बालकाण्डम् — त्रिसप्ततितमः सर्गः
युधाजितः आगमनम्, वसिष्ठेन वेदिनिर्माणम्, जनकेन कन्यादानम्, अग्निप्रदक्षिणा च
अस्मिन् सर्गे चतुर्णां राघवाणां विवाहः वर्ण्यते। यस्मिन् दिवसे दशरथः गोदानकर्म कृतवान्, तस्मिन् एव दिवसे केकयराजपुत्रः युधाजित् भरतं द्रष्टुकामः मिथिलाम् आगच्छति। दशरथः तं प्रियातिथिं पूजयति। प्रभाते तत्त्ववित् नृपः ऋषीन् पुरस्कृत्य यज्ञवाटं गच्छति; विजये मुहूर्ते कृतकौतुकमंगलः रामः भ्रातृभिः सह वसिष्ठं पुरस्कृत्य उपतिष्ठते। वसिष्ठः जनकं वदति — दातृप्रतिग्रहीतृभ्याम् एव सर्वे अर्थाः सम्भवन्ति, अतः स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व। जनकः प्रतिवदति — मम गृहे प्रतिहारः नास्ति, इदं राज्यं तव एव; कन्याः वेदिमूलम् उपागताः, वह्नेः अर्चिषः इव दीप्ताः। ततः वसिष्ठः विश्वामित्रं शतानन्दं च पुरस्कृत्य प्रपामध्ये वेदिं निर्माय गन्धपुष्पकुम्भशरावधूपपात्रस्रुवस्रग्लाजाक्षतादिभिः तां समलंकृत्य दर्भान् आस्तीर्य अग्निम् आधाय जुहोति। अनन्तरं जनकः सीताम् अग्नेः समक्षं राघवाभिमुखे संस्थाप्य ‘इयं मम सुता सहधर्मचरी तव’ इति कन्यादानं करोति; देवदुन्दुभयः वादन्ते, पुष्पवर्षः च पतति। एवम् एव लक्ष्मणाय ऊर्मिला, भरताय माण्डवी, शत्रुघ्नाय श्रुतकीर्तिः च दीयते। चत्वारः राघवाः वसिष्ठस्य मते स्थिताः सभार्याः अग्निं वेदिं राजानम् ऋषींश्च प्रदक्षिणीकृत्य त्रिः अग्निं परिक्रम्य भार्याः ऊहुः। अप्सरसः नृत्यन्ति, गन्धर्वाः गायन्ति। अन्ते रघुनन्दनाः सभार्याः उपकार्यां गच्छन्ति, दशरथः च सर्षिसङ्घः सबान्धवः तान् पश्यन् अनुयाति।
१यस्मिंस्तु दिवसे राजा चक्रे गोदानमुत्तमम्।
तस्मिंस्तु दिवसे वीरो युधाजित्समुपेयिवान्॥
२पुत्रः केकयराजस्य साक्षाद्भरतमातुलः।
दृष्ट्वा पृष्ट्वा च कुशलं राजानमिदमब्रवीत्॥
३केकयाधिपती राजा स्नेहात्कुशलमब्रवीत्।
येषां कुशलकामोऽसि तेषां सम्प्रत्यनामयम्॥
४स्वस्रीयं मम राजेन्द्र द्रष्टुकामो महीपतिः।
तदर्थमुपयातोऽहमयोध्यां रघुनन्दन॥
५श्रुत्वा त्वहमयोध्यायां विवाहार्थं तवात्मजान्।
मिथिलामुपयातांस्तु त्वया सह महीपते॥
६त्वरयाभ्युपयातोऽहं द्रष्टुकामः स्वसुः सुतम्।
अथ राजा दशरथः प्रियातिथिमुपस्थितम्॥
७दृष्ट्वा परमसत्कारैः पूजनार्हमपूजयत्।
ततस्तामुषितो रात्रिं सह पुत्रैर्महात्मभिः॥
अस्मिन् सर्गे विश्वामित्रेण कथिताः पूर्वकथाः समाप्ताः; अधुना चतुर्णां राघवाणां विवाहः एव वर्ण्यते। पूर्वसर्गे दशरथः पुत्राणां कृते गोदानसंस्कारम् अकरोत्। यस्मिन् दिवसे सः राजा तम् उत्तमं गोदानं कृतवान्, तस्मिन् एव दिवसे वीरः युधाजित् मिथिलां प्राप्तः। सः केकयराजस्य पुत्रः, भरतस्य साक्षात् मातुलः च। सः दशरथं दृष्ट्वा कुशलं पृष्ट्वा च एवम् अवदत् — ‘केकयाधिपतिः राजा स्नेहात् तव कुशलं पृष्टवान्; येषां त्वं कुशलम् इच्छसि, तेषाम् अपि सम्प्रति अनामयम् एव वर्तते। हे राजेन्द्र, सः महीपतिः मम स्वस्रीयं भरतं द्रष्टुकामः; तदर्थम् एव अहम् अयोध्यां गतवान्, हे रघुनन्दन। तत्र च श्रुतवान् — तव पुत्राः विवाहार्थं त्वया सह मिथिलाम् उपयाताः इति। अतः स्वसुः सुतं द्रष्टुकामः अहं त्वरया अत्र आगतः।’ एवम् उपस्थितं प्रियातिथिं दृष्ट्वा दशरथः परमैः सत्कारैः तं पूजनार्हं पूजितवान्। अत्र द्रष्टव्यम् — विवाहपर्वणि बन्धुसमागमः अपि तस्य अङ्गम् एव; युधाजितः आगमनेन भरतस्य मातुलकुलम् अपि उत्सवे सम्मिलितं भवति, न च कस्यचित् आह्वानस्य अपेक्षा तिष्ठति। किञ्च सः प्रथमम् अयोध्यां गतः, तत्र राजकुलं रिक्तं दृष्ट्वा च मिथिलाम् आगतः; एतेन कथायाः देशान्तरम् अपि सूच्यते। अयं च युधाजित् अग्रिमेषु काण्डेषु भरतस्य प्रवासस्य हेतुः भविष्यति, अतः अस्य प्रवेशः अत्र स्मर्तव्यः। गोदानम् इति अत्र केशान्तसंस्कारः, यः विवाहात् पूर्वं वरस्य कर्तव्यः; तत्र गावः दीयन्ते, अतः तत् नाम। एतेन च ज्ञायते यत् विवाहस्य सर्वाणि पूर्वाङ्गानि तस्मिन् एव दिवसे समापितानि आसन्। युधाजितः वचनं च केवलं कुशलप्रश्नः न, अपितु भरतस्य याचना अपि; सा च अस्मिन् सर्गे न पूर्यते।
१On the very day when the king performed the excellent gift of cows, on that same day the hero Yudhājit arrived.
२He was the son of the king of the Kekayas, Bharata’s own maternal uncle. He saw the king, asked after his welfare, and said this to him:
३“The king who rules the Kekayas has asked after your welfare out of affection. Those for whose well-being you care are all in good health at present.
४Lord of kings, that ruler of the earth wishes to see my sister’s son; it was for that reason that I went to Ayodhyā, Raghunandana.
५But in Ayodhyā I heard that your sons had gone to Mithilā along with you for their marriage, lord of the earth;
६and so, eager to see my sister’s son, I came here in haste.” Then king Daśaratha,
७seeing his dear guest standing before him, honoured him as he deserved with the highest marks of respect. After that the king passed that night with his great-souled sons,
११राजा दशरथो राजन्कृतकौतुकमंगलैः।
पुत्रैर्नरवरश्रेष्ठो दातारमभिकाङ्क्षते॥
१२दातृप्रतिग्रहीतृभ्यां सर्वार्थाः सम्भवन्ति हि।
स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व कृत्वा वैवाह्यमुत्तमम्॥
१३इत्युक्तः परमोदारो वसिष्ठेन महात्मना।
प्रत्युवाच महातेजा वाक्यं परमधर्मवित्॥
१४कः स्थितः प्रतिहारो मे कस्याज्ञां सम्प्रतीक्षते।
स्वगृहे को विचारोऽस्ति यथा राज्यमिदं तव॥
