इक्ष्वाकुवंशकीर्तनम्

पूर्वस्मिन् सर्गे दशरथः मिथिलाम् आगत्य जनकेन पूजितः, उभाभ्यां च श्वःप्रभाते विवाहः निश्चितः; अस्मिन् सर्गे विवाहात् पूर्वं कर्तव्या सिद्धता वर्ण्यते। ततः प्रभाते महर्षिभिः सह यज्ञकर्म कृत्वा वाक्यज्ञः जनकः स्वं पुरोहितं शतानन्दम् उवाच — ‘मम भ्राता कुशध्वजः महातेजाः वीर्यवान् अतिधार्मिकः च। सः इक्षुमतीं नदीं पिबन्तीं वार्याफलकपर्यन्तां सांकाश्यां नाम शुभां पुरीम् अध्यवसति; सा च पुरी पुष्पकं विमानम् इव पुण्यसंकाशा दृश्यते। तम् अहं द्रष्टुम् इच्छामि; सः एव मम यज्ञस्य गोप्ता इति मे मतम्। सः अपि महातेजाः मया सह इमां प्रीतिं भोक्ता।’ अत्र द्रष्टव्यम् — महति मङ्गलकार्ये प्रथमं बन्धुसंग्रहः कर्तव्यः; एकाकिनः हर्षः पूर्णः न भवति। किञ्च ‘यज्ञगोप्ता’ इति पदेन ज्ञायते यत् कुशध्वजः केवलं भ्राता न, अपि तु जनकस्य यज्ञस्य रक्षकः अपि; अतः तस्य अनुपस्थितिः राज्ञे न्यूनता एव। ‘कृतकर्मा’ इति च सूचयति यत् राजा प्रथमं यज्ञकार्यं समापयति, ततः एव लौकिकं व्यवहारं करोति।

एवम् उक्ते वचने शतानन्दस्य संनिधौ केचित् अव्यग्राः पुरुषाः आगताः; जनकः तान् समादिशत्। नरेन्द्रस्य शासनात् ते शीघ्रवाजिभिः प्रययुः — यथा इन्द्रस्य आज्ञया दूताः विष्णुं समानेतुं गच्छेयुः, तथा ते नरव्याघ्रं कुशध्वजं समानेतुम् अगच्छन्। सांकाश्यां समागम्य ते कुशध्वजं ददृशुः, यथावृत्तं सर्वं जनकस्य चिन्तितं च न्यवेदयन्। महाजवैः दूतश्रेष्ठैः तत् वृत्तं श्रुत्वा नरेन्द्रस्य आज्ञया कुशध्वजः मिथिलाम् आजगाम। ‘अव्यग्राः’ इति पदेन दूतानां धैर्यं सूच्यते; सन्देशवाहकस्य प्रथमः गुणः अनाकुलता एव, यतः आकुलः दूतः सन्देशं विकृतं करोति। विष्णोः उपमानेन च कुशध्वजस्य गौरवं कविना सूचितम्। अपि च ‘यथावृत्तम्’ इति ‘चिन्तितम्’ इति च द्वयम् उक्तम् — दूताः न केवलं वृत्तान्तं कथयन्ति, अपि तु प्रेषकस्य अभिप्रायम् अपि निवेदयन्ति; एतत् एव दौत्यकर्मणः कौशलम्। कुशध्वजस्य च तूर्णम् आगमनं भ्रातृस्नेहस्य निदर्शनम्। ‘शीघ्रवाजिभिः’ इति पदेन कार्यस्य त्वरा सूचिता; विवाहमुहूर्तः हि प्रतीक्षां न सहते।

सः कुशध्वजः धर्मवत्सलं महात्मानं जनकं ददर्श; शतानन्दम् अतिधार्मिकं जनकं च अभिवाद्य सः राजार्हं परमं दिव्यम् आसनम् अध्यरोहत। उपविष्टौ तौ उभौ अमितद्युती भ्रातरौ मन्त्रिश्रेष्ठं सुदामानं प्रेषयामासतुः — ‘हे मन्त्रिपते, शीघ्रं गच्छ; अमितप्रभम् इक्ष्वाकुवंशजं दुर्धर्षं नृपम् आत्मजैः सह समन्त्रिणम् इह आनय।’ आज्ञां प्राप्य सुदामा औपकार्यां गत्वा रघूणां कुलवर्धनं दशरथं ददर्श। द्वयोः भ्रात्रोः एकवाक्यता अत्र मननीया — ‘प्रेषयामासतुः’ इति द्विवचनेन कविः सूचयति यत् निमन्त्रणं न एकस्य जनकस्य, अपि तु उभयोः भ्रात्रोः सम्मतम् आसीत्; महत् कार्यं हि सम्मत्या एव सिध्यति, न तु एकस्य इच्छया। दशरथस्य विषये ‘दुर्धर्षम्’ इति विशेषणम् अपि सादरम् — आह्वानं समानस्य समानं प्रति भवति, न तु आदेशः। सुदाम्नः नाम अपि स्मर्तव्यम् — एषः एव मन्त्री अग्रे कथासु जनकस्य प्रतिनिधिः भवति; उत्तमः दूतः हि राज्ञः द्वितीयं मुखम्।

