बालकाण्डम् — एकोनसप्ततितमः सर्गः
दशरथस्य प्रयाणाज्ञा, ब्रह्मर्षीणाम् अग्रगमनम्, चतुरहेण विदेहप्रवेशः, जनकस्य स्वागतम्, विवाहप्रस्तावः, सुखरात्रिवासः
अस्मिन् सर्गे दूतवाक्यं श्रुत्वा दशरथः सबलः मिथिलां गच्छति। रात्र्यां व्यतीतायां सः सुमन्त्रम् आदिशति — धनाध्यक्षाः पुष्कलं धनं नानारत्नानि च आदाय अग्रे व्रजन्तु, चतुरंगबलं शीघ्रं निर्यातु, अनुत्तमं यानं युग्यं च सज्जं भवतु। वसिष्ठः वामदेवः जाबालिः कश्यपः दीर्घायुः मार्कण्डेयः कात्यायनः च अग्रे प्रयान्तु; स्यन्दनं च योज्यताम्, यतः कालात्ययः न स्यात्, दूताः च त्वरयन्ति। नरेन्द्रस्य वचनात् चतुरंगिणी सेना ऋषिभिः सार्धं व्रजन्तं राजानं पृष्ठतः अन्वयात्। चतुरहं मार्गं गत्वा ते विदेहान् प्राप्नुवन्; श्रीमान् जनकः श्रुत्वा पूजाम् अकल्पयत्। वृद्धं दशरथम् आसाद्य मुदितः जनकः परमं प्रहर्षं ययौ, ‘दिष्ट्या’ इति पुनःपुनः वदन् स्वागतम् अकरोत् — ‘उभयोः पुत्रयोः वीर्यनिर्जितां प्रीतिं लप्स्यसे; दिष्ट्या भगवान् वसिष्ठः द्विजश्रेष्ठैः सह देवैः सह शतक्रतुः इव प्राप्तः; दिष्ट्या मम विघ्नाः निर्जिताः, कुलं च पूजितम्। श्वः प्रभाते यज्ञस्य अन्ते ऋषिसत्तमैः सह विवाहं संवर्तयितुम् अर्हसि।’ दशरथः प्रत्युवाच — ‘प्रतिग्रहः दातृवशः इति मया पुरा श्रुतम्; यथा वक्ष्यसि तथा एव करिष्यामहे।’ तत् धर्मिष्ठं वचनं श्रुत्वा विदेहाधिपतिः विस्मितः। मुनिगणाः परस्परसमागमे हर्षेण तां रात्रिं सुखम् अवसन्। रामः लक्ष्मणेन सह विश्वामित्रं पुरस्कृत्य पितुः पादौ उपास्पृशत्; राजा च पुत्रौ निशाम्य जनकेन अभिपूजितः परमप्रीतः उवास; तत्त्ववित् जनकः अपि यज्ञस्य सुतयोः च क्रियाः धर्मेण कृत्वा रात्रिम् उवास।
१ततो रात्र्यां व्यतीतायां सोपाध्यायः सबान्धवः।
राजा दशरथो हृष्टः सुमन्त्रमिदमब्रवीत्॥
२अद्य सर्वे धनाध्यक्षा धनमादाय पुष्कलम्।
व्रजन्त्वग्रे सुविहिता नानारत्नसमन्विताः॥
३चतुरंगबलं चापि शीघ्रं निर्यातु सर्वशः।
ममाज्ञासमकालं च यानं युग्यमनुत्तमम्॥
पूर्वसर्गे जनकस्य दूताः अयोध्यायां दशरथाय विदेहराजस्य सन्देशम् अवेदयन्; राजा च मन्त्रिभिः सह श्वोयात्रां निश्चितवान्। ततः सा रात्रिः व्यतीता। उपाध्यायैः बान्धवैः च सहितः हृष्टः राजा दशरथः सुमन्त्रम् इदम् अब्रवीत् — ‘अद्य सर्वे धनाध्यक्षाः पुष्कलं धनम् आदाय नानारत्नसमन्विताः सुविहिताः च अग्रे व्रजन्तु। चतुरंगबलम् अपि सर्वशः शीघ्रं निर्यातु। मम आज्ञायाः समकालम् एव अनुत्तमं यानं युग्यं च सज्जं भवतु।’ अत्र द्रष्टव्यम् — राजा रिक्तहस्तः न गच्छति, अपि तु वधूपक्षाय उचितं वैभवं पुरस्कृत्य गच्छति; एषा एव कुलमर्यादा। ‘मम आज्ञायाः समकालम्’ इति पदेन राज्ञः औत्सुक्यं सूच्यते — आज्ञायाः उच्चारणस्य समये एव कार्यं सिद्धं भवेत् इति तस्य अभिप्रायः। अत्र च कोशः सेना वाहनानि च — त्रीणि एव राजयात्रायाः अङ्गानि क्रमेण आदिष्टानि।
१When that night had passed, king Daśaratha, in high spirits, with his teachers and his kinsmen about him, said this to Sumantra:
२“Today let all the treasurers take ample wealth, and go on ahead well provided, with jewels of every kind.
