बालकाण्डम् — द्विसप्ततितमः सर्गः
विश्वामित्रेण भरतशत्रुघ्नयोः कृते कुशध्वजकन्ययोः वरणम्, जनकेन तस्य स्वीकारः, दशरथेन पुत्राणां मङ्गलार्थं नान्दीश्राद्धं गोदानं च
अस्मिन् सर्गे चतुर्णाम् अपि दशरथपुत्राणां विवाहः निश्चीयते। जनकस्य वंशकथनानन्तरं वसिष्ठसहितः विश्वामित्रः वदति — इक्ष्वाकूणां विदेहानां च कुले अचिन्त्ये अप्रमेये च, अयं सम्बन्धः धर्मेण रूपेण च सदृशः। ततः सः जनकस्य यवीयसः भ्रातुः कुशध्वजस्य द्वे कन्ये भरताय धीमते शत्रुघ्नाय च वृणीते, दशरथपुत्रान् लोकपालसमान् देवतुल्यपराक्रमान् च वर्णयन्, उभयोः सम्बन्धेन इक्ष्वाकुकुलम् अव्यग्रम् अनुबध्यताम् इति च प्रार्थयते। जनकः प्राञ्जलिः स्वकुलं धन्यं मन्यमानः तत् स्वीकरोति, एकाह्ना एव चतस्रः राजपुत्र्यः चतुर्भिः राजपुत्रैः परिणेतव्याः इति वदति, उत्तराफल्गुनीयोगे लग्नं च निर्दिशति। ततः सः प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः मुनिभ्याम् आसनमुख्यानि ददाति, मिथिलां च अयोध्यासमां समर्पयति। हृष्टः दशरथः मिथिलेश्वरौ भ्रातरौ असंख्येयगुणौ इति स्तुत्वा नान्दीश्राद्धार्थं स्वम् आलयं गन्तुम् अनुमतिं गृह्णाति। सः निलयं गत्वा विधानतः श्राद्धं कृत्वा प्रभाते उत्तमं गोदानं करोति — पुत्रान् उद्दिश्य एकैकशः गवां शतसहस्रम्, एवं सुवर्णशृङ्ग्याणां सवत्सानां कांस्यदोहनानां गवां चत्वारि शतसहस्राणि, अन्यत् च सुबहु वित्तं द्विजेभ्यः ददाति। अन्ते कृतगोदानैः सुतैः वृतः सः लोकपालैः वृतः प्रजापतिः इव शोभते।
१तमुक्तवन्तं वैदेहं विश्वामित्रो महामुनिः।
उवाच वचनं वीरं वसिष्ठसहितो नृपम्॥
२अचिन्त्यान्यप्रमेयाणि कुलानि नरपुंगव।
इक्ष्वाकूणां विदेहानां नैषां तुल्योऽस्ति कश्चन॥
३सदृशो धर्मसम्बन्धः सदृशो रूपसम्पदा।
रामलक्ष्मणयो राजन्सीता चोर्मिलया सह॥
पूर्वस्मिन् सर्गे जनकः निमेः आरभ्य स्वस्य वंशावलीं कथयित्वा सीताम् ऊर्मिलां च रामलक्ष्मणाभ्यां दातुं प्रतिज्ञातवान्। तम् एवम् उक्तवन्तं वैदेहं वीरं नृपं वसिष्ठसहितः महामुनिः विश्वामित्रः वचनं प्रत्युवाच। सः वदति — ‘नरपुंगव, इक्ष्वाकूणां विदेहानां च कुले अचिन्त्ये अप्रमेये च; एतयोः तुल्यम् अन्यत् किमपि कुलं नास्ति। अयं वैवाहिकः धर्मसम्बन्धः उभयोः पक्षयोः सदृशः, रूपसम्पदा अपि सदृशः; यतः ऊर्मिलया सह सीता रामलक्ष्मणयोः अनुरूपा वर्तते।’ अत्र द्रष्टव्यम् — विश्वामित्रः न याचकवत् आरभते, अपितु द्वयोः अपि कुलयोः समानं गौरवं प्रथमम् एव स्थापयति; एतेन अग्रिमा प्रार्थना न अनुग्रहयाचना, अपितु समयोः मध्ये सन्धिः इव भवति।
१When the king of Videha had finished speaking, the great sage Viśvāmitra, with Vasiṣṭha beside him, addressed these words to that heroic ruler.
२‘Best of men, the houses of the Ikṣvākus and of the Videhas are beyond thought and beyond measure; there is no other house that is their equal.
३‘This union in dharma is a fitting one, and fitting too in beauty and fortune, O king, for Sītā together with Ūrmilā is a match for Rāma and Lakṣmaṇa.