वसिष्ठः अवदत् — ‘हे राजन्, नरवरश्रेष्ठः राजा दशरथः कृतकौतुकमंगलैः पुत्रैः सह दातारं त्वाम् अभिकाङ्क्षते। दातृप्रतिग्रहीतृभ्यां मिलिताभ्याम् एव हि सर्वे अर्थाः सम्भवन्ति; अतः उत्तमं वैवाह्यं कृत्वा स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व।’ महात्मना वसिष्ठेन एवम् उक्तः परमोदारः महातेजाः परमधर्मवित् जनकः प्रत्युवाच — ‘मम गृहे कः प्रतिहारः स्थितः? कस्य आज्ञां सः सम्प्रतीक्षते? स्वगृहे प्रवेशाय कः पुनः विचारः? यथा इदं राज्यं मम, तथा एव तव अपि।’ एतेन उत्तरेण जनकस्य औदार्यं प्रकट्यते — दाता न केवलं कन्यां ददाति, अपितु गृहं राज्यं च वरपक्षाय समर्पयति। वसिष्ठस्य वचने ‘दातृप्रतिग्रहीतृभ्याम्’ इति पदेन दानधर्मस्य मूलनियमः उक्तः — एकेन दात्रा न, नापि एकेन ग्रहीत्रा, उभयोः संयोगेन एव दानं पूर्णं भवति। अतः जनकस्य सम्मतिः अपेक्षिता आसीत्, सा च तत्क्षणम् एव लब्धा। जनकस्य उत्तरे ‘स्वगृहे’ इति पदं मार्मिकम् — वरपक्षाय वधूगृहं परगृहं न भवति।
११“King, Daśaratha, best among the finest of men, is waiting upon the giver, along with his sons, who have completed the auspicious nuptial rites.
१२For it is only from a giver and a receiver together that all purposes come about. Perform the excellent marriage rite, and so take up your own duty.”
१३Addressed in this way by the great-souled Vasiṣṭha, that exceedingly generous king, majestic and a knower of the highest law, replied:
१४“What doorkeeper of mine stands in his way? Whose permission is he waiting for? What hesitation can there be about entering his own house? This kingdom is yours as much as it is mine.
१५कृतकौतुकसर्वस्वा वेदिमूलमुपागताः।
मम कन्या मुनिश्रेष्ठ दीप्ता वह्नेरिवार्चिषः॥
१६सद्योऽहं त्वत्प्रतीक्षोऽस्मि वेद्यामस्यां प्रतिष्ठितः।
अविघ्नं क्रियतां सर्वं किमर्थं हि विलम्ब्यते॥
१७तद्वाक्यं जनकेनोक्तं श्रुत्वा दशरथस्तदा।
प्रवेशयामास सुतान्सर्वानृषिगणानपि॥
जनकः पुनः अवदत् — ‘हे मुनिश्रेष्ठ, मम कन्याः कृतकौतुकसर्वस्वाः सत्यः वेदिमूलम् उपागताः, वह्नेः अर्चिषः इव दीप्ताः तिष्ठन्ति। अहम् अपि सद्यः अस्यां वेद्यां प्रतिष्ठितः सन् त्वत्प्रतीक्षः अस्मि। सर्वम् अविघ्नं क्रियताम्; किमर्थं हि विलम्ब्यते?’ जनकेन उक्तं तत् वाक्यं श्रुत्वा दशरथः तदा सर्वान् सुतान् सर्वान् ऋषिगणान् च प्रवेशयामास। अत्र कन्यानां वह्न्यर्चिःसादृश्येन तासां तेजः शुद्धिः च सूच्यते; ताः न भीताः, न च लज्जया अवनतमुख्यः, अपितु यज्ञाग्निवत् प्रज्वलिताः वर्णिताः। जनकस्य ‘किमर्थं विलम्ब्यते’ इति प्रश्नेन विवाहकाले मुहूर्तस्य अनतिक्रमणीयता अपि स्मार्यते। ‘सद्यः’ इति पदेन जनकः स्वयम् अपि सज्जः इति सूचयति, न तु केवलं कन्याः।
१५My daughters, best of sages, have completed every nuptial rite and have come to the foot of the altar, shining like the flames of the fire.
१६I am ready at this moment and waiting for you, seated here at this altar. Let everything be done without hindrance — why is there any delay?”
१७Hearing these words spoken by Janaka, Daśaratha then brought in all his sons and all the hosts of seers.
