जनककुलकीर्तनं वध्वोः प्रदानप्रतिज्ञा च

पूर्वसर्गे वसिष्ठः इक्ष्वाकूणां वंशम् आदितः निरवशेषतः कीर्तयित्वा रामलक्ष्मणयोः अर्थे जनकस्य द्वे सुते वृतवान्। एवं ब्रुवाणं तं जनकः कृताञ्जलिः प्रत्युवाच — ‘भद्रं ते; अस्माकम् अपि कुलं परिकीर्तितं श्रोतुम् अर्हसि। हे मुनिश्रेष्ठ, कन्याप्रदाने कुलजातेन पुरुषेण स्वकुलं निरवशेषतः वक्तव्यम्; तत् हे महामते निबोध।’ अत्र सूच्यते — विवाहः न द्वयोः एव जनयोः सम्बन्धः, अपि तु द्वयोः वंशयोः मेलनम्; अतः वरपक्षेण इव कन्यापक्षेण अपि स्वं कुलं पूर्णतया कथनीयम्। किञ्च जनकः कृताञ्जलिः एव वदति — राजा अपि मुनीनां पुरतः विनयम् एव आश्रयते। एतेन अयं सर्गः पूर्वसर्गस्य प्रतिरूपः भवति, यत्र वसिष्ठः वरपक्षस्य वंशम् अकथयत्।

जनकः स्वकुलं कथयितुम् आरभते — ‘पुरा निमिः नाम राजा आसीत्, यः स्वेन एव कर्मणा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः, परमधर्मात्मा, सर्वसत्त्ववतां वरः च आसीत्। तस्य पुत्रः मिथिः नाम; मिथेः पुत्रः जनकः। सः एव अस्मिन् कुले प्रथमः जनकः राजा; तस्य नाम्ना एव अस्मिन् वंशे प्रत्येकः राजा जनकः इति कथ्यते। जनकात् उदावसुः जातः, उदावसोः धर्मात्मा नन्दिवर्धनः, नन्दिवर्धनस्य च शूरः सुकेतुः नाम पुत्रः अभवत्।’ अत्र द्रष्टव्यम् — वंशस्य आदौ न कश्चित् दिग्विजयी सम्राट्, अपि तु ‘परमधर्मात्मा’ इति विशेषणेन युक्तः निमिः एव स्थापितः। किञ्च ‘जनकः’ इति अत्र न व्यक्तिनाम, अपि तु मिथिलाधिपतीनां पदवाचकं नाम, यत् प्रथमस्य जनकस्य स्मरणार्थं परम्परया धार्यते।

‘सुकेतोः अपि धर्मात्मा महाबलः देवरातः जातः। तस्य राजर्षेः देवरातस्य पुत्रः बृहद्रथः इति स्मृतः। बृहद्रथस्य शूरः प्रतापवान् महावीरः अभवत्; महावीरस्य च धृतिमान् सत्यविक्रमः सुधृतिः जातः। सुधृतेः अपि सुधार्मिकः धर्मात्मा धृष्टकेतुः; तस्य राजर्षेः धृष्टकेतोः पुत्रः हर्यश्वः इति विश्रुतः।’ अत्र द्रष्टव्यम् — प्रतिपुरुषं ‘धर्मात्मा’, ‘राजर्षिः’ इति च विशेषणं पठ्यते; मैथिलवंशस्य महत्त्वं राज्यविस्तारेण न, अपि तु तपसा धर्मेण च मीयते। राजा अपि ऋषिपदं प्राप्नोति इति मिथिलायाः विशेषः, यः अग्रे अस्मिन् एव वंशे जनकस्य ब्रह्मविद्यानिष्ठया प्रसिद्धिं गमिष्यति। देवरातस्य नाम अपि स्मरणीयम् — देवैः दत्तः इति तस्य अर्थः।

‘हर्यश्वस्य पुत्रः मरुः, मरोः पुत्रः प्रतीन्धकः, प्रतीन्धकस्य च धर्मात्मा राजा कीर्तिरथः। कीर्तिरथस्य पुत्रः देवमीढः इति स्मृतः; देवमीढस्य विबुधः, विबुधस्य च महीध्रकः। महीध्रकस्य सुतः महाबलः राजा कीर्तिरातः; तस्य राजर्षेः कीर्तिरातस्य महारोमा व्यजायत। महारोम्णः धर्मात्मा स्वर्णरोमा जातः, स्वर्णरोम्णः च राजर्षेः ह्रस्वरोमा व्यजायत।’ एतावता जनकः निमेः आरभ्य स्वपितुः पर्यन्तं क्रमेण सर्वान् पुरुषान् अगणयत्। नामपरम्परा एव अत्र कथा; न युद्धानि, न विजयाः, न च कश्चित् विच्छेदः। सा एव अविच्छिन्ना परम्परा कुलस्य शुद्धिं दर्शयति, यत् कन्याप्रदाने अवश्यं वक्तव्यम् इति सः पूर्वम् एव उक्तवान्। वसिष्ठः अपि पूर्वसर्गे इक्ष्वाकूणां वंशम् एवम् एव अखण्डम् अकथयत्; अतः उभयोः कुलयोः समानता स्वयम् एव प्रकाशते।