३Let the fourfold army too march out at once, in full strength. And the moment my order is given, let the finest carriages and draught animals be ready.
४वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ कश्यपः।
मार्कण्डेयस्तु दीर्घायुर्ऋषिः कात्यायनस्तथा॥
५एते द्विजाः प्रयान्त्वग्रे स्यन्दनं योजयस्व मे।
यथा कालात्ययो न स्याद्दूता हि त्वरयन्ति माम्॥
पुनः सः आह — ‘वसिष्ठः वामदेवः जाबालिः कश्यपः दीर्घायुः मार्कण्डेयः ऋषिः कात्यायनः च — एते द्विजाः अग्रे प्रयान्तु; मम स्यन्दनं च योजयस्व। यथा कालात्ययः न भवेत् तथा शीघ्रं क्रियताम्; जनकस्य दूताः हि माम् त्वरयन्ति।’ अत्र ऋषीणाम् अग्रगमनम् एव विशेषः — राजा स्वयं पश्चात्, ब्रह्मर्षयः तु पुरतः। धर्मकार्ये ब्राह्मणाः एव अग्रेसराः इति एतेन सूच्यते। ‘कालात्ययः न स्यात्’ इति पदेन च शुभकार्ये त्वरा एव गुणः इति उक्तम्। एते सप्त ऋषयः इक्ष्वाकुकुलस्य पुरोहिताः मन्त्रिणः च; तेषां नामग्रहणेन कविः दशरथस्य यात्रायाः धर्म्यत्वं स्थापयति।
४Vasiṣṭha, Vāmadeva, Jābāli, Kaśyapa, the long-lived seer Mārkaṇḍeya, and Kātyāyana —
५let these brahmins go in front, and harness my chariot for me. There must be no loss of time; the messengers are pressing me to hurry.”
६वचनाच्च नरेन्द्रस्य सेना च चतुरंगिणी।
राजानमृषिभिः सार्धं व्रजन्तं पृष्ठतोऽन्वयात्॥
७गत्वा चतुरहं मार्गं विदेहानभ्युपेयिवान्।
राजा च जनकः श्रीमान्श्रुत्वा पूजामकल्पयत्॥
नरेन्द्रस्य वचनात् चतुरंगिणी सेना ऋषिभिः सार्धं व्रजन्तं राजानं पृष्ठतः अन्वयात्। चतुरहं मार्गं गत्वा ते विदेहदेशम् अभ्युपेयुः। श्रीमान् राजा जनकः तेषाम् आगमनं श्रुत्वा पूजाम् अकल्पयत्। ‘चतुरहम्’ इति पदेन अयोध्यामिथिलयोः अन्तरं सूचितम् — तावान् एव मार्गः चतुर्भिः दिवसैः अतिक्रान्तः। जनकः न केवलं प्रतीक्षते, अपि तु आगमनवार्तां श्रुत्वा एव सत्कारसम्भारं सज्जीकरोति; एषा एव आतिथ्यधर्मस्य रीतिः। अत्र च कथा अयोध्यातः मिथिलां सङ्क्रामति — अत ऊर्ध्वं सर्वं मिथिलायाम् एव प्रवर्तते।
६At the king’s word the fourfold army followed behind him as he set out in the company of the seers.
७After four days’ journey they reached the land of the Videhas; and the illustrious king Janaka, hearing of it, made ready to receive them.
८ततो राजानमासाद्य वृद्धं दशरथं नृपम्।
मुदितो जनको राजा प्रहर्षं परमं ययौ॥
९उवाच वचनं श्रेष्ठो नरश्रेष्ठं मुदान्वितम्।
स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव॥
१०पुत्रयोरुभयोः प्रीतिं लप्स्यसे वीर्यनिर्जिताम्।
दिष्ट्या प्राप्तो महातेजा वसिष्ठो भगवानृषिः॥
११सह सर्वैर्द्विजश्रेष्ठैर्देवैरिव शतक्रतुः।
दिष्ट्या मे निर्जिता विघ्ना दिष्ट्या मे पूजितं कुलम्॥
ततः वृद्धं दशरथं नृपम् आसाद्य मुदितः जनकः परमं प्रहर्षं ययौ। श्रेष्ठः सः मुदान्वितं नरश्रेष्ठं प्रति वचनम् उवाच — ‘नरश्रेष्ठ, ते स्वागतम्; दिष्ट्या त्वं राघव अत्र प्राप्तः असि। उभयोः पुत्रयोः वीर्येण निर्जितां प्रीतिं त्वं लप्स्यसे। दिष्ट्या महातेजाः भगवान् वसिष्ठः ऋषिः सर्वैः द्विजश्रेष्ठैः सह प्राप्तः, देवैः सह शतक्रतुः इव। दिष्ट्या मम विघ्नाः निर्जिताः, दिष्ट्या च मम कुलं पूजितम्।’ अत्र ‘दिष्ट्या’ इति पदस्य पुनःपुनः प्रयोगेण जनकस्य हर्षातिशयः प्रकाश्यते — चतुर्षु स्थानेषु तत् पदं पठ्यते। ‘वीर्यनिर्जिताम्’ इति पदेन धनुर्भङ्गः स्मार्यते — सीतायाः विवाहः न याचनया, अपि तु पराक्रमेण लब्धः। वसिष्ठस्य आगमनं च जनकस्य महते सन्तोषाय, यतः द्विजश्रेष्ठानां सान्निध्यम् एव यज्ञस्य विवाहस्य च शोभा। वृद्धस्य राज्ञः अभिमुखं स्वयम् एव गत्वा जनकः आतिथेयस्य विनयं प्रकटयति।
८Then king Janaka came up to the aged king Daśaratha and, delighted, was filled with the greatest joy.
