गवे ऋचीके उत्तमं न्यासं कृत्वा प्रादात्। महातेजाः ऋचीकः तत् दिव्यं धनुः अप्रतिकर्मणः पुत्रस्य, मम पितुः महात्मनः जमदग्नेः हस्ते ददौ। ततः तपोबलसमन्विते तस्मिन् पितरि न्यस्तशस्त्रे सति…’ ‘अप्रतिकर्मन्’ इति पदेन प्रतीकारबुद्धिरहितः शान्तः मुनिः उच्यते; तादृशस्य एव हस्ते एतत् धनुः न्यासरूपेण स्थितम् आसीत्। एवं द्वयोः धनुषोः कथा समानरूपा — उभे अपि तपस्विनां हस्ते न्यस्ते, न तु योद्धॄणाम्।

‘…प्राकृतां बुद्धिम् आस्थितः अर्जुनः तस्य मृत्युं विदधे। पितुः तम् अप्रतिरूपं सुदारुणं वधं श्रुत्वा अहं रोषात् पुनः पुनः जातं जातं क्षत्रम् अनेकशः उत्सादितवान्।’ ‘प्राकृतां बुद्धिम् आस्थितः’ इति पदेन कार्तवीर्यस्य अविवेकः सूच्यते; शस्त्रत्यागिनः तपस्विनः हननम् एव क्षत्रियाणां विनाशस्य बीजम् अभवत्। एकस्य अपराधात् समग्रं कुलं दण्ड्यते — इति परशुरामस्य न्यायः, यम् अद्य सः पुनः प्रयोक्तुम् इच्छति।

‘अखिलां पृथिवीं प्राप्य अहं यज्ञस्य अन्ते तां महात्मने पुण्यकर्मणे कश्यपाय दक्षिणारूपेण अददाम्। तां दत्त्वा महेन्द्रनिलयः तपोबलसमन्वितः च अभवम्। ततः धनुषः भेदं श्रुत्वा अहं द्रुतम् आगतः।’ एवं परशुरामस्य कथा वर्तुलम् आप्नोति — यः पृथिवीं त्यक्त्वा तपसे गतः, सः पुनः धनुषा एव परीक्षितुम् आगच्छति। ‘द्रुतम् आगतः’ इति पदेन तस्य औत्सुक्यं ज्ञायते; त्यागः कृतः, किन्तु क्षत्रविषयकः रोषः न पूर्णतया शान्तः। एतत् एव अग्रिमे सर्गे शमं यास्यति।

‘हे राम, तत् एवं पितृपैतामहं महत् वैष्णवं धनुः क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य गृह्णीष्व। अस्मिन् धनुःश्रेष्ठे परपुरंजयं शरं योजयस्व; यदि शक्तः असि, हे काकुत्स्थ, ततः अहं तुभ्यं द्वन्द्वं दास्यामि।’ अनेन सर्गः समाप्यते — आह्वानं पूर्णम्, उत्तरं तु न आगतम्। ‘क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य’ इति पदेन परशुरामः रामं तस्य एव धर्मेण बध्नाति; प्रत्याख्यानम् अपि अधर्मः स्यात्। अग्रिमे सर्गे रामः तत् धनुः अनायासेन आरोपयति, परशुरामस्य तेजः च ह्रियते।

క్రిందటి సర్గలో ఋషులు అర్ఘ్యంతో పూజించిన జామదగ్న్య రాముడు ఇప్పుడు దశరథ కుమారుడైన రాముడితో నేరుగా మాట్లాడటం మొదలుపెడుతున్నాడు. అతడు ఇలా అంటున్నాడు: ‘దశరథ కుమారా, వీరా రామా, నీ పరాక్రమం అద్భుతమని లోకంలో వినిపిస్తోంది; శివధనుస్సును నీవు విరిచిన విషయం కూడా నేను పూర్తిగా విన్నాను. ఆ విరవడం అద్భుతమైనది, ఊహకందనిది; అది విన్న వెంటనే నేను మరొక శుభమైన ధనుస్సును తీసుకొని ఇక్కడికి వచ్చాను.’ ఇక్కడ గమనించాలి: ఆరంభం ప్రశంసారూపంలో ఉంది, కానీ దాని లోపల పోటీయే ఉంది. ఇతరుల కీర్తి విని ఆయుధం పట్టేవాడి ప్రశంసే సవాలుకు ముఖద్వారం.

‘భయంకరంగా కనిపించే, జమదగ్ని వంశానికి చెందిన ఈ గొప్ప ధనుస్సును చూడు. దీనిని బాణంతో లాగి నీ బలాన్ని చూపించు. ఈ ధనుస్సును లాగడంలో నీ బలాన్ని చూసి, నీ పరాక్రమానికి తగిన ప్రశంసనీయమైన ద్వంద్వయుద్ధాన్ని నీకు ప్రసాదిస్తాను.’ ఇక్కడ గమనించాలి: పరశురాముడు మొదట యుద్ధం కోరడు, పరీక్షనే నిలుపుతాడు; ధనుస్సును ఎక్కుపెట్టడమే అతడి ద్వంద్వయుద్ధానికి ప్రవేశద్వారం. ‘ప్రదాస్యామి’ (ప్రసాదిస్తాను) అనే పదంతో అతడు యుద్ధాన్ని వరంలా ఇస్తున్నాడు; అదే అతడి గర్వపు భాష. శివధనుర్భంగం వల్ల కలిగిన రాముడి కీర్తి ఇక్కడ స్వయంగా పరీక్షకు గురవుతోంది.

ఆ మాట విని దశరథ మహారాజు ముఖం వాడిపోయి దీనుడయ్యాడు; చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు: ‘మీరు క్షత్రియులపై కోపం నుండి శాంతించినవారు, మహాతపస్వి అయిన బ్రాహ్మణులు; కాబట్టి బాలురైన నా కుమారులకు మీరు అభయం ఇవ్వాలి. స్వాధ్యాయ వ్రతాలతో శోభిల్లే భార్గవుల వంశంలో మీరు పుట్టారు; సహస్రాక్షుడి (ఇంద్రుడి) సమీపంలో ప్రతిజ్ఞ చేసి మీరు ఆయుధాన్ని విసర్జించారు.’ తండ్రి కుమారుల కోసమే యాచిస్తున్నాడు, తన బాహుబలాన్ని గుర్తుచేయడం లేదు. అంతేకాక అతడు పరశురాముడి పూర్వ ప్రతిజ్ఞనే గుర్తుచేస్తున్నాడు: ఆయుధాన్ని విడిచిపెట్టినవాడు మళ్ళీ ఆయుధంతో ఏమి కోరుతున్నాడు అని. ఇదే ధర్మయుక్తమైన యుక్తి; భయపడినా రాజు దానిని మరచిపోడు.

‘ధర్మపరులై మీరు కశ్యపుడికి భూమిని దానం చేసి, వనానికి వెళ్ళి, మహేంద్ర పర్వతంపై నివాసం ఏర్పరచుకున్నారు. మహామునీ, ఇప్పుడు నా సర్వనాశనం కోసం ఎందుకు వచ్చారు? ఒక్క రాముడు చంపబడినా మేమెవ్వరమూ బ్రతకము.’ రాజు మాటలో పుత్రప్రేమే ప్రధానం, కుమారుడి సామర్థ్యంపై విశ్వాసం కాదు; అందుకే ఆ మాట ప్రభావవంతంగా కాక కరుణాజనకంగా ఉంటుంది. గుర్తుంచుకోవాలి: ఈ రాముడే కొంచెం ముందు శివధనుస్సును విరిచి సీతను పెళ్ళాడాడు; అయినా తండ్రి అతణ్ణి బాలుడిగానే భావిస్తున్నాడు. ప్రేమ గుణాలను కూడా కప్పివేస్తుంది కదా.

దశరథుడు ఇలా మాట్లాడుతుండగానే ప్రతాపవంతుడైన జామదగ్న్యుడు ఆ మాటను లక్ష్యపెట్టకుండా రాముడితోనే ఇలా అన్నాడు: ‘ఈ రెండు ధనుస్సులు శ్రేష్ఠమైనవి, దివ్యమైనవి, లోకాలచేత పూజించబడినవి; రెండూ దృఢమైనవి, బలమైనవి, ముఖ్యమైనవి, విశ్వకర్మ చక్కగా నిర్మించినవి.’ ఇక్కడ కవి సూచిస్తున్నాడు: పోటీ మేల్కొన్నచోట వృద్ధుడి మాట వినబడదు; పరశురాముడు తండ్రిని విడిచి కుమారుణ్ణే సంబోధిస్తున్నాడు. ‘అనాదృత్య’ (లక్ష్యపెట్టకుండా) అనే పదం నుండే ఈ సర్గ ఉపశీర్షికలో ‘దశరథుని యాచనకు అనాదరం’ అని చెప్పబడింది. అంతేకాక కథాగతి ఇక్కడి నుండి మారుతుంది: వివాదం రాజు భయం నుండి రెండు ధనుస్సుల చరిత్ర వైపు సాగుతుంది.