‘तस्य धर्मज्ञस्य महात्मनः राज्ञः ह्रस्वरोम्णः पुत्रद्वयं जातम् — ज्येष्ठः अहम् एव, अनुजः च मम वीरः भ्राता कुशध्वजः। मम पिता मां ज्येष्ठं राज्ये अभिषिच्य, कुशध्वजं च मयि समावेश्य, सर्वं भारं मयि निधाय वनं गतः। वृद्धे पितरि स्वर्याते अहं धर्मेण धुरम् अवहम्, देवसंकाशं भ्रातरं कुशध्वजं च स्नेहात् पश्यन् राज्यम् अरक्षम्।’ अत्र त्रीणि द्रष्टव्यानि — पिता वृद्धः सन् राज्यं त्यक्त्वा वानप्रस्थं गतः, एषा इक्ष्वाकूणाम् इव मैथिलानाम् अपि रीतिः; ज्येष्ठः एव अभिषिक्तः, अनुजः च तस्य रक्षणे न्यस्तः; भ्रातृस्नेहः राजधर्मेण सह न विरुध्यते, अपि तु तम् एव पोषयति। एतेन जनकस्य वचनं दशरथस्य पुत्रेषु अपि प्रतिध्वनितं भवति।

‘कस्यचित् कालस्य अनन्तरं सांकाश्यात् पुरात् सुधन्वा नाम वीर्यवान् राजा आगत्य मिथिलाम् अवारुणत्। सः मम समीपं दूतं प्रेषयामास — “अनुत्तमं शैवं धनुः पद्माक्षी सीता कन्या च मह्यं दीयताम्।” हे महर्षे, तस्य अप्रदानात् मया सह तस्य युद्धम् आसीत्; रणे अभिमुखः सः राजा सुधन्वा मया हतः। तं नराधिपं सुधन्वानं निहत्य, हे मुनिश्रेष्ठ, अहं सांकाश्ये शूरं भ्रातरं कुशध्वजम् अभ्यषिञ्चम्।’ एषा कथा द्वे वस्तुनी स्पष्टीकरोति। प्रथमं — धनुः सीता च मिथिलायां नित्यसम्बद्धे, तयोः याचनम् अपि एकत्र एव कृतम्; सीता पूर्वम् अपि वीर्यशुल्का एव आसीत्, अतः रामेण धनुर्भङ्गेन तस्याः प्राप्तिः न आकस्मिकी। द्वितीयं — कुशध्वजः सांकाश्ये राजा; तस्य कन्ये एव अग्रिमे सर्गे भरतशत्रुघ्नयोः कृते वृते भविष्यतः।

‘हे महामुने, एषः कुशध्वजः मम कनीयान् भ्राता, अहं च ज्येष्ठः। हे मुनिपुंगव, परमप्रीतः अहं ते द्वे वध्वौ ददामि। भद्रं ते — सीतां रामाय, ऊर्मिलां च लक्ष्मणाय ददामि। वीर्यशुल्कां सुरसुतोपमां मम सुतां सीतां, द्वितीयां च ऊर्मिलाम् — इति त्रिः वदामि, अत्र संशयः न अस्ति; परमप्रीतः ते वध्वौ ददामि।’ अत्र ‘त्रिर्वदामि’ इति पदं विशेषेण मननीयम् — शास्त्रे त्रिरुक्तं वचनं संकल्पस्य दार्ढ्यं सूचयति, अतः विंशस्य श्लोकस्य उत्तरार्धं द्वाविंशे पुनः पठ्यते; तत् न पुनरुक्तिदोषः, अपि तु प्रतिज्ञायाः विधिः। किञ्च जनकः कन्ये न रामलक्ष्मणाभ्यां साक्षात्, अपि तु मुनये ददाति — गुरुहस्तेन एव सम्बन्धः स्थिरीभवति इति आर्षः आचारः।

ततः जनकः दशरथम् उद्दिश्य अवदत् — ‘हे राजन्, रामलक्ष्मणयोः गोदानं कारयस्व; भद्रं ते, पितृकार्यं च कुरु; ततः वैवाहिकं कर्म आरभस्व। हे महाबाहो प्रभो, अद्य हि मघा नक्षत्रम्; तृतीयदिवसे उत्तरायां फल्गुन्यां तस्मिन् मुहूर्ते वैवाहिकं कुरु। रामलक्ष्मणयोः अर्थे सुखोदयं दानं कार्यम्।’ गोदानं नाम विवाहात् पूर्वं कर्तव्यः संस्कारः, पितृकार्यं च नान्दीमुखश्राद्धम्; उभे अपि विवाहस्य अङ्गे, ताभ्यां विना विवाहः न आरभ्यते। उत्तराफल्गुनी च भगदैवत्यं नक्षत्रम्, विवाहाय प्रशस्तम्। एवं विवाहस्य मुहूर्तः निश्चितः; अग्रिमे च सर्गे विश्वामित्रः भरतशत्रुघ्नयोः अर्थे कुशध्वजस्य कन्ये वृणोति, दशरथः च पुत्राणां कृते गोदानं नान्दीश्राद्धं च करोति।