१८ततो राजा विदेहानां वसिष्ठमिदमब्रवीत्।
कारयस्व ऋषे सर्वामृषिभिः सह धार्मिक॥
१९रामस्य लोकरामस्य क्रियां वैवाहिकीं प्रभो।
तथेत्युक्त्वा तु जनकं वसिष्ठो भगवानृषिः॥
२०विश्वामित्रं पुरस्कृत्य शतानन्दं च धार्मिकम्।
प्रपामध्ये तु विधिवद्वेदिं कृत्वा महातपाः॥
ततः विदेहानां राजा वसिष्ठम् इदम् अब्रवीत् — ‘हे धार्मिक ऋषे, हे प्रभो, ऋषिभिः सह लोकाभिरामस्य रामस्य सर्वां वैवाहिकीं क्रियां कारयस्व।’ ‘तथा’ इति जनकम् उक्त्वा भगवान् ऋषिः वसिष्ठः विश्वामित्रं धार्मिकं शतानन्दं च पुरस्कृत्य, महातपाः सन्, प्रपायाः मध्ये विधिवत् वेदिं कृतवान्। अत्र त्रयाणां मुनीनां सान्निध्यं द्रष्टव्यम् — वसिष्ठः रघुकुलस्य गुरुः, विश्वामित्रः अस्य सर्वस्य प्रयोजकः, शतानन्दः च जनककुलस्य पुरोहितः; एतेषां त्रयाणां सम्मुखे एव कर्म आरब्धम्। ‘रामस्य लोकरामस्य’ इति पदद्वयेन कविः श्लेषम् आश्रित्य वदति — यः लोकं रमयति, सः एव रामः। जनकः च स्वयं न करोति, अपितु वरपक्षस्य गुरुणा एव कारयति; एषा अपि विवाहविधेः मर्यादा।
१८Then the king of the Videhas said this to Vasiṣṭha: “Righteous sage, together with the seers, have performed the whole
१९marriage ceremony of Rāma, the delight of the world, my lord.” “So be it,” said the blessed seer Vasiṣṭha to Janaka,
२०and placing Viśvāmitra in front, and the righteous Śatānanda as well, that great ascetic duly built an altar in the middle of the pavilion.
२१अलंचकार तां वेदिं गन्धपुष्पैः समन्ततः।
सुवर्णपालिकाभिश्च चित्रकुम्भैश्च साङ्कुरैः॥
२२अङ्कुराढ्यैः शरावैश्च धूपपात्रैः सधूपकैः।
शङ्खपात्रैः स्रुवैः स्रग्भिः पात्रैरर्घ्यादिपूजितैः॥
२३लाजपूर्णैश्च पात्रीभिरक्षतैरपि संस्कृतैः।
दर्भैः समैः समास्तीर्य विधिवन्मन्त्रपूर्वकम्॥
२४अग्निमाधाय तं वेद्यां विधिमन्त्रपुरस्कृतम्।
जुहावाग्नौ महातेजा वसिष्ठो मुनिपुंगवः॥
वसिष्ठः तां वेदिं समन्ततः गन्धपुष्पैः अलंचकार। सुवर्णपालिकाभिः, अङ्कुरयुक्तैः चित्रकुम्भैः, अङ्कुराढ्यैः शरावैः, सधूपकैः धूपपात्रैः, शङ्खपात्रैः, स्रुवैः, स्रग्भिः, अर्घ्यादिभिः पूजितैः पात्रैः, लाजपूर्णाभिः पात्रीभिः, संस्कृतैः अक्षतैः च सा वेदिः समलंकृता। ततः समान् दर्भान् विधिवत् मन्त्रपूर्वकं समास्तीर्य, विधिमन्त्रपुरस्कृतम् अग्निं वेद्यां आधाय, महातेजाः मुनिपुंगवः वसिष्ठः अग्नौ जुहाव। एषा सर्वा सामग्री गृह्यसूत्रोक्ता एव; कविः तां विस्तरेण गणयन् विवाहस्य वैदिकीं गरिमां दर्शयति। अङ्कुराः इत्यत्र यवाङ्कुराः गृह्यन्ते, ये मङ्गलार्थं कलशेषु शरावेषु च वापिताः; लाजाः च विवाहस्य प्रसिद्धा होमसामग्री। अयं समग्रः प्रकरणः समीक्षितसंस्करणे नास्ति, वुल्गेटे एव उपलभ्यते। पालिकाः इति च अङ्कुरवापनार्थाः लघुपात्र्यः; कुम्भाः चित्रिताः, तेषु च अङ्कुराः स्थापिताः। धूपपात्राणि सधूपकानि, शङ्खपात्राणि च अर्घ्यार्थानि। एवं दृष्टिस्पर्शगन्धश्रवणानाम् अपि तृप्तिः विवाहवेद्यां साधिता। मन्त्रपूर्वकं दर्भास्तरणम् इति च वेद्याः परिष्कारस्य अन्तिमम् अङ्गम्, तदनन्तरम् एव अग्निः आहितः।
२१He adorned that altar on every side with perfumes and flowers, with golden bowls, and with painted jars bearing fresh shoots,
२२with earthen dishes full of shoots, with censers holding incense, with conch-shaped vessels, with ladles, with garlands, with vessels honoured for the guest-offering and the rest,
२३with dishes heaped with parched grain and with cleansed whole rice. Then, having strewn level darbha grass all around according to rule and with the proper mantras,
२४and having set on the altar the fire with rite and mantra going before it, the mighty Vasiṣṭha, bull among sages, made the offering in that fire.