‘వాటిలో ఒకదానిని దేవతలు యుద్ధం చేయగోరిన త్ర్యంబకుడికి (శివుడికి) ఇచ్చారు; నరశ్రేష్ఠా, త్రిపురాలను సంహరించిన ఆ ధనుస్సే నీవు విరిచినది. రెండవదైన, ఎదిరించరాని ధనుస్సును దేవశ్రేష్ఠులు విష్ణువుకు ఇచ్చారు; రామా, శత్రుపురాలను జయించే ఆ వైష్ణవ ధనుస్సే నా చేతిలో ఉన్న ఇది.’ ఈ విధంగా పరశురాముడు రెండు ధనుస్సుల సమానత్వాన్ని స్థాపిస్తున్నాడు; దానితో శివధనుర్భంగపు మాహాత్మ్యం నిరాకరించబడదు, కానీ ‘అది రెండింటిలో ఒకటి మాత్రమే’ అని సూచించబడుతుంది. మిగిలిన రెండవ ధనుస్సు ఎవరి చేతిలో ఉందో, అతడే ఈ రోజు ప్రతిద్వంద్వి అని ధ్వని.

‘కాకుత్స్థా, ఈ ధనుస్సు రుద్రధనుస్సుతో సమానమైన శక్తి గలది.’ ఆ తరువాత అతడు పూర్వవృత్తాంతాన్ని చెబుతున్నాడు: అప్పుడు దేవతలంతా శితికంఠుడు (శివుడు), విష్ణువుల బలాబలాలను తెలుసుకోగోరి పితామహుణ్ణి (బ్రహ్మను) ‘వీరిద్దరిలో ఎవరు ఎక్కువ బలవంతులు?’ అని అడిగారు. సత్యవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన పితామహుడు దేవతల అభిప్రాయాన్ని గ్రహించి వారిద్దరి మధ్య విరోధం పుట్టించాడు; దానివల్ల రోమాంచకరమైన గొప్ప యుద్ధం జరిగింది. ఇక్కడ మననం చేయాలి: దేవతల కుతూహలమే ఆ యుద్ధానికి మూలం; ప్రశ్న తెలుసుకోవడం కోసమే, కానీ ఫలం సంగ్రామం. బ్రహ్మ కూడా నివారించడు, దేవతల కోరికనే నెరవేరుస్తాడు.

పరస్పరం జయించాలని కోరుకుంటున్న శివ విష్ణువుల ఆ సంగ్రామంలో భయంకర పరాక్రమం గల శివధనుస్సు జృంభితమై సడలిపోయింది; హుంకారంతోనే త్రిలోచనుడైన మహాదేవుడు స్తంభింపజేయబడ్డాడు. అప్పుడు ఋషిసంఘాలతో, చారణులతో కలిసి దేవతలు అక్కడికి చేరారు. గమనించాలి: ఇక్కడ విష్ణువు ఆయుధంతో గెలవడు, కేవలం హుంకారంతో; శాంతరూపంలో ప్రకటమయ్యే శక్తి ఇదే. ‘జృంభితమ్’ అనే పదం ధనుస్సు శక్తిహీనమైందని చెబుతుంది: విరగలేదు, అయినా నిష్ప్రయోజనమైంది. ఈ అంశమే రాబోయే సర్గలో రాముడి విషయంలో మళ్ళీ జరుగుతుంది.

అక్కడ దేవతలు ప్రార్థించగా ఆ ఇద్దరు దేవశ్రేష్ఠులు శాంతించారు. విష్ణువు పరాక్రమంతో జృంభితమైన ఆ శివధనుస్సును చూసి, ఋషిగణాలతో కూడిన దేవతలు విష్ణువునే అధికుడిగా భావించారు. అప్పుడు మహాకీర్తిమంతుడైన రుద్రుడు కోపించి, బాణాలతో సహా ఆ ధనుస్సును విదేహ దేశంలో రాజర్షి దేవరాతుడి చేతికి ఇచ్చాడు. ఈ విధంగా మిథిలలో రాముడు విరిచిన ధనుస్సు అక్కడికి రావడానికి మూలం ఈ ఆఖ్యానమే; జనకుడు ముందు చెప్పిన ఆఖ్యానం ఇక్కడ పూర్తవుతుంది. దేవతలు చేసిన పోలికయే శివుడి కోపానికి కారణం; అందుకే ఆ ధనుస్సు న్యాసరూపంలో జనకవంశంలో నిలిచింది.

‘శత్రుపురాలను జయించే ఈ వైష్ణవ ధనుస్సును విష్ణువు భృగువంశీయుడైన ఋచీకుడికి ఉత్తమ న్యాసంగా ఇచ్చాడు. మహాతేజస్వి అయిన ఋచీకుడు ఆ దివ్యధనుస్సును ప్రతీకారం ఎరుగని తన కుమారుడు, నా తండ్రి, మహాత్ముడు అయిన జమదగ్ని చేతికి ఇచ్చాడు. ఆ తరువాత తపోబల సంపన్నుడైన ఆ నా తండ్రి ఆయుధాన్ని విడిచిపెట్టి ఉండగా…’ ‘అప్రతికర్మా’ అనే పదం ప్రతీకార బుద్ధి లేని శాంతుడైన మునిని సూచిస్తుంది; అలాంటివాడి చేతిలోనే ఈ ధనుస్సు న్యాసరూపంలో ఉండేది. ఈ విధంగా రెండు ధనుస్సుల కథా ఒకే రూపం గలది: రెండూ యోధుల చేతిలో కాక, తపస్వుల చేతిలో న్యాసంగా ఉంచబడ్డాయి.

‘…ప్రాకృతమైన (అవివేకమైన) బుద్ధిని ఆశ్రయించిన అర్జునుడు (కార్తవీర్యుడు) ఆయనను చంపాడు. సాటిలేని, అతిదారుణమైన ఆ తండ్రి వధ గురించి విని నేను కోపంతో మళ్ళీ మళ్ళీ పుట్టిన క్షత్రియులను పుట్టినప్పుడల్లా అనేకసార్లు నిర్మూలించాను.’ ‘ప్రాకృతాం బుద్ధిమాస్థితః’ (ప్రాకృత బుద్ధిని ఆశ్రయించినవాడు) అనే పదం కార్తవీర్యుడి అవివేకాన్ని సూచిస్తుంది; ఆయుధం విడిచిన తపస్విని చంపడమే క్షత్రియుల వినాశనానికి బీజమైంది. ఒక్కడి అపరాధానికి వంశమంతా శిక్షింపబడుతుంది — ఇదీ పరశురాముడి న్యాయం; ఈ రోజు దానినే మళ్ళీ ప్రయోగించాలని అతడు కోరుకుంటున్నాడు.

‘భూమినంతటినీ పొంది, యజ్ఞం ముగింపులో దానిని మహాత్ముడు, పుణ్యకర్ముడు అయిన కశ్యపుడికి దక్షిణగా ఇచ్చాను. దానిని ఇచ్చి మహేంద్ర పర్వతంపై నివసిస్తూ తపోబల సంపన్నుడనయ్యాను. ఆ తరువాత ధనుస్సు విరిగిందని విని త్వరగా వచ్చాను.’ ఈ విధంగా పరశురాముడి కథ ఒక వృత్తాన్ని పూర్తి చేస్తుంది: భూమిని విడిచి తపస్సుకు వెళ్ళినవాడు మళ్ళీ ధనుస్సుతోనే పరీక్షించడానికి వస్తున్నాడు. ‘ద్రుతమాగతః’ (త్వరగా వచ్చాను) అనే పదంతో అతడి ఉత్సుకత తెలుస్తుంది; త్యాగం చేశాడు, కానీ క్షత్రియుల పట్ల కోపం పూర్తిగా శాంతించలేదు. అదే రాబోయే సర్గలో శమిస్తుంది.