४वक्तव्यं च नरश्रेष्ठ श्रूयतां वचनं मम।
भ्राता यवीयान्धर्मज्ञ एष राजा कुशध्वजः॥
५अस्य धर्मात्मनो राजन्रूपेणाप्रतिमं भुवि।
सुताद्वयं नरश्रेष्ठ पत्न्यर्थं वरयामहे॥
६भरतस्य कुमारस्य शत्रुघ्नस्य च धीमतः।
वरये ते सुते राजंस्तयोरर्थे महात्मनोः॥
‘नरश्रेष्ठ, अन्यत् अपि मम वक्तव्यम् अस्ति, तत् श्रूयताम्’ इति उपक्रम्य विश्वामित्रः सभायाम् उपविष्टं कुशध्वजं निर्दिशति — ‘एषः धर्मज्ञः राजा कुशध्वजः तव यवीयान् भ्राता। अस्य धर्मात्मनः नृपस्य द्वे सुते स्तः, ये रूपेण भुवि अप्रतिमे। ते वयं पत्न्यर्थं वरयामहे — कुमारस्य भरतस्य धीमतः शत्रुघ्नस्य च कृते। राजन्, तयोः महात्मनोः अर्थे ते द्वे सुते वरये।’ एवं यत्र द्वयोः एव पुत्रयोः विवाहः निश्चितः आसीत्, तत्र मुनिः चतुर्णाम् अपि विवाहं प्रस्तौति; कुशध्वजस्य कन्ययोः वरणेन जनकस्य कुलं समग्रम् एव इक्ष्वाकुभिः सह सम्बध्यते।
४‘Best of men, there is something further I must say; hear my words. This righteous king Kuśadhvaja is your younger brother.
५‘This righteous ruler, O king, best of men, has two daughters whose beauty has no equal on earth, and we seek them as brides.
६‘For prince Bharata and for wise Śatrughna, O king, I ask you for those two daughters of yours, for the sake of those two great-souled youths.
७पुत्रा दशरथस्येमे रूपयौवनशालिनः।
लोकपालसमाः सर्वे देवतुल्यपराक्रमाः॥
८उभयोरपि राजेन्द्र सम्बन्धेनानुबध्यताम्।
इक्ष्वाकुकुलमव्यग्रं भवतः पुण्यकर्मणः॥
प्रार्थनायाः समर्थनाय मुनिः वरान् वर्णयति — ‘दशरथस्य इमे पुत्राः रूपयौवनशालिनः, सर्वे लोकपालसमाः देवतुल्यपराक्रमाः च।’ ततः प्रार्थनां संक्षिपति — ‘राजेन्द्र, उभयोः अपि कुमारयोः सम्बन्धेन इदम् इक्ष्वाकुकुलम् अनुबध्यताम्। भवान् पुण्यकर्मा; अतः एकस्मिन् एव काले चतुर्णां विवाहः भवन् तव चित्ते व्यग्रतां न जनयेत्।’ ‘अव्यग्रम्’ इति पदं द्विधा योज्यते — कुलम् अव्यग्रम् अस्तु, राज्ञः मनः च अव्यग्रं भवतु। महतः सम्राजः सह युगपत् चतुर्षु वैवाहिकसम्बन्धेषु यत् भारः शङ्क्येत, तं मुनिः पूर्वम् एव अपनयति।
७‘These sons of Daśaratha are endowed with beauty and youth; all of them are the peers of the guardians of the world and equal to the gods in valour.
८‘Lord of kings, let the house of the Ikṣvākus be bound to you by a marriage alliance on both sides; you are a man of meritorious deeds, so let there be no disquiet in your mind.’
९विश्वामित्रवचः श्रुत्वा वसिष्ठस्य मते तदा।
जनकः प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच मुनिपुंगवौ॥
१०कुलं धन्यमिदं मन्ये येषां तौ मुनिपुंगवौ।
सदृशं कुलसम्बन्धं यदाज्ञापयतः स्वयम्॥
वसिष्ठस्य मते अनुमोदिते सति विश्वामित्रस्य तत् वचः श्रुत्वा जनकः प्राञ्जलिः भूत्वा तौ मुनिपुंगवौ वाक्यम् उवाच। अत्र ज्ञेयम् — विश्वामित्रः एकाकी न प्रस्तौति; कुलगुरुः वसिष्ठः अपि तत्र सम्मतः, अतः प्रस्तावः इक्ष्वाकूणां समग्रस्य कुलस्य वचनं भवति। जनकः वदति — ‘इदं मम कुलं धन्यं मन्ये; यतः भवन्तौ स्वयम् एव सदृशं कुलसम्बन्धम् आज्ञापयतः।’ ‘आज्ञापयतः’ इति पदेन सः मुन्योः वचः प्रार्थनां न मन्यते, अपितु आदेशम्; येषां कृते एतादृशौ ऋषी स्वयम् एव सम्बन्धम् आदिशतः, तत् कुलम् अवश्यं धन्यम् एव।
९Hearing Viśvāmitra’s words, which had Vasiṣṭha’s approval, Janaka then folded his hands and spoke to the two eminent sages.