शिरसा तम् अभिवाद्य सुदामा इदम् अब्रवीत् — ‘हे अयोध्याधिपते वीर, मिथिलाधिपः वैदेहः सोपाध्यायपुरोहितं त्वां द्रष्टुं व्यवसितः।’ मन्त्रिश्रेष्ठस्य वचः श्रुत्वा राजा दशरथः सर्षिगणः सबन्धुः च यत्र जनकः वर्तते तत्र अगमत्। मन्त्रिसहितः सोपाध्यायः सबान्धवः सः वाक्यविदां श्रेष्ठः वैदेहम् इदम् अब्रवीत् — ‘महाराज, ते विदितम् एव यत् इक्ष्वाकुकुलस्य दैवतम् एषः वसिष्ठः।’ राज्ञः विनयः अत्र प्रकटः — आत्मश्लाघां विहाय सः गुरुम् एव पुरस्करोति; कुलकीर्तनम् अपि गुरुमुखेन एव शोभते। किञ्च विवाहसम्बन्धे वंशपरिचयः आवश्यकः इति शास्त्रस्य रीतिः; तं च स्वयं वदन् वरपक्षः श्लाघापरः भवेत्, अतः आचार्यः एव वक्ता नियुज्यते। ‘सोपाध्यायपुरोहितम्’ इति पदेन च ज्ञायते यत् जनकः दशरथं न एकाकिनम्, अपि तु सर्वेण गुरुजनेन सह द्रष्टुम् इष्टवान्। ततः च दशरथः न दूतमुखेन प्रत्युत्तरं प्रेषयति, अपि तु स्वयम् एव सर्वपरिवारेण सह गच्छति; एतत् एव समानयोः राज्ञोः सौहार्दस्य लक्षणम्।

‘सर्वेषु कृत्येषु भगवान् ऋषिः वसिष्ठः एव वक्ता। विश्वामित्रेण सर्वैः महर्षिभिः च अभ्यनुज्ञातः अयं धर्मात्मा वसिष्ठः मे कुलं यथाक्रमं वक्ष्यति।’ एवम् उक्त्वा दशरथे तूष्णींभूते सति वाक्यज्ञः भगवान् ऋषिः वसिष्ठः सपुरोधसं वैदेहम् उवाच — ‘अव्यक्तप्रभवः ब्रह्मा शाश्वतः नित्यः अव्ययः; तस्मात् मरीचिः संजज्ञे, मरीचेः कश्यपः सुतः, कश्यपात् विवस्वान् जज्ञे, विवस्वतः च वैवस्वतः मनुः स्मृतः। मनुः पूर्वं प्रजापतिः आसीत्; मनोः सुतः इक्ष्वाकुः; तम् एव अयोध्यायां प्रथमं राजानं विद्धि।’ एवं वंशः सृष्टेः आदितः एव आरभ्यते। विशेषतः द्रष्टव्यम् — वसिष्ठः न कस्यचित् वीरस्य पराक्रमात् आरभते, अपि तु अव्यक्तात् ब्रह्मणः; एतेन सूच्यते यत् इक्ष्वाकुकुलस्य मूलं न बलम्, अपि तु सृष्टेः धर्मः एव। विश्वामित्रस्य अनुज्ञाग्रहणम् अपि सूक्ष्मम् — पूर्वं यौ स्पर्धिनौ आस्ताम्, तौ अद्य मङ्गलकार्ये एकमतौ; एषा एव तपसः फलसिद्धिः। ‘यथाक्रमम्’ इति पदम् अपि सार्थकम् — वंशकथनं न यथेच्छं नामसंकीर्तनम्, अपि तु पितापुत्रपरम्परया क्रमबद्धम् आख्यानम्, यत्र एकम् अपि पदं न लङ्घनीयम्। एतेन च श्रोतुः विश्वासः जायते। मनोः प्रजापतित्वेन च राजधर्मस्य मूलम् उक्तम्।