‘రామా, కాబట్టి తండ్రితాతల నుండి వచ్చిన ఈ గొప్ప వైష్ణవ ధనుస్సును క్షత్రధర్మాన్ని ముందుంచుకొని గ్రహించు. ధనుస్సులలో శ్రేష్ఠమైన దీనిపై శత్రుపురాలను జయించే బాణాన్ని సంధించు; కాకుత్స్థా, నీవు సమర్థుడవైతే, అప్పుడు నీకు ద్వంద్వయుద్ధం ఇస్తాను.’ దీనితో సర్గ ముగుస్తుంది: సవాలు పూర్తయింది, కానీ జవాబు ఇంకా రాలేదు. ‘క్షత్రధర్మం పురస్కృత్య’ (క్షత్రధర్మాన్ని ముందుంచుకొని) అనే పదంతో పరశురాముడు రాముణ్ణి అతడి ధర్మంతోనే బంధిస్తున్నాడు; నిరాకరించడం కూడా అధర్మమే అవుతుంది. రాబోయే సర్గలో రాముడు ఆ ధనుస్సును అనాయాసంగా ఎక్కుపెడతాడు, పరశురాముడి తేజస్సు హరించబడుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ரிஷிகளால் அர்க்கியம் தந்து பூஜிக்கப்பட்ட ஜாமதக்னியரான ராமர், இப்போது தசரத ராமனிடம் நேரடியாகப் பேசத் தொடங்குகிறார். அவர் கூறுகிறார்: ‘தசரதன் மைந்தனே, வீரனான ராமா, உன் வீரம் அற்புதமானது என்று உலகில் பேசப்படுகிறது; சிவ வில்லை நீ முறித்ததையும் நான் முழுமையாகக் கேட்டேன். அந்த முறிப்பு அற்புதமானது, எண்ணிப் பார்க்க முடியாதது; அதைக் கேட்டதுமே நான் இன்னொரு மங்கலமான வில்லை எடுத்துக்கொண்டு இங்கே வந்திருக்கிறேன்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: தொடக்கம் புகழ்ச்சி வடிவில் உள்ளது; ஆனால் அதன் முடிவு போட்டியிலேயே. பிறருடைய புகழைக் கேட்டு ஆயுதத்தை எடுப்பவனின் புகழ்ச்சியே அறைகூவலின் முகப்பாகிறது.

‘அச்சமூட்டும் தோற்றம் கொண்ட, ஜமதக்னியிடமிருந்து வந்த இந்தப் பெரிய வில்லைப் பார். இதில் அம்பைப் பூட்டி முழுதும் இழுத்து, உன் பலத்தைக் காட்டு. இந்த வில்லை இழுப்பதில் உன் பலத்தைக் கண்டபின், உன் வீரத்திற்குப் பாராட்டத்தக்க ஒற்றைக்கு ஒற்றைப் போரை உனக்கு அளிப்பேன்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: பரசுராமர் முதலில் போரைக் கேட்கவில்லை; சோதனையையே நிறுத்துகிறார்; வில்லில் நாணேற்றுவதே அவருடைய இருவர் போருக்கான நுழைவாயில். ‘ப்ரதாஸ்யாமி’ (அளிப்பேன்) என்ற சொல்லால் அவர் போரை ஒரு வரம்போல் அளிக்கிறார்; இதுவே அவருடைய கர்வத்தின் மொழி. சிவ வில்லை முறித்ததால் உண்டான ராமனின் புகழே இங்கே சோதிக்கப்படுகிறது.

அந்தச் சொல்லைக் கேட்ட மன்னர் தசரதன் முகம் வாடி மனம் தளர்ந்தான்; கைகூப்பியவாறு கூறினான்: ‘நீர் க்ஷத்திரியர் மீதான கோபம் தணிந்தவர்; பெருந்தவம் புரிந்த பிராமணர்; ஆகவே சிறுவர்களான என் புதல்வர்களுக்கு அபயம் அளிக்க வேண்டும். வேதம் ஓதுதலிலும் விரதங்களிலும் சிறந்த பார்கவர்களின் குலத்தில் நீர் பிறந்தவர்; ஆயிரம் கண்களுடைய இந்திரனின் முன்னிலையில் சபதம் செய்து நீர் ஆயுதத்தைக் கீழே போட்டுவிட்டீர்.’ தந்தை புதல்வர்களுக்காகவே வேண்டுகிறான்; தன் புஜபலத்தை நினைவூட்டவில்லை. மேலும் அவன் பரசுராமரின் முந்தைய சபதத்தையே நினைவூட்டுகிறான்: ஆயுதத்தைத் துறந்தவர் மீண்டும் ஆயுதத்தால் என்ன விரும்புகிறார் என்று. இதுவே தர்மத்தோடு கூடிய வாதம்; அஞ்சியிருந்தும் மன்னன் அதை மறக்கவில்லை.

‘தர்மத்தில் ஈடுபட்டவராக நீர் பூமியைக் காசியபருக்கு அளித்துவிட்டு, வனம் சென்று மகேந்திர மலையில் இருப்பிடம் அமைத்துக்கொண்டீர். மாமுனிவரே, இப்போது என்னை முற்றிலும் அழிப்பதற்காக ஏன் வந்தீர்? ராமன் ஒருவன் கொல்லப்பட்டாலும் நாங்கள் யாரும் உயிர் வாழ மாட்டோம்.’ மன்னனின் சொல்லில் புதல்வன் மீதான பாசமே முதன்மையானது; புதல்வனின் ஆற்றல் மீதான நம்பிக்கை அல்ல; ஆகவே அந்தச் சொல் இரக்கம் தூண்டுவதாக இருக்கிறதே தவிர, தாக்கம் செலுத்துவதாக இல்லை. சற்று முன்புதான் இதே ராமன் சிவ வில்லை முறித்துச் சீதையை மணந்தான் என்பதை நினைவில் கொள்ள வேண்டும்; ஆயினும் தந்தை அவனைச் சிறுவனாகவே கருதுகிறான். பாசம் நற்குணங்களையும் மறைத்துவிடுகிறது அல்லவா.

இவ்வாறு தசரதன் பேசிக்கொண்டிருக்கும்போதே வீரம் மிக்க ஜாமதக்னியர் அந்தச் சொல்லைப் புறக்கணித்து ராமனிடமே பேசினார்: ‘இந்த இரண்டு வில்களும் சிறந்தவை, தெய்விகமானவை, உலகங்களால் போற்றிப் பூஜிக்கப்பட்டவை; இரண்டும் உறுதியானவை, வலிமையானவை, முதன்மையானவை; விசுவகர்மாவால் நன்கு செய்யப்பட்டவை.’ இங்கே கவி குறிப்பிடுவது: போட்டி விழித்திருக்கும் இடத்தில் முதியவரின் சொல் கேட்கப்படுவதில்லை; பரசுராமர் தந்தையை விட்டுவிட்டு மகனையே விளிக்கிறார். ‘அனாத்ருத்ய’ (புறக்கணித்து) என்ற சொல்லே இந்தப் பகுதிக்குப் பெயர் வைத்ததன் மூலம். மேலும் கதையின் போக்கு இங்கிருந்து மாறுகிறது: விவாதம் மன்னனின் அச்சத்திலிருந்து இரு வில்களின் வரலாற்றை நோக்கிச் செல்கிறது.

‘அவற்றில் ஒன்று போரிட விரும்பிய முக்கண்ணனான சிவனுக்குத் தேவர்களால் அளிக்கப்பட்டது; மனிதருள் சிறந்தவனே, திரிபுரத்தை அழித்த அந்த வில்லைத்தான் நீ முறித்தாய். இரண்டாவது, வெல்ல முடியாதது, தேவர்களில் சிறந்தோரால் விஷ்ணுவுக்கு அளிக்கப்பட்டது; ராமா, பகைவர் நகரங்களை வெல்லும் அந்த வைஷ்ணவ வில்லே என் கையில் இருக்கும் இது.’ இவ்வாறு பரசுராமர் இரு வில்களின் சமநிலையை நிலைநாட்டுகிறார்; அதனால் சிவ வில்லை முறித்ததன் பெருமை மறுக்கப்படவில்லை; ஆனால் ‘அது இரண்டில் ஒன்றுதான்’ என்று குறிப்பிடப்படுகிறது. எஞ்சியிருக்கும் இரண்டாவது வில் யார் கையில் உள்ளதோ, அவரே இன்றைய எதிரி என்பது உட்குறிப்பு.

‘காகுத்தனே, இந்த வில் ருத்திரனின் வில்லுக்கு இணையான வலிமை கொண்டது.’ பின்னர் அவர் பழங்கதையைக் கூறுகிறார்: அப்போது தேவர்கள் அனைவரும் நீலகண்டனான சிவனுக்கும் விஷ்ணுவுக்கும் உள்ள பலத்தின் ஏற்றத்தாழ்வை அறிய விரும்பிப் பிதாமகரான பிரம்மாவிடம் கேட்டனர்: ‘இவ்விருவரில் யார் அதிக பலம் கொண்டவர்?’ சத்தியவான்களில் சிறந்த பிதாமகர் தேவர்களின் கருத்தை அறிந்து அவ்விருவரிடையே பகையை உண்டாக்கினார்; அதனால் மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் பெரும் போர் நடந்தது. இங்கே சிந்திக்க வேண்டியது: தேவர்களின் ஆர்வமே அந்தப் போருக்கு வேர்; கேள்வி அறிவதற்காகவே இருந்தது, ஆனால் பலன் போராயிற்று. பிரம்மாவும் தடுக்கவில்லை; தேவர்களின் விருப்பத்தையே நிறைவேற்றுகிறார்.