२५ततः सीतां समानीय सर्वाभरणभूषिताम्।
समक्षमग्नेः संस्थाप्य राघवाभिमुखे तदा॥
२६अब्रवीज्जनको राजा कौसल्यानन्दवर्धनम्।
इयं सीता मम सुता सहधर्मचरी तव॥
२७प्रतीच्छ चैनां भद्रं ते पाणिं गृह्णीष्व पाणिना।
पतिव्रता महाभागा छायेवानुगता सदा॥
२८इत्युक्त्वा प्राक्षिपद्राजा मन्त्रपूतं जलं तदा।
साधुसाध्विति देवानामृषीणां वदतां तदा॥
२९देवदुन्दुभिनिर्घोषः पुष्पवर्षो महानभूत्।
एवं दत्त्वा सुतां सीतां मन्त्रोदकपुरस्कृताम्॥
ततः जनकः सर्वाभरणभूषितां सीताम् आनीय अग्नेः समक्षं राघवाभिमुखे संस्थाप्य कौसल्यानन्दवर्धनं रामं प्रति अब्रवीत् — ‘इयं मम सुता सीता तव सहधर्मचरी। एनां प्रतीच्छ, ते भद्रं भवतु, पाणिना पाणिं गृह्णीष्व। इयं पतिव्रता महाभागा छाया इव सदा त्वाम् अनुगता भविष्यति।’ एवम् उक्त्वा राजा तदा मन्त्रपूतं जलं प्राक्षिपत्। तस्मिन् काले देवानाम् ऋषीणां च ‘साधु साधु’ इति वदताम् उद्घोषः श्रुतः; देवदुन्दुभीनां निर्घोषः महान् पुष्पवर्षः च अभवत्। एवं मन्त्रोदकपुरस्कृतां सुतां सीतां सः दत्तवान्। ‘सहधर्मचरी’ इति पदेन विवाहस्य मूलम् एव उक्तम् — पत्नी न भोग्या, अपितु धर्मे सहचारिणी। ‘छायेव अनुगता’ इति उपमया च अवियोगः सूचितः; एषा एव उपमा अग्रिमेषु काण्डेषु सीतायाः वनगमनकाले फलिष्यति। जलस्य प्रक्षेपः च संकल्पस्य चिह्नम् — तेन दानं निश्चितं भवति। कविः अत्र सीतायाः त्रयः विशेषणाः दत्तवान् — पतिव्रता, महाभागा, छायेवानुगता; एतैः त्रिभिः एव तस्याः समग्रं चरित्रं सूचितम्। ‘कौसल्यानन्दवर्धनम्’ इति च रामस्य सम्बोधने मातुः स्मरणम् अपि कृतम्। जलप्रक्षेपानन्तरम् एव देवानां साधुवादः, तेन दानस्य सार्वत्रिकम् अनुमोदनं दर्शितम्।
२५Then Janaka brought Sītā forward, adorned with every ornament, and seated her before the fire, facing Rāghava,
२६and the king said to him who increases the joy of Kausalyā: “Here is Sītā, my daughter, who will share the duties of your life.
२७Accept her; blessings upon you; take her hand in your hand. Devoted to her husband, greatly blessed, she will follow you always like your shadow.”