‘इक्ष्वाकोः सुतः श्रीमान् कुक्षिः इति विश्रुतः; कुक्षेः आत्मजः श्रीमान् विकुक्षिः उदपद्यत। विकुक्षेः महातेजाः प्रतापवान् बाणः पुत्रः; बाणस्य महातेजाः प्रतापवान् अनरण्यः। अनरण्यात् पृथुः जज्ञे, पृथोः त्रिशङ्कुः, त्रिशङ्कोः च महायशाः धुन्धुमारः पुत्रः अभवत्। धुन्धुमारात् महातेजाः महारथः युवनाश्वः; युवनाश्वस्य सुतः पृथिवीपतिः मान्धाता आसीत्। मान्धातुः श्रीमान् सुसन्धिः उदपद्यत; सुसन्धेः द्वौ पुत्रौ — ध्रुवसन्धिः प्रसेनजित् च। ध्रुवसन्धेः नाम्ना भरतः यशस्वी; भरतात् च महातेजाः असितः नाम जायत।’ नामावली एव अत्र कथा; प्रत्येकेन नाम्ना धर्मरक्षणस्य अच्छिन्ना परम्परा सूच्यते। अत्र त्रिशङ्कोः नाम श्रोतॄणां स्मृतिं पुनः आह्वयति — सः एव सशरीरः स्वर्गम् इच्छन् वसिष्ठपुत्रैः शप्तः, विश्वामित्रेण च आकाशे स्थापितः इति सप्तपञ्चाशत्तमादिषु सर्गेषु कथितम्। मान्धाता च चक्रवर्तित्वेन विख्यातः। एवं शुष्का इव वंशावली पुराणकथानां सूचिका भवति; प्रतिनाम कश्चन इतिहासः निगूढः तिष्ठति। अपि च ‘इक्ष्वाकोः सुतः कुक्षिः’ इति वुल्गेटस्य पाठः; समीक्षितसंस्करणे तु कुक्षिः न उच्यते, साक्षात् इक्ष्वाकोः विकुक्षिः उत्पन्नः इति पठ्यते। एवं वंशावल्यां संस्करणभेदः अपि दृश्यते, यत् स्वाभाविकम् — दीर्घासु नामपरम्परासु लेखकानां स्मृतिभेदः सुलभः। तथापि मुख्यक्रमः उभयत्र समानः एव। युवनाश्वमान्धात्रोः आख्यानम् अपि पुराणेषु प्रसिद्धम्; धुन्धुमारस्य नाम च धुन्धुनाम्नः असुरस्य वधात् प्राप्तम् इति स्मर्यते।

‘यस्य असितस्य एते शत्रवः प्रतिराजानः उदपद्यन्त — हैहयाः तालजङ्घाः शूराः शशबिन्दवः च। तान् प्रतियुध्यन् सः राजा युद्धे प्रवासितः, राज्यात् च भ्रंशितः; तदा सः भार्याभ्यां सहितः हिमवन्तम् उपागम्य तत्र न्यवसत्। अल्पबलः असितः तत्र एव कालधर्मम् उपेयिवान्; तस्य द्वे भार्ये गर्भिण्यौ बभूवतुः इति श्रुतिः। तयोः एका सपत्न्याः गर्भविनाशार्थं गरयुक्तम् अन्नं तस्यै ददौ।’ ततः तस्मिन् रम्ये शैलवरे मुनिः अभिरतः बभूव। अत्र कथा वंशावलीतः कथाभागं प्रति परिवर्तते; कविः हि केवलं नामानि न गणयति, अपि तु मध्ये मध्ये कारुणिकम् आख्यानम् अपि निबध्नाति। राज्ञः पतनं, वनवासः, सपत्नीद्वेषः, गरदानं च — एतानि सर्वाणि अग्रे सगरनाम्नः निर्वचनाय उपयुज्यन्ते। एषा कथा समीक्षितसंस्करणे न विद्यते; सा गीताप्रेस-वुल्गेटस्य एव विशेषः। ‘इति श्रुतिः’ इति पदेन कविः स्वयम् एव सूचयति यत् एषः अंशः परम्परया आगतः, न तु प्रत्यक्षदृष्टः; एवं सत्यनिष्ठा कवेः प्रकटा भवति।