ஒருவரையொருவர் வெல்ல விரும்பிய நீலகண்டனுக்கும் விஷ்ணுவுக்கும் இடையிலான அந்தப் போரில், அச்சமூட்டும் வீரம் கொண்ட சிவ வில் கொட்டாவி விட்டதுபோலத் தளர்ந்து போயிற்று; ஹூங்காரம் ஒன்றாலேயே முக்கண்ணரான மகாதேவர் அசைவற்றவராக்கப்பட்டார். அப்போது ரிஷி கூட்டங்களோடும் சாரணர்களோடும் தேவர்கள் அங்கே கூடினர். கவனிக்க வேண்டியது: இங்கே விஷ்ணு ஆயுதத்தால் வெல்லவில்லை; வெறும் ஹூங்காரத்தாலேயே வெல்கிறார்; அமைதியான வடிவில் வெளிப்படும் சக்தி இதுவே. ‘ஜ்ரும்பிதம்’ (கொட்டாவி விட்டதுபோலத் தளர்ந்த) என்ற சொல்லால் வில்லின் வலிமையிழப்பு சொல்லப்படுகிறது: அந்த வில் முறியவில்லை, ஆயினும் பயனற்றதாயிற்று. இந்தப் பகுதியே அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமன் விஷயத்தில் மீண்டும் நிகழ்கிறது.

அங்கே வேண்டிக்கொள்ளப்பட்ட அந்தத் தேவர்களில் சிறந்த இருவரும் அமைதியடைந்தனர். விஷ்ணுவின் வீரத்தால் தளர்ந்துபோன அந்தச் சிவ வில்லைக் கண்ட ரிஷிகணங்களுடன் கூடிய தேவர்கள் விஷ்ணுவையே மேலானவராகக் கருதினர். பின்னர் பெரும்புகழ் கொண்ட ருத்திரன் கடுங்கோபம் கொண்டு, விதேக நாட்டில் ராஜரிஷி தேவராதனின் கையில் அம்புகளோடு கூடிய அந்த வில்லை அளித்தார். இவ்வாறு மிதிலையில் ராமனால் முறிக்கப்பட்ட வில் அங்கே வந்ததற்கான மூலம் இந்தக் கதையே; ஜனகர் முன்பு கூறிய கதை இங்கே நிறைவுறுகிறது. தேவர்கள் செய்த ஒப்பீடே சிவனின் கோபத்திற்குக் காரணம்; ஆகவே அந்த வில் ஜனக வம்சத்தில் அடைக்கலப் பொருளாக இருந்தது.

‘பகைவர் நகரங்களை வெல்லும் இந்த வைஷ்ணவ வில்லையோ விஷ்ணு பிருகு குலத்துப் ருசீகரிடம் சிறந்த அடைக்கலப் பொருளாக அளித்தார். பெரும் தேஜஸ் கொண்ட ருசீகர் அந்தத் தெய்விக வில்லைப் பழிவாங்கும் எண்ணமற்ற தம் மகனும் என் தந்தையுமான மகாத்மா ஜமதக்னியின் கையில் அளித்தார். பின்னர் தவவலிமை கொண்ட அந்த என் தந்தை ஆயுதத்தைக் கீழே வைத்திருந்தபோது...’ ‘அப்ரதிகர்மன்’ என்ற சொல்லால் பதிலடி கொடுக்கும் எண்ணமில்லாத சாந்தமான முனிவர் குறிக்கப்படுகிறார்; அத்தகையவரின் கையிலேயே இந்த வில் அடைக்கலப் பொருளாக இருந்தது. இவ்வாறு இரு வில்களின் கதையும் ஒரே வடிவம் கொண்டது: இரண்டும் போர்வீரர்களிடம் அல்ல, தவசிகளிடமே ஒப்படைக்கப்பட்டன.

‘...சாதாரண மனிதரின் புத்தியைப் பற்றிக்கொண்ட கார்த்தவீரியார்ஜுனன் அவருக்கு மரணத்தை விளைவித்தான். ஈடில்லாத, மிகக் கொடிய அந்தத் தந்தையின் கொலையைக் கேட்டு, நான் கோபத்தால் மீண்டும் மீண்டும் தோன்றிய க்ஷத்திரிய குலத்தைப் பலமுறை அழித்தேன்.’ ‘ப்ராக்ருதாம் புத்திம் ஆஸ்தித:’ (சாதாரண புத்தியைப் பற்றிக்கொண்டவன்) என்ற சொல்லால் கார்த்தவீரியனின் விவேகமின்மை குறிப்பிடப்படுகிறது; ஆயுதத்தைத் துறந்த தவசியைக் கொன்றதே க்ஷத்திரியர்களின் அழிவுக்கு விதையாயிற்று. ஒருவன் செய்த குற்றத்திற்காகக் குலம் முழுவதும் தண்டிக்கப்படுகிறது என்பதே பரசுராமரின் நியாயம்; அதையே அவர் இன்று மீண்டும் பயன்படுத்த விரும்புகிறார்.

‘பூமி முழுவதையும் அடைந்த நான் யாகத்தின் முடிவில் அதை மகாத்மாவும் புண்ணியச் செயல் புரிபவருமான காசியபருக்குத் தட்சிணையாக அளித்தேன். அதை அளித்துவிட்டு மகேந்திர மலையை இருப்பிடமாகக் கொண்டு தவவலிமையோடு வாழ்ந்தேன். பின்னர் வில் முறிந்ததைக் கேட்டு விரைந்து வந்தேன்.’ இவ்வாறு பரசுராமரின் கதை ஒரு வட்டத்தை நிறைவு செய்கிறது: பூமியைத் துறந்து தவத்திற்குச் சென்றவர் மீண்டும் வில்லைக் கொண்டே சோதிக்க வருகிறார். ‘விரைந்து வந்தேன்’ என்ற சொல்லால் அவருடைய ஆவல் தெரிகிறது; துறவு செய்யப்பட்டது, ஆனால் க்ஷத்திரியர் மீதான கோபம் முழுமையாகத் தணியவில்லை. அதுவே அடுத்த சர்க்கத்தில் தணியப்போகிறது.

‘ராமா, தந்தைக்கும் பாட்டனுக்கும் உரிய இந்தப் பெரிய வைஷ்ணவ வில்லை க்ஷத்திரிய தர்மத்தை முன்னிட்டு எடுத்துக்கொள். வில்களில் சிறந்த இதில் பகைவர் நகரங்களை வெல்லும் அம்பைப் பூட்டு; உன்னால் முடியுமானால், காகுத்தனே, அதன்பின் உனக்கு இருவர் போரை அளிப்பேன்.’ இதனோடு சர்க்கம் நிறைவுறுகிறது: அறைகூவல் முழுமையாயிற்று; பதில் இன்னும் வரவில்லை. ‘க்ஷத்திரிய தர்மத்தை முன்னிட்டு’ என்ற சொல்லால் பரசுராமர் ராமனை அவனுடைய சொந்த தர்மத்தாலேயே கட்டுகிறார்; மறுப்பதும் அதர்மமாகிவிடும். அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமன் அந்த வில்லைச் சிரமமின்றி நாணேற்றுகிறான்; பரசுராமரின் தேஜஸும் கவரப்படுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳಿಂದ ಅರ್ಘ್ಯದ ಮೂಲಕ ಪೂಜಿತನಾದ ಜಾಮದಗ್ನ್ಯ ರಾಮನು ಈಗ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನ್ನಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ದಾಶರಥಿಯೇ, ವೀರ ರಾಮ, ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯ ಅದ್ಭುತವೆಂದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದೆ; ಶಿವಧನುಸ್ಸನ್ನು ನೀನು ಮುರಿದದ್ದನ್ನೂ ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಆ ಭಂಗ ಅದ್ಭುತವೂ ಅಚಿಂತ್ಯವೂ ಆಗಿತ್ತು; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿಯೇ ನಾನು ಇನ್ನೊಂದು ಶುಭವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು: ಆರಂಭ ಪ್ರಶಂಸೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಒಳಗಿರುವುದು ಸ್ಪರ್ಧೆಯೇ. ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವವನ ಪ್ರಶಂಸೆಯೇ ಅವನ ಆಹ್ವಾನದ ಮುಖ.