१०‘I count this house of mine blessed, since the two of you, eminent sages, of your own accord command a marriage alliance so fitting for it.
११एवं भवतु भद्रं वः कुशध्वजसुते इमे।
पत्न्यौ भजेतां सहितौ शत्रुघ्नभरतावुभौ॥
१२एकाह्ना राजपुत्रीणां चतसृणां महामुने।
पाणीन्गृह्णन्तु चत्वारो राजपुत्रा महाबलाः॥
ततः जनकः स्पष्टं स्वीकारं वदति — ‘एवं भवतु, भवतां भद्रम्। कुशध्वजस्य इमे द्वे सुते सहितौ शत्रुघ्नभरतौ उभौ पत्न्यौ भजेताम्। महामुने, चत्वारः महाबलाः राजपुत्राः एकाह्ना एव चतसृणां राजपुत्रीणां पाणीन् गृह्णन्तु।’ ‘सहितौ’ इति पदेन सूच्यते यत् भ्रातरौ न विभक्तौ, अपितु एकत्र एव वधूवरणं कुरुतः। ‘एकाह्ना’ इति च महत् — चत्वारः विवाहाः न क्रमेण भिन्नेषु दिनेषु, अपितु एकस्मिन् एव अह्नि सम्पद्यन्ते; एतेन चतुर्णां भ्रातॄणाम् अविभक्तं सौहार्दं काव्ये प्रतिष्ठाप्यते।
११‘So let it be, and may it go well with you. Let these two daughters of Kuśadhvaja be taken as wives, one by each, by Śatrughna and Bharata together.
१२‘Great sage, let the four mighty princes take the hands of the four princesses on one and the same day.
१३उत्तरे दिवसे ब्रह्मन्फल्गुनीभ्यां मनीषिणः।
वैवाहिकं प्रशंसन्ति भगो यत्र प्रजापतिः॥
अनन्तरं जनकः मुहूर्तं निर्दिशति — ‘ब्रह्मन्, उत्तरे दिवसे फल्गुनीनक्षत्रद्वये मनीषिणः वैवाहिकं कर्म प्रशंसन्ति; यत्र उत्तराफल्गुन्याः अधिदेवता भगः प्रजापतिः वर्तते, तत् एव मुहूर्तम् उत्तमम्।’ द्वौ दिवसौ फल्गुनीयुक्तौ — प्रथमे पूर्वाफल्गुनी, द्वितीये उत्तराफल्गुनी; तयोः उत्तरः एव विवाहाय प्रशस्तः, यतः भगः सौभाग्यस्य अर्यमा च दाम्पत्यस्य अधिष्ठाता। एवं विवाहस्य दिनं शास्त्रीयेण प्रमाणेन निश्चितम्, न तु केवलेन औत्सुक्येन।
१३‘Brahman, on the second day, under the two Phalgunī stars, the wise commend a wedding, for Bhaga Prajāpati presides over that asterism.’
१४एवमुक्त्वा वचः सौम्यं प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः।
उभौ मुनिवरौ राजा जनको वाक्यमब्रवीत्॥
१५परो धर्मः कृतो मह्यं शिष्योऽस्मि भवतोस्तथा।
इमान्यासनमुख्यानि आस्यतां मुनिपुंगवौ॥
१६यथा दशरथस्येयं तथायोध्या पुरी मम।
प्रभुत्वे नास्ति संदेहो यथार्हं कर्तुमर्हथ॥
एवं सौम्यं वचः उक्त्वा राजा जनकः प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः सन् उभौ मुनिवरौ वाक्यम् अब्रवीत् — ‘मह्यं परः धर्मः कृतः; अहं तथा भवतोः शिष्यः अस्मि। मुनिपुंगवौ, इमानि आसनमुख्यानि सन्ति, अत्र आस्यताम्।’ राजा स्वयम् आसनात् उत्थाय अञ्जलिं बध्नाति — एषा विनयस्य पराकाष्ठा। ततः सः अधिकम् अपि ददाति — ‘यथा इयं पुरी दशरथस्य अयोध्या, तथा एव मम मिथिला; अत्र भवतोः प्रभुत्वे संदेहः नास्ति — यथार्हं कर्तुम् अर्हथ।’ एवं सः नगरम् एव मुन्योः हस्ते न्यस्यति, न तु केवलं कन्याः।
१४Having spoken these gentle words, King Janaka rose from his seat and, with folded hands, said this to the two great sages.