सः च भार्गवः च्यवनः नाम हिमवन्तम् उपाश्रितः आसीत्। तत्र एका महाभागा पद्मपत्राक्षी राजपुत्री उत्तमं सुतं काङ्क्षन्ती देववर्चसं भार्गवं ववन्दे; सा कालिन्दी तम् ऋषिम् उपागम्य अभ्यवादयत्। सः विप्रः पुत्रेप्सुं तां पुत्रजन्मनि अभ्यवदत् — ‘हे महाभागे, तव कुक्षौ सुमहाबलः महावीर्यः महातेजाः श्रीमान् सुपुत्रः अचिरात् गरेण सहितः संजनिष्यति; हे कमलेक्षणे, मा शुचः।’ च्यवनं नमस्कृत्य पतिव्रता सा देवी पत्या विरहिता अपि यथाकालं पुत्रं व्यजायत। सपत्न्या गर्भजिघांसया यः गरः तस्यै दत्तः, तेन गरेण सह संजातत्वात् सः बालकः ‘सगरः’ इति अभवत्। अत्र नाम्नः निर्वचनं स्पष्टम् — ‘सह गरेण वर्तते इति सगरः’। द्रष्टव्यं च — यत् विषं विनाशाय दत्तम्, तत् एव तस्य नाम्नः कीर्तेः च हेतुः जातम्; विधेः गतिः एवंविधा। यः अयं सगरः, सः एव अग्रे षष्टिसहस्रपुत्रवान् सागरखननकर्ता, यस्य वंशे भगीरथः गङ्गाम् अवातारयत्। अत्र च ऋषेः वचनं केवलं भविष्यकथनं न, अपि तु आश्वासनम् अपि — ‘मा शुचः’ इति पदेन शोकग्रस्तायाः विधवायाः चित्तं सान्त्वितम्। तपस्विनः एतत् एव कार्यं यत् ते निराशानां आशां पुनः स्थापयन्ति। कालिन्द्याः च पतिव्रतात्वं पुनः पुनः उक्तम्, येन तस्याः पुत्रस्य शुद्धिः स्थाप्यते।

‘सगरस्य पुत्रः असमञ्जः, असमञ्जात् अंशुमान्, अंशुमतः दिलीपः, दिलीपस्य च भगीरथः। भगीरथात् ककुत्स्थः, ककुत्स्थात् रघुः; रघोः तेजस्वी पुत्रः प्रवृद्धः, यः पुरुषादकः कल्माषपादः इति अपि प्रसिद्धः। तस्मात् शङ्खणः जातः; शङ्खणस्य सुदर्शनः, सुदर्शनात् अग्निवर्णः, अग्निवर्णस्य शीघ्रगः, शीघ्रगस्य च मरुः सुतः। मरोः प्रशुश्रुकः आसीत्, प्रशुश्रुकात् अम्बरीषः, अम्बरीषस्य पुत्रः महीपतिः नहुषः, नहुषस्य ययातिः, ययातेः नाभागः, नाभागस्य अजः, अजात् च दशरथः अभवत्; अस्मात् दशरथात् एतौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ जातौ।’ एवं सूर्यवंशः ब्रह्मणः आरभ्य रामपर्यन्तं समग्रः कीर्तितः। अत्र श्रोतारः स्मरन्ति — असमञ्जस्य दौरात्म्यम्, अंशुमतः विनयः, भगीरथस्य तपः च अष्टात्रिंशदादिषु सर्गेषु विस्तरेण वर्णितानि। ककुत्स्थात् एव ‘काकुत्स्थः’ इति रामस्य नाम, रघोः च ‘राघवः’ इति; एवं वंशावली नाम्नां मूलं दर्शयति। कल्माषपादस्य राक्षसत्वम् अपि पुराणेषु प्रसिद्धम्। अयं च वंशक्रमः केवलं गौरवप्रदर्शनाय न कीर्त्यते, अपि तु कन्यादानस्य योग्यतां साधयितुम्; यतः शास्त्रे कुलशुद्धिः एव वरपरीक्षायाः प्रथमं मानम्। अतः वसिष्ठस्य एतत् दीर्घं कथनम् अग्रिमेण वरणवाक्येन एव सफलं भवति। अत्र च अन्तिमं वाक्यम् ‘अस्माद्दशरथाज्जातौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ’ इति सर्वस्य वंशकथनस्य लक्ष्यम् — सर्वा एषा परम्परा एतयोः द्वयोः बालयोः पर्यवस्यति। श्रोतारः च स्मरन्ति यत् एतौ एव सभायां स्थितौ, यत्र वसिष्ठः वदति।

‘आदितः एव विशुद्धवंशानां परमधर्मिणाम् इक्ष्वाकुकुलजातानां वीराणां सत्यवादिनां राज्ञां कुले जातयोः रामलक्ष्मणयोः अर्थे, हे नृप, तव सुते वरये। हे नरश्रेष्ठ, सदृशाभ्यां ताभ्यां सदृशे कन्ये दातुम् अर्हसि।’ एवं वरणवचनेन अयं सर्गः समाप्यते। ‘सदृशाभ्यां सदृशे’ इति पदयुग्मेन विवाहस्य मूलतत्त्वं सूचितम् — कुलेन शीलेन वयसा च साम्यम् एव सम्बन्धस्य आधारः। अग्रिमे सर्गे जनकः स्वकुलं निमिमिथिपर्यन्तं कीर्तयित्वा कन्यादानस्य प्रतिज्ञां करिष्यति। वसिष्ठस्य वचनं च अत्र संक्षिप्तम् एव, यतः दीर्घः वंशपरिचयः एव तस्य भूमिका आसीत्।