‘ಘೋರರೂಪದ, ಜಮದಗ್ನಿಯ ಕುಲದಿಂದ ಬಂದ ಈ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ನೋಡು. ಇದನ್ನು ಬಾಣದಿಂದ ಹೂಡಿ ಎಳೆ, ನಿನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸು. ಈ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎಳೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಕಂಡು, ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಕೊಡುವೆನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು: ಪರಶುರಾಮನು ಮೊದಲು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸುವುದೇ ಅವನ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧದ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರ. ‘ಪ್ರದಾಸ್ಯಾಮಿ’ - ‘ಕೊಡುವೆನು’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ವರದಂತೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ - ಇದೇ ಅವನ ಗರ್ವದ ಭಾಷೆ. ಶಿವಧನುರ್ಭಂಗದಿಂದ ಉಂಟಾದ ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗೊಳಗಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜ ದಶರಥನು ಖಿನ್ನಮುಖನೂ ದೀನನೂ ಆದನು; ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀನು ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಮೇಲಿನ ರೋಷದಿಂದ ಶಾಂತನಾದವನು, ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬಾಲಕರಾದ ನನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು. ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ವ್ರತಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದ ಭಾರ್ಗವರ ಕುಲದಲ್ಲಿ ನೀನು ಹುಟ್ಟಿದವನು; ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ನೀನು ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದೆ.’ ತಂದೆ ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿಯೇ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಬಾಹುಬಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವನು ಪರಶುರಾಮನದೇ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ - ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದವನು ಮತ್ತೆ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಏನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು. ಇದೇ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಯುಕ್ತಿ; ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ರಾಜನು ಅದನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

‘ಧರ್ಮಪರನಾಗಿ ನೀನು ಕಶ್ಯಪನಿಗೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೆ. ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಈಗ ನನ್ನ ಸರ್ವನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಏಕೆ ಬಂದಿರುವೆ? ಒಬ್ಬ ರಾಮನು ಹತನಾದರೂ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ.’ ರಾಜನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪುತ್ರಸ್ನೇಹವೇ ಪ್ರಧಾನ, ಮಗನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಮಾತು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಲ್ಲ. ಸ್ವಲ್ಪ ಹಿಂದೆಯೇ ಇದೇ ರಾಮನು ಶಿವಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮುರಿದು ಸೀತೆಯನ್ನು ವಿವಾಹವಾದನು ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು; ಆದರೂ ತಂದೆ ಅವನನ್ನು ಬಾಲಕನೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ನೇಹ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿಬಿಡುತ್ತದೆಯಷ್ಟೆ.

ದಶರಥನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯಾದ ಜಾಮದಗ್ನ್ಯನು ಆ ಮಾತನ್ನು ಅನಾದರಿಸಿ ರಾಮನನ್ನೇ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದನು: ‘ಈ ಎರಡು ಧನುಸ್ಸುಗಳು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುವು, ದಿವ್ಯವಾದುವು, ಲೋಕಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತವಾದುವು; ಎರಡೂ ದೃಢವಾದುವು, ಬಲಿಷ್ಠವಾದುವು, ಮುಖ್ಯವಾದುವು, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದುವು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ - ಎಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಜಾಗೃತವಾಗಿರುತ್ತದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧನ ಮಾತು ಕೇಳಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಪರಶುರಾಮನು ತಂದೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಗನನ್ನೇ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅನಾದೃತ್ಯ’ - ‘ಅನಾದರಿಸಿ’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದಲೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲಿ ‘ದಶರಥನ ಯಾಚನೆಗೆ ಅನಾದರ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿಂದ ಕಥೆಯ ಗತಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ - ವಿವಾದ ರಾಜನ ಭಯದಿಂದ ಧನುಸ್ಸುಗಳ ಇತಿಹಾಸದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸಿದ ತ್ರ್ಯಂಬಕನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟರು; ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ತ್ರಿಪುರಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದ ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನೇ ನೀನು ಮುರಿದದ್ದು. ಎರಡನೆಯದನ್ನಾದರೋ, ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದುದನ್ನು, ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಕೊಟ್ಟರು; ರಾಮ, ಶತ್ರುಪುರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಆ ವಿಷ್ಣುಧನುಸ್ಸೇ ನನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ಇದು.’ ಹೀಗೆ ಪರಶುರಾಮನು ಎರಡು ಧನುಸ್ಸುಗಳ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಶಿವಧನುರ್ಭಂಗದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ‘ಅದು ಎರಡರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಾತ್ರ’ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉಳಿದ ಎರಡನೆಯ ಧನುಸ್ಸು ಯಾರ ಕೈಯಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅವನೇ ಇಂದಿನ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ - ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಧ್ವನಿ.

‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಈ ಧನುಸ್ಸು ರುದ್ರನ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಸಮಾನ ಸಾರವುಳ್ಳದ್ದು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ಆಗ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ನೀಲಕಂಠನ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಲಾಬಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಪಿತಾಮಹನನ್ನು ಕೇಳಿದರು: ‘ಇವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿ?’ ಸತ್ಯವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಪಿತಾಮಹನು ದೇವತೆಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಅರಿತು ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿದನು; ಅದರಿಂದ ರೋಮಾಂಚನಕಾರಿಯಾದ ಮಹಾಯುದ್ಧವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯವಾದುದು: ದೇವತೆಗಳ ಕುತೂಹಲವೇ ಆ ಯುದ್ಧದ ಮೂಲ; ಪ್ರಶ್ನೆ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗಾಗಿತ್ತು, ಫಲವಾದರೋ ಸಂಗ್ರಾಮ. ಬ್ರಹ್ಮನೂ ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ದೇವತೆಗಳ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನೇ ಪೂರೈಸುತ್ತಾನೆ.

ಪರಸ್ಪರ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸಿದ ನೀಲಕಂಠ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುಗಳ ಆ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮವುಳ್ಳ ಶಿವಧನುಸ್ಸು ಜೃಂಭಿತವಾಗಿ, ಅಂದರೆ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾಗಿ, ಸಡಿಲಗೊಂಡಿತು; ಹುಂಕಾರಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ತ್ರಿಲೋಚನನಾದ ಮಹಾದೇವನು ಸ್ತಂಭಿತನಾದನು. ಆಗ ಋಷಿಸಮೂಹಗಳೊಡನೆಯೂ ಚಾರಣರೊಡನೆಯೂ ದೇವತೆಗಳು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದರು. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು: ಇಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಗೆಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಹುಂಕಾರಮಾತ್ರದಿಂದ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ; ಶಾಂತರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ಶಕ್ತಿ ಇದೇ. ‘ಜೃಂಭಿತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಧನುಸ್ಸಿನ ನಿರ್ವೀರ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ - ಮುರಿಯದಿದ್ದರೂ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕವಾದ ಧನುಸ್ಸು. ಇದೇ ಅಂಶ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಆ ಇಬ್ಬರು ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಶಾಂತರಾದರು. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಜೃಂಭಿತವಾದ ಆ ಶಿವಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡು ಋಷಿಗಣಗಳೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಅಧಿಕನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರುದ್ರನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ವಿದೇಹದೇಶದಲ್ಲಿ ರಾಜರ್ಷಿ ದೇವರಾತನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಾಣಸಮೇತವಾಗಿ ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಹೀಗೆ ಮಿಥಿಲೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮುರಿದ ಧನುಸ್ಸು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದುದಕ್ಕೆ ಈ ಆಖ್ಯಾನವೇ ಮೂಲ; ಹಿಂದೆ ಜನಕನು ಹೇಳಿದ ಆಖ್ಯಾನ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳ ಹೋಲಿಕೆಯೇ ಶಿವನ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣ - ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಧನುಸ್ಸು ಜನಕವಂಶದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಸರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಿತು.

‘ಶತ್ರುಪುರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಈ ವಿಷ್ಣುಧನುಸ್ಸನ್ನು ವಿಷ್ಣುವು ಭಾರ್ಗವನಾದ ಋಚೀಕನಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ನ್ಯಾಸವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಋಚೀಕನು ಆ ದಿವ್ಯ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರತೀಕಾರಬುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದ ತನ್ನ ಮಗನಾದ, ನನ್ನ ತಂದೆ ಮಹಾತ್ಮ ಜಮದಗ್ನಿಯ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ತಪೋಬಲಸಮನ್ವಿತನಾದ ಆ ನನ್ನ ತಂದೆ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದಾಗ...’ ‘ಅಪ್ರತಿಕರ್ಮನ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರತೀಕಾರಬುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದ ಶಾಂತ ಮುನಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅಂಥವನ ಕೈಯಲ್ಲೇ ಈ ಧನುಸ್ಸು ನ್ಯಾಸರೂಪದಲ್ಲಿ ಇತ್ತು. ಹೀಗೆ ಎರಡು ಧನುಸ್ಸುಗಳ ಕಥೆಯೂ ಸಮಾನರೂಪದ್ದು - ಎರಡೂ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಕೈಯಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಸವಾಗಿ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು, ಯೋಧರ ಕೈಯಲ್ಲಲ್ಲ.