२८Saying this, the king poured out water sanctified by mantras, while the gods and the seers cried, “Excellent, excellent!”
२९The drums of the gods sounded and a great rain of flowers fell. Having thus given away his daughter Sītā with mantra and water going before,
३०अब्रवीज्जनको राजा हर्षेणाभिपरिप्लुतः।
लक्ष्मणागच्छ भद्रं ते ऊर्मिलामुद्यतां मया॥
३१प्रतीच्छ पाणिं गृह्णीष्व मा भूत्कालस्य पर्ययः।
तमेवमुक्त्वा जनको भरतं चाभ्यभाषत॥
३२गृहाण पाणिं माण्डव्याः पाणिना रघुनन्दन।
शत्रुघ्नं चापि धर्मात्मा अब्रवीन्मिथिलेश्वरः॥
३३श्रुतकीर्तेर्महाबाहो पाणिं गृह्णीष्व पाणिना।
सर्वे भवन्तः सौम्याश्च सर्वे सुचरितव्रताः॥
ततः हर्षेण अभिपरिप्लुतः जनकः अब्रवीत् — ‘हे लक्ष्मण, आगच्छ, ते भद्रं भवतु; मया उद्यतां ऊर्मिलां प्रतीच्छ, पाणिं गृह्णीष्व; कालस्य पर्ययः मा भूत्।’ तम् एवम् उक्त्वा सः भरतम् अभ्यभाषत — ‘हे रघुनन्दन, माण्डव्याः पाणिं पाणिना गृहाण।’ धर्मात्मा मिथिलेश्वरः शत्रुघ्नम् अपि अब्रवीत् — ‘हे महाबाहो, श्रुतकीर्तेः पाणिं पाणिना गृह्णीष्व। भवन्तः सर्वे सौम्याः, सर्वे च सुचरितव्रताः।’ अत्र ऊर्मिला जनकस्य एव कन्या, माण्डवी श्रुतकीर्तिः च तस्य अनुजस्य कुशध्वजस्य कन्ये; तथापि सर्वासां दाता जनकः एव, यतः ज्येष्ठः सः कुलस्य प्रतिनिधिः। ‘कालस्य पर्ययः मा भूत्’ इति पुनःपुनः उक्त्या मुहूर्तस्य महत्त्वं सूच्यते। ‘सुचरितव्रताः’ इति पदेन च वरेषु ब्रह्मचर्यस्य सम्यक् पालनं स्मार्यते — तत् एव गृहस्थाश्रमस्य अधिकारहेतुः। ऊर्मिलायाः दाने ‘मया उद्यताम्’ इति पदेन पितुः स्वयं समर्पणं व्यक्तम्।
३०Janaka, flooded with joy, said: “Lakṣmaṇa, come; blessings upon you. Accept Ūrmilā, whom I now offer to you;
३१take her hand in your hand; let the moment not slip away.” Having spoken thus to him, Janaka addressed Bharata:
३२“Take the hand of Māṇḍavī in your hand, Raghunandana.” And the righteous lord of Mithilā spoke to Śatrughna as well:
३३“Mighty-armed one, take the hand of Śrutakīrti in your hand. You are all gentle, and all of you have kept your vows well.