९That best of men spoke to the joyful best of men: “Welcome to you, best of men! By good fortune you have come, Rāghava.
१०You will receive the delight of both your sons, a delight won by their valour. By good fortune the mighty lord Vasiṣṭha, the seer, has come,
११together with all these best of brahmins, like Śatakratu with the gods. By good fortune my obstacles are overcome; by good fortune my family is honoured,
१२राघवैः सह सम्बन्धाद्वीर्यश्रेष्ठैर्महाबलैः।
श्वः प्रभाते नरेन्द्र त्वं संवर्तयितुमर्हसि॥
१३यज्ञस्यान्ते नरश्रेष्ठ विवाहमृषिसत्तमैः।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ऋषिमध्ये नराधिपः॥
१४वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठः प्रत्युवाच महीपतिम्।
प्रतिग्रहो दातृवशः श्रुतमेतन्मया पुरा॥
१५यथा वक्ष्यसि धर्मज्ञ तत्करिष्यामहे वयम्।
तद्धर्मिष्ठं यशस्यं च वचनं सत्यवादिनः॥
‘महाबलैः वीर्यश्रेष्ठैः राघवैः सह सम्बन्धात् इदं सर्वं जातम्। अतः हे नरेन्द्र, श्वः प्रभाते यज्ञस्य अन्ते ऋषिसत्तमैः सह विवाहं संवर्तयितुम् अर्हसि।’ तस्य तत् वचनं श्रुत्वा ऋषिमध्ये स्थितः वाक्यविदां श्रेष्ठः नराधिपः महीपतिं प्रत्युवाच — ‘प्रतिग्रहः दातृवशः इति मया पुरा श्रुतम्। हे धर्मज्ञ, यथा त्वं वक्ष्यसि तथा एव वयं करिष्यामहे।’ एतेन वचनेन दशरथः वरपक्षस्य गर्वं त्यजति; दातुः एव इच्छा प्रमाणम् इति धर्मम् अनुसरति। ‘प्रतिग्रहो दातृवशः’ इति वचनं शास्त्रवाक्यम् इव प्रयुक्तम् — यः गृह्णाति सः न विधिं वदति, दाता एव कालं क्रमं च निर्दिशति। अतः अस्य सर्गस्य केन्द्रे द्वयोः राज्ञोः विनयस्पर्धा एव दृश्यते। ‘श्वः प्रभाते’ इति कालनिर्देशेन च अग्रिमानां सर्गाणां कथाक्रमः निश्चितः भवति।
१२by this alliance with the Rāghavas, who are supreme in valour and of great strength. Tomorrow at daybreak, lord of men, you should bring the matter to its conclusion —
१३the wedding, best of men, at the close of the sacrifice, in the company of the greatest of seers.” Hearing that speech of his, the king, in the midst of the seers,
१४best of those who know how to speak, replied to the lord of the earth: “I have heard it said long ago that the receiver is subject to the giver.
१५As you shall say, dharma-knower, so shall we do.” That speech of the truthful king, most righteous and bringing honour,
१६श्रुत्वा विदेहाधिपतिः परं विस्मयमागतः।
ततः सर्वे मुनिगणाः परस्परसमागमे॥
१७हर्षेण महता युक्तास्तां रात्रिमवसन्सुखम्।
अथ रामो महातेजा लक्ष्मणेन समं ययौ॥
१८विश्वामित्रं पुरस्कृत्य पितुः पादावुपस्पृशन्।
राजा च राघवौ पुत्रौ निशाम्य परिहर्षितः॥
१९उवास परमप्रीतो जनकेनाभिपूजितः।
जनकोऽपि महातेजाः क्रिया धर्मेण तत्त्ववित्।
यज्ञस्य च सुताभ्यां च कृत्वा रात्रिमुवास ह॥
सत्यवादिनः तत् धर्मिष्ठं यशस्यं च वचनं श्रुत्वा विदेहाधिपतिः परं विस्मयम् आगतः। ततः सर्वे मुनिगणाः परस्परसमागमे महता हर्षेण