‘...ಪ್ರಾಕೃತಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಅರ್ಜುನನು ಅವನ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾದನು. ತಂದೆಯ ಆ ಅನುಚಿತವಾದ ಅತಿ ದಾರುಣ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ರೋಷದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲವನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ನಾಶಮಾಡಿದೆನು.’ ‘ಪ್ರಾಕೃತಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವನು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯನ ಅವಿವೇಕ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಶಸ್ತ್ರತ್ಯಾಗಿಯಾದ ತಪಸ್ವಿಯ ಹತ್ಯೆಯೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ವಿನಾಶದ ಬೀಜವಾಯಿತು. ಒಬ್ಬನ ಅಪರಾಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಗ್ರ ಕುಲವನ್ನು ದಂಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ - ಇದು ಪರಶುರಾಮನ ನ್ಯಾಯ; ಇಂದು ಅವನು ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಇಡೀ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ನಾನು ಯಜ್ಞದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಮಹಾತ್ಮನೂ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಯೂ ಆದ ಕಶ್ಯಪನಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟೆನು. ಅದನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಮಹೇಂದ್ರಪರ್ವತವನ್ನು ನೆಲೆಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ತಪೋಬಲಸಮನ್ವಿತನಾದೆನು. ಅನಂತರ ಧನುಸ್ಸಿನ ಭಂಗವನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಬಂದೆನು.’ ಹೀಗೆ ಪರಶುರಾಮನ ಕಥೆ ವೃತ್ತವನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ - ಭೂಮಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಹೋದವನು ಧನುಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕವೇ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ‘ತ್ವರೆಯಿಂದ ಬಂದೆನು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಉತ್ಸುಕತೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಮೇಲಿನ ರೋಷ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶಾಂತವಾಗಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಮನಗೊಳ್ಳಲಿದೆ.

‘ರಾಮ, ಹೀಗೆ ತಂದೆ-ತಾತಂದಿರಿಂದ ಬಂದ ಈ ಮಹಾ ವಿಷ್ಣುಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹಿಡಿ. ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಪುರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡು; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ನೀನು ಶಕ್ತನಾದರೆ ಅನಂತರ ನಾನು ನಿನಗೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧವನ್ನು ಕೊಡುವೆನು.’ ಇದರೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ - ಆಹ್ವಾನ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ, ಉತ್ತರ ಮಾತ್ರ ಇನ್ನೂ ಬಂದಿಲ್ಲ. ‘ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪರಶುರಾಮನು ರಾಮನನ್ನು ಅವನದೇ ಧರ್ಮದಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತಾನೆ; ನಿರಾಕರಿಸುವುದೂ ಅಧರ್ಮವಾದೀತು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಆ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಹೆದೆಯೇರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಪರಶುರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸು ಅಪಹೃತವಾಗುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഋഷിമാർ അർഘ്യംകൊണ്ടു പൂജിച്ച ജാമദഗ്ന്യരാമൻ ഇപ്പോൾ ദാശരഥിരാമനോടു നേരിട്ടു സംസാരിച്ചുതുടങ്ങുന്നു. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: ‘ദാശരഥീ, വീരനായ രാമാ, നിന്റെ വീര്യം അദ്ഭുതമാണെന്നു ലോകത്തിൽ കേൾക്കുന്നു; ശൈവധനുസ്സ് ഒടിച്ചതും ഞാൻ മുഴുവനായി കേട്ടു. ആ ഒടിക്കൽ അദ്ഭുതവും അചിന്ത്യവുമായിരുന്നു; അതു കേട്ടിട്ടുതന്നെയാണ് ഞാൻ മംഗളകരമായ മറ്റൊരു വില്ലുമെടുത്ത് ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നത്.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ആരംഭം പ്രശംസയുടെ രൂപത്തിലാണ്; എന്നാൽ അതിന്റെ ഉള്ളിൽ മത്സരമാണ്. മറ്റൊരാളുടെ കീർത്തി കേട്ട് ആയുധമെടുക്കുന്നവന്റെ പ്രശംസതന്നെയാണ് വെല്ലുവിളിയുടെ മുഖം.

‘ഭയങ്കരരൂപമുള്ള, ജമദഗ്നിയിൽനിന്നു ലഭിച്ച ഈ മഹത്തായ വില്ലു നോക്കൂ. ഇത് അമ്പുതൊടുത്തു വലിച്ചുനിറയ്ക്കുക; നിന്റെ ബലം കാണിക്കുക. ഈ വില്ലു വലിച്ചുനിറയ്ക്കുന്നതിലുള്ള നിന്റെ ബലം കണ്ടാൽ, നിന്റെ വീര്യത്തിനു യോജിച്ച പ്രശംസനീയമായ ഒരു ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം ഞാൻ നിനക്കു നൽകാം.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: പരശുരാമൻ ആദ്യം യുദ്ധം ആവശ്യപ്പെടുന്നില്ല; ഒരു പരീക്ഷ മാത്രം സ്ഥാപിക്കുന്നു. വില്ലു കുലയ്ക്കൽതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിലേക്കുള്ള പ്രവേശനകവാടം. ‘പ്രദാസ്യാമി’ (ഞാൻ നൽകാം) എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം യുദ്ധം ഒരു വരംപോലെ നൽകുന്നു; ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗർവിന്റെ ഭാഷ. ശിവധനുർഭംഗത്തിലൂടെ ഉണ്ടായ രാമന്റെ കീർത്തിതന്നെ ഇവിടെ പരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.

ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് ദശരഥരാജാവ് വിഷാദം നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ ദീനനായി; കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങ് ക്ഷത്രിയരോടുള്ള രോഷത്തിൽനിന്നു ശാന്തനായവനാണ്; മഹാതപസ്വിയായ ബ്രാഹ്മണനുമാണ്. അതിനാൽ ബാലന്മാരായ എന്റെ പുത്രന്മാർക്ക് അഭയം നൽകണം. സ്വാധ്യായവും വ്രതവും അനുഷ്ഠിക്കുന്ന ഭാർഗവന്മാരുടെ കുലത്തിലാണ് അങ്ങു ജനിച്ചത്; സഹസ്രാക്ഷനായ ഇന്ദ്രന്റെ സമീപത്തുവെച്ച് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത് അങ്ങ് ആയുധം ഉപേക്ഷിച്ചതാണല്ലോ.’ പിതാവ് പുത്രന്മാർക്കുവേണ്ടി മാത്രമാണ് അപേക്ഷിക്കുന്നത്; സ്വന്തം കൈക്കരുത്ത് ഓർമിപ്പിക്കുന്നില്ല. മാത്രമല്ല, അദ്ദേഹം പരശുരാമന്റെതന്നെ പൂർവപ്രതിജ്ഞ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു: ആയുധം ഉപേക്ഷിച്ചവൻ വീണ്ടും ആയുധംകൊണ്ട് എന്താണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത് എന്ന്. ഇതാണ് ധർമയുക്തമായ ന്യായം; ഭയന്നിരിക്കുമ്പോഴും രാജാവ് അതു മറക്കുന്നില്ല.

‘ധർമനിഷ്ഠനായി അങ്ങ് ഭൂമി കശ്യപനു ദാനംചെയ്ത് വനത്തിൽ ചെന്ന് മഹേന്ദ്രപർവതത്തിൽ വാസമുറപ്പിച്ചു. മഹാമുനേ, ഇപ്പോൾ എന്റെ സർവനാശത്തിനായി എന്തിനാണ് വന്നിരിക്കുന്നത്? രാമൻ ഒരാൾ വധിക്കപ്പെട്ടാൽപോലും ഞങ്ങളാരും ജീവിച്ചിരിക്കുകയില്ല.’ രാജാവിന്റെ വാക്കുകളിൽ പുത്രസ്നേഹമാണ് പ്രധാനം, പുത്രന്റെ സാമർഥ്യത്തിലുള്ള വിശ്വാസമല്ല; അതിനാൽ ആ വാക്കുകൾ കരുണാർദ്രമാകുന്നു, പ്രഭാവമുള്ളതാകുന്നില്ല. ഓർക്കേണ്ടത്, ഈ രാമൻതന്നെയാണ് അല്പം മുമ്പ് ശൈവധനുസ്സ് ഒടിച്ച് സീതയെ വിവാഹം ചെയ്തത്; എന്നിട്ടും പിതാവ് അവനെ ഒരു ബാലനായിത്തന്നെ കരുതുന്നു. സ്നേഹം ഗുണങ്ങളെപ്പോലും മറച്ചുകളയുന്നു.

ദശരഥൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾത്തന്നെ പ്രതാപവാനായ ജാമദഗ്ന്യൻ ആ വാക്കുകൾ അവഗണിച്ച് രാമനോടുതന്നെ സംസാരിച്ചു: ‘ഈ രണ്ടു വില്ലുകൾ ശ്രേഷ്ഠവും ദിവ്യവും ലോകങ്ങളാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടവയുമാണ്; രണ്ടും ദൃഢവും ബലവത്തും മുഖ്യവുമാണ്; വിശ്വകർമാവ് നന്നായി നിർമിച്ചവയാണ്.’ ഇവിടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു: മത്സരം ഉണരുന്നിടത്ത് വൃദ്ധന്റെ വാക്കു കേൾക്കപ്പെടുന്നില്ല; പരശുരാമൻ പിതാവിനെ ഒഴിവാക്കി പുത്രനെത്തന്നെ അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നു. ‘അനാദൃത്യ’ (അവഗണിച്ച്) എന്ന പദത്തിൽനിന്നാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ഉപശീർഷകത്തിൽ ‘ദശരഥന്റെ യാചനയോടുള്ള അനാദരം’ എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. കൂടാതെ കഥയുടെ ഗതി ഇവിടെനിന്നു മാറുന്നു: തർക്കം രാജാവിന്റെ ഭയത്തിൽനിന്നു വില്ലുകളുടെ ചരിത്രത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു.

‘അവയിൽ ഒന്ന് യുദ്ധം ചെയ്യാനാഗ്രഹിച്ച ത്ര്യംബകന് (ശിവന്) ദേവന്മാർ നൽകിയതാണ്; നരശ്രേഷ്ഠാ, ത്രിപുരങ്ങളെ നശിപ്പിച്ച ആ വില്ലാണ് നീ ഒടിച്ചത്. രണ്ടാമത്തേത്, കീഴടക്കാനാവാത്തത്, ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാർ വിഷ്ണുവിനു നൽകിയതാണ്; രാമാ, ശത്രുപുരങ്ങളെ ജയിക്കുന്ന ആ വൈഷ്ണവധനുസ്സാണ് എന്റെ കൈയിലുള്ള ഇത്.’ ഇങ്ങനെ പരശുരാമൻ രണ്ടു വില്ലുകളുടെയും തുല്യത സ്ഥാപിക്കുന്നു. അതിലൂടെ ശിവധനുർഭംഗത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം നിഷേധിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ ‘അതു രണ്ടിൽ ഒന്നു മാത്രം’ എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശേഷിക്കുന്ന രണ്ടാമത്തെ വില്ല് ആരുടെ കൈയിലാണോ അവനാണ് ഇന്നത്തെ എതിരാളി എന്നാണ് ധ്വനി.

‘കാകുത്സ്ഥാ, ഈ വില്ല് രൗദ്രധനുസ്സിനു തുല്യമായ ശക്തിയുള്ളതാണ്.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം പൂർവവൃത്തം പറയുന്നു: അന്ന് ദേവതകളെല്ലാം ശിതികണ്ഠന്റെയും (നീലകണ്ഠനായ ശിവന്റെയും) വിഷ്ണുവിന്റെയും ബലാബലം അറിയാനാഗ്രഹിച്ച് പിതാമഹനോടു ചോദിച്ചു: ‘ഇവരിൽ ആർക്കാണ് കൂടുതൽ ബലം?’ സത്യവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ പിതാമഹൻ ദേവതകളുടെ അഭിപ്രായം അറിഞ്ഞ് അവർ ഇരുവർക്കുമിടയിൽ വിരോധം ജനിപ്പിച്ചു; അതുവഴി രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന ഒരു മഹായുദ്ധം ഉണ്ടായി. ഇവിടെ ചിന്തിക്കേണ്ടത്: ദേവന്മാരുടെ കൗതുകമാണ് ആ യുദ്ധത്തിന്റെ മൂലം; ചോദ്യം അറിവിനുവേണ്ടിയായിരുന്നു, ഫലമോ യുദ്ധവും. ബ്രഹ്മാവും തടയുന്നില്ല; ദേവന്മാരുടെ ഇച്ഛ നിറവേറ്റുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു.

പരസ്പരം ജയിക്കാനാഗ്രഹിച്ച ശിതികണ്ഠനും വിഷ്ണുവും തമ്മിലുള്ള ആ യുദ്ധത്തിൽ ഭയങ്കരപരാക്രമമുള്ള ശൈവധനുസ്സ് ജൃംഭിതമായി, അതായത് തളർന്ന് അയഞ്ഞുപോയി; ഹുങ്കാരംകൊണ്ടുമാത്രം ത്രിലോചനനായ മഹാദേവൻ സ്തംഭിതനായി. അപ്പോൾ ഋഷിസംഘങ്ങളോടും ചാരണന്മാരോടുമൊപ്പം ദേവന്മാർ ഒത്തുചേർന്നു. ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ഇവിടെ വിഷ്ണു ആയുധംകൊണ്ടല്ല, ഹുങ്കാരംകൊണ്ടുമാത്രമാണ് ജയിക്കുന്നത്; ശാന്തരൂപത്തിൽ പ്രകടമാകുന്ന ശക്തി ഇതുതന്നെ. ‘ജൃംഭിതം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് വില്ലിന്റെ നിർവീര്യത പറയപ്പെടുന്നു: വില്ല് ഒടിഞ്ഞില്ല, എങ്കിലും ഉപയോഗശൂന്യമായി. ഈ ഭാഗംതന്നെ അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമനെ സംബന്ധിച്ച് വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു.

അവിടെ ദേവന്മാരുടെ അപേക്ഷപ്രകാരം ആ രണ്ടു ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരും ശാന്തരായി. വിഷ്ണുവിന്റെ പരാക്രമത്താൽ തളർന്ന ആ ശൈവധനുസ്സ് കണ്ട് ഋഷിഗണങ്ങളോടുകൂടിയ ദേവന്മാർ വിഷ്ണുവിനെ അധികബലവാനായി കരുതി. അപ്പോൾ മഹായശസ്വിയായ രുദ്രൻ കുപിതനായി, വിദേഹത്തിലെ രാജർഷി ദേവരാതന്റെ കൈയിൽ അമ്പുകളോടുകൂടി ആ വില്ലു നൽകി. ഇങ്ങനെ രാമൻ മിഥിലയിൽ ഒടിച്ച വില്ല് അവിടെ എത്തിച്ചേർന്നതിന്റെ മൂലം ഈ ആഖ്യാനംതന്നെയാണ്; ജനകൻ മുമ്പു പറഞ്ഞ ആഖ്യാനം ഇവിടെ പൂർണമാകുന്നു. ദേവന്മാരുടെ താരതമ്യംതന്നെയാണ് ശിവന്റെ കോപത്തിനു കാരണം; അതിനാലാണ് ആ വില്ല് ജനകവംശത്തിൽ ന്യാസമായി സൂക്ഷിക്കപ്പെട്ടത്.

‘ശത്രുപുരങ്ങളെ ജയിക്കുന്ന ഈ വൈഷ്ണവധനുസ്സാകട്ടെ, വിഷ്ണു ഭാർഗവനായ ഋചീകന് ഉത്തമമായ ഒരു ന്യാസമായി നൽകി. മഹാതേജസ്വിയായ ഋചീകൻ ആ ദിവ്യധനുസ്സ് പ്രതികാരബുദ്ധിയില്ലാത്ത തന്റെ പുത്രനും എന്റെ പിതാവുമായ മഹാത്മാവ് ജമദഗ്നിയുടെ കൈയിൽ നൽകി. പിന്നെ തപോബലമുള്ള ആ പിതാവ് ആയുധം ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കെ…’ ‘അപ്രതികർമൻ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് പ്രതികാരബുദ്ധിയില്ലാത്ത ശാന്തനായ മുനിയെയാണ് പറയുന്നത്; അങ്ങനെയുള്ളവന്റെ കൈയിലാണ് ഈ വില്ല് ന്യാസമായി ഇരുന്നത്. ഇങ്ങനെ രണ്ടു വില്ലുകളുടെയും കഥ ഒരേ രൂപത്തിലാണ്: രണ്ടും ഏല്പിക്കപ്പെട്ടത് തപസ്വികളുടെ കൈയിലാണ്, യോദ്ധാക്കളുടെ കൈയിലല്ല.