३४पत्नीभिः सन्तु काकुत्स्था मा भूत्कालस्य पर्ययः।
जनकस्य वचः श्रुत्वा पाणीन्पाणिभिरस्पृशन्॥
३५चत्वारस्ते चतसृणां वसिष्ठस्य मते स्थिताः।
अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा वेदिं राजानमेव च॥
३६ऋषींश्चापि महात्मानः सहभार्या रघूद्वहाः।
यथोक्तेन ततश्चक्रुर्विवाहं विधिपूर्वकम्॥
जनकः अवदत् — ‘हे काकुत्स्थाः, पत्नीभिः सह भवन्तः सन्तु; कालस्य पर्ययः मा भूत्।’ जनकस्य वचः श्रुत्वा ते चत्वारः चतसृणां पाणीन् स्वपाणिभिः अस्पृशन्। वसिष्ठस्य मते स्थिताः ते महात्मानः रघूद्वहाः सभार्याः अग्निं वेदिं राजानम् ऋषीन् च प्रदक्षिणं कृत्वा यथोक्तेन विधिना विधिपूर्वकं विवाहम् अकुर्वन्। अत्र ‘वसिष्ठस्य मते स्थिताः’ इति पदेन दर्श्यते — कर्म गुरोः निर्देशानुसारम् एव क्रियते, न स्वेच्छया, न च लौकिकरीत्या। प्रदक्षिणायाः क्रमः अपि सूचकः — प्रथमम् अग्निः, ततः वेदिः, ततः पिता राजा, अन्ते च ऋषयः; एवं देवतां संस्कारं कुलं ज्ञानं च क्रमेण नमस्कृत्य विवाहः पूर्णः भवति। चतसृणां कन्यानां चतुर्भिः वरैः सह युगपत् पाणिग्रहणम् — एतत् अस्य विवाहस्य वैशिष्ट्यम्।
३४Let the Kākutsthas be joined with their wives; let the moment not slip away.” Hearing Janaka’s words, they touched their hands with their own,
३५the four of them the hands of the four, abiding by the judgement of Vasiṣṭha. They circled the fire, the altar and the king,
३६and the great seers too — those great-souled upholders of the line of Raghu, each with his wife — and so performed the marriage duly, just as it had been prescribed.
३७पुष्पवृष्टिर्महत्यासीदन्तरिक्षात्सुभास्वरा।
दिव्यदुन्दुभिनिर्घोषैर्गीतवादित्रनिःस्वनैः॥
३८ननृतुश्चाप्सरःसङ्घा गन्धर्वाश्च जगुः कलम्।
विवाहे रघुमुख्यानां तदद्भुतमदृश्यत॥
३९ईदृशे वर्तमाने तु तूर्योद्घुष्टनिनादिते।
त्रिरग्निं ते परिक्रम्य ऊहुर्भार्या महौजसः॥
४०अथोपकार्यं जग्मुस्ते सभार्या रघुनन्दनाः।
राजाप्यनुययौ पश्यन्सर्षिसङ्घः सबान्धवः॥
तदा अन्तरिक्षात् सुभास्वरा महती पुष्पवृष्टिः आसीत्। दिव्यदुन्दुभीनां निर्घोषैः गीतवादित्राणां निःस्वनैः च सह अप्सरःसङ्घाः ननृतुः, गन्धर्वाः च कलं जगुः; रघुमुख्यानां विवाहे तत् अद्भुतं दृश्यम् अदृश्यत। ईदृशे तूर्योद्घुष्टनिनादिते उत्सवे वर्तमाने महौजसः ते त्रिः अग्निं परिक्रम्य भार्याः ऊहुः। ततः सभार्याः रघुनन्दनाः उपकार्यां जग्मुः; राजा दशरथः अपि सर्षिसङ्घः सबान्धवः तान् पश्यन् अनुययौ। अत्र ‘उपकार्या’ इति वरपक्षस्य निवासार्थं कल्पितं शिबिरम्; अद्यापि लोके ‘जनवासः’ इति तत् उच्यते। दशरथस्य अनुगमनं च वात्सल्यस्य चिह्नम् — पिता पुत्रान् सवधूकान् पश्यन् एव अनुयाति। एवम् अयं सर्गः विश्वामित्रकथानां पर्यवसानं दर्शयन् अग्रिमयोः सर्गयोः कुशध्वजदानस्य परशुरामागमनस्य च भूमिकां रचयति। पुष्पवृष्टिः दुन्दुभिनादः अप्सरोनृत्यं गन्धर्वगीतं च — एतैः चतुर्भिः दिव्यचिह्नैः कविः विवाहस्य दैवीम् अनुमतिं दर्शयति। त्रिः परिक्रमणं च सप्तपदीतुल्यं विवाहस्य निर्णायकम् अङ्गम्। अन्ते सर्वे सभार्याः शिबिरं गताः, विवाहकर्म च समाप्तम्।
३७A great and shining rain of flowers came down from the sky, and to the sound of divine drums and the music of song and instruments
३८the throngs of apsarases danced and the gandharvas sang sweetly; at the wedding of the foremost of the Raghus that marvel was seen.
३९While all this was going on, amid the swelling din of the trumpets, those men of great splendour circled the fire three times and took their wives.
४०Then the delighters of the line of Raghu went with their wives to their lodgings, and the king too followed, looking on, with the hosts of seers and with his kinsmen.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।