१५‘You have done me the highest service in dharma; I am your disciple as well. Here are the seats of honour, eminent sages — pray be seated.
१६‘As Ayodhyā is Daśaratha’s city, so is this city mine; of your authority here there is no doubt. Do as you see fit.’
१७तथा ब्रुवति वैदेहे जनके रघुनन्दनः।
राजा दशरथो हृष्टः प्रत्युवाच महीपतिम्॥
१८युवामसंख्येयगुणौ भ्रातरौ मिथिलेश्वरौ।
ऋषयो राजसङ्घाश्च भवद्भ्यामभिपूजिताः॥
१९स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते गमिष्यामः स्वमालयम्।
श्राद्धकर्माणि विधिवद्विधास्य इति चाब्रवीत्॥
वैदेहे जनके तथा ब्रुवति सति रघुनन्दनः राजा दशरथः हृष्टः सन् तं महीपतिं प्रत्युवाच — ‘मिथिलेश्वरौ भ्रातरौ, युवाम् असंख्येयगुणौ; युवाभ्याम् ऋषयः राजसङ्घाश्च अभिपूजिताः।’ अत्र दशरथः जनकस्य विनयं प्रतिविनयेन एव प्रत्युत्तरयति। ततः सः अनुमतिं याचते — ‘स्वस्ति प्राप्नुहि, ते भद्रम्; वयं स्वम् आलयं गमिष्यामः। तत्र विधिवत् श्राद्धकर्माणि विधास्ये।’ विवाहात् पूर्वं नान्दीमुखश्राद्धं पितॄणां पूजनं च अवश्यकर्तव्यम्; अतः वरपक्षः स्वावासं गत्वा तत् सम्पादयितुम् इच्छति। इति उक्त्वा सः विरराम।
१७When Janaka of Videha had spoken so, the delighted King Daśaratha, joy of the Raghus, replied to that lord of the earth.
१८‘You two brothers, lords of Mithilā, have virtues beyond counting; sages and whole assemblies of kings have been honoured by you.
१९‘May all be well with you, and may good fortune be yours. We shall now go to our own lodging and perform the ancestral rites according to the ordinance.’ So he said.
२०तमापृष्ट्वा नरपतिं राजा दशरथस्तदा।
मुनीन्द्रौ तौ पुरस्कृत्य जगामाशु महायशाः॥
२१स गत्वा निलयं राजा श्राद्धं कृत्वा विधानतः।
प्रभाते काल्यमुत्थाय चक्रे गोदानमुत्तमम्॥
तं नरपतिम् आपृष्ट्वा महायशाः राजा दशरथः तदा तौ मुनीन्द्रौ पुरस्कृत्य आशु जगाम। गमनकाले अपि सः विश्वामित्रं वसिष्ठं च अग्रे कृत्वा एव चलति — एतेन राज्ञः ब्रह्मण्यता सूच्यते। सः निलयं गत्वा विधानतः श्राद्धम् अकरोत्, ततः प्रभाते काल्यम् उत्थाय उत्तमं गोदानं चकार। गीताप्रेसभाष्ये उक्तम् — अपराह्णे आभ्युदयिकं श्राद्धम्, रात्र्यनन्तरं च प्रातः गोदानसंस्कारः। एवं विवाहात् पूर्वं कर्तव्यानि आभ्युदयिकानि कर्माणि क्रमेण शास्त्रानुसारं सम्पादितानि।
२०Then, having taken leave of that king, the illustrious King Daśaratha put the two great sages before him and went swiftly away.
२१Reaching his lodging, the king performed the śrāddha as the rules prescribe, and rising at daybreak he carried out the excellent gift of cows.
२५स सुतैः कृतगोदानैर्वृतः सन्नृपतिस्तदा।
लोकपालैरिवाभाति वृतः सौम्यः प्रजापतिः॥
अन्ते कविः चित्रम् एकं स्थापयति — सः नृपतिः कृतगोदानैः सुतैः वृतः सन् तदा लोकपालैः वृतः सौम्यः प्रजापतिः इव अभात्। चत्वारः पुत्राः चतुर्षु दिक्षु स्थिताः लोकपालाः इव, मध्ये च पिता प्रजापतिः इव — अनया उपमया दशरथस्य पितृत्वं सृष्टिकर्तृत्वेन तुल्यं क्रियते। अनेन एव सर्गः समाप्यते। अग्रिमे सर्गे केकयराजपुत्रस्य युधाजितः आगमनं चतुर्णां च भ्रातॄणां विवाहः वर्ण्यते।
२५Surrounded then by his sons for whom the gift of cows had been made, that king shone like the gentle Prajāpati surrounded by the guardians of the world.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः॥ ७२॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।