‘…പ്രാകൃതമായ ബുദ്ധിയെ ആശ്രയിച്ച അർജുനൻ (കാർത്തവീര്യൻ) അദ്ദേഹത്തിന്റെ മരണത്തിനു കാരണമായി. പിതാവിന്റെ അനുചിതവും അതിദാരുണവുമായ ആ വധം കേട്ട് ഞാൻ രോഷത്തോടെ വീണ്ടും വീണ്ടും ജനിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ക്ഷത്രിയരെ അനേകം തവണ ഉന്മൂലനം ചെയ്തു.’ ‘പ്രാകൃതമായ ബുദ്ധിയെ ആശ്രയിച്ച’ എന്ന പദം കാർത്തവീര്യന്റെ അവിവേകം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ആയുധം ഉപേക്ഷിച്ച തപസ്വിയെ വധിച്ചതുതന്നെയാണ് ക്ഷത്രിയരുടെ വിനാശത്തിന്റെ വിത്തായത്. ഒരാളുടെ അപരാധത്തിന് കുലം മുഴുവൻ ശിക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു: ഇതാണ് പരശുരാമന്റെ ന്യായം; അതുതന്നെ ഇന്നും അദ്ദേഹം പ്രയോഗിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

‘ഭൂമി മുഴുവൻ നേടിയശേഷം യജ്ഞത്തിന്റെ അവസാനം ഞാൻ അത് പുണ്യകർമാവായ മഹാത്മാവ് കശ്യപനു ദക്ഷിണയായി നൽകി. അതു നൽകിയശേഷം ഞാൻ മഹേന്ദ്രപർവതത്തിൽ വസിക്കുന്നവനും തപോബലമുള്ളവനുമായി. പിന്നെ വില്ല് ഒടിഞ്ഞതു കേട്ട് ഞാൻ വേഗം വന്നു.’ ഇങ്ങനെ പരശുരാമന്റെ കഥ ഒരു വൃത്തം പൂർത്തിയാക്കുന്നു: ഭൂമി ഉപേക്ഷിച്ചു തപസ്സിനു പോയവൻ വീണ്ടും വില്ലുകൊണ്ടുതന്നെ പരീക്ഷിക്കാൻ വരുന്നു. ‘വേഗം വന്നു’ എന്ന പദത്തിൽനിന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഔത്സുക്യം അറിയാം. ത്യാഗം ചെയ്തു; എന്നാൽ ക്ഷത്രിയരോടുള്ള രോഷം പൂർണമായി ശമിച്ചിട്ടില്ല. അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ ശമിക്കും.

‘രാമാ, അതിനാൽ പിതാവിൽനിന്നും പിതാമഹനിൽനിന്നും വന്ന ഈ മഹത്തായ വൈഷ്ണവധനുസ്സ് ക്ഷത്രധർമം മുൻനിർത്തി കൈയിലെടുക്കുക. ധനുസ്സുകളിൽ ശ്രേഷ്ഠമായ ഇതിൽ ശത്രുപുരങ്ങളെ ജയിക്കുന്ന അമ്പു തൊടുക്കുക. കാകുത്സ്ഥാ, നിനക്കു കഴിയുമെങ്കിൽ, അപ്പോൾ ഞാൻ നിനക്കു ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം നൽകാം.’ ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു: വെല്ലുവിളി പൂർണമായി; മറുപടി വന്നിട്ടില്ല. ‘ക്ഷത്രധർമം മുൻനിർത്തി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ പരശുരാമൻ രാമനെ അവന്റെതന്നെ ധർമംകൊണ്ടു ബന്ധിക്കുന്നു; നിരസിക്കുന്നതും അധർമമാകും. അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ ആ വില്ല് അനായാസം കുലയ്ക്കുന്നു; പരശുരാമന്റെ തേജസ്സ് അപഹരിക്കപ്പെടുന്നു.

In the previous sarga the sages had honoured Rāma, son of Jamadagni, with the guest-offering; now he turned and spoke directly to Rāma, son of Daśaratha: "Heroic Rāma, son of Daśaratha, the world speaks of your valour as marvellous, and I have heard in full how you broke the bow. That breaking was a marvel beyond imagining. Hearing of it, I have come here, bringing another fine bow." His opening is praise, but it ends in rivalry. When a man takes up arms on hearing of another's fame, his praise is simply the prelude to a challenge.

"Look at this great bow of Jamadagni, terrible to behold. Draw it with an arrow and show me your strength. When I have seen your strength in drawing this bow, I will grant you single combat, an honour worthy of your valour." Paraśurāma does not ask for battle at once; he first sets a test, and stringing the bow is the doorway to the duel. He speaks of "granting" combat as if bestowing a boon, which is the language of his pride. The fame Rāma won by breaking Śiva's bow is now itself on trial.

Hearing this, King Daśaratha, his face fallen and his spirit low, joined his palms and said: "Your anger against the warrior class has been laid to rest, and you are a brahmin of great austerity. Grant safety to my sons, who are only boys. You were born in the line of the Bhārgavas, devoted to Vedic recitation and to vows, and in the presence of thousand-eyed Indra you gave your word and threw away your weapons." A father pleads for his sons; he does not remind the other of his own might. He also reminds Paraśurāma of his earlier vow: why should one who has given up arms want them again? This is an argument grounded in dharma, which the king does not forget even in his fear.

"Devoted to dharma, you gave the earth to Kaśyapa, went to the forest and made your home on Mount Mahendra. Great sage, have you now come to destroy everything I have? If Rāma alone is killed, none of us will survive." The king's words are ruled by love for his son, not by trust in his son's strength, and so they are moving rather than persuasive. It is worth remembering that this same Rāma had only just broken Śiva's bow and married Sītā, yet his father still sees him as a boy; love hides even a son's powers.

While Daśaratha was still speaking, the mighty son of Jamadagni ignored his words and addressed himself to Rāma alone: "These two bows are the finest of all, divine and honoured by the worlds, firm, strong and foremost, finely made by Viśvakarman." Where rivalry is awake, an old man's words go unheard; Paraśurāma passes over the father and speaks only to the son. From here the dispute turns from the king's fear to the history of the two bows.

"One of them the gods gave to Tryambaka when he wished to fight. That, best of men, was the bow that destroyed the three cities, and you, Kākutstha, broke it. The second, hard to withstand, the foremost of the gods gave to Viṣṇu; this, Rāma, is that very Vaiṣṇava bow, conqueror of enemy cities, which I hold in my hand." So Paraśurāma makes the two bows equals. This does not deny the greatness of breaking Śiva's bow, but it implies that it was only one of the two; the man who holds the remaining bow is today's challenger.

"This bow is equal in strength to Rudra's, Kākutstha." Then he told the old story: once all the gods asked the Grandfather which was the stronger, the Blue-throated Śiva or Viṣṇu. Brahmā, best of the truthful, understood what the gods wanted and set the two at odds, and from that came a great battle that made the hair stand on end. The gods' curiosity was the root of that battle; the question was asked to learn, but its result was war. Brahmā does not prevent it but fulfils the gods' wish.

In that battle between the Blue-throated god and Viṣṇu, each bent on defeating the other, Śiva's bow of dreadful power went slack, and by a mere roar the three-eyed Great God was held motionless. Then the gods came together with the hosts of seers and the cāraṇas. Viṣṇu wins here not with a weapon but with a roar alone; this is power shown in calm form. The slackening means the bow was made powerless, not broken but useless, and this idea will return in the next sarga with Rāma.

There they begged the two great gods to relent, and they grew calm. Seeing Śiva's bow slackened by Viṣṇu's prowess, the gods and seers judged Viṣṇu the greater. Then renowned Rudra, in anger, gave his bow, arrow and all, into the hand of Devarāta, the royal seer of the Videhas. This is how the bow that Rāma broke in Mithilā came to be there, and so the story Janaka told earlier is completed. The gods' comparison was the cause of Śiva's anger, and that is why the bow remained in trust in Janaka's line.

"This Vaiṣṇava bow, conqueror of enemy cities, Viṣṇu gave as a supreme trust to Ṛcīka of Bhṛgu's line, and the radiant Ṛcīka gave that divine bow to his son, my great-souled father Jamadagni, a man without thought of retaliation. Then, when my father, strong in the power of austerity, had laid down his weapons..." "Without thought of retaliation" describes a peaceful sage who never sought revenge, and it was in the hands of such a man that this bow was held in trust. So the stories of the two bows run parallel: both were entrusted to ascetics, not to warriors.

"...Arjuna, acting with a common man's mind, put him to death. Hearing of that cruel and unworthy killing of my father, in my fury I destroyed the warrior class again and again, many times over, as often as it was born." "A common man's mind" points to Kārtavīrya's lack of judgement: the killing of an ascetic who had laid down his weapons became the seed of the kṣatriyas' destruction. For the offence of one, the whole class was punished; that is Paraśurāma's idea of justice, which he now wishes to apply once more.

"When I had conquered the whole earth, at the end of a sacrifice I gave it to the great-souled Kaśyapa, a man of holy deeds, as his fee. Having given it away, I made Mahendra my home and grew strong in the power of austerity. Then, hearing that the bow had been broken, I came here swiftly." So Paraśurāma's story comes full circle: he who gave up the earth for austerity now comes back to test with a bow. "I came swiftly" shows his eagerness; he had renounced, but his anger against the warriors had not fully died. In the next sarga it will be quieted.

"So take up this great Vaiṣṇava bow, Rāma, which came to me from my father and forefathers, keeping the dharma of a warrior before you. Fit to this best of bows the arrow that conquers enemy cities. If you can, Kākutstha, I will then grant you single combat." With this the sarga ends: the challenge is complete, but the reply has not yet come. By invoking a warrior's dharma, Paraśurāma binds Rāma by his own code; even to refuse would be against dharma. In the next sarga Rāma strings the bow without effort, and Paraśurāma's power is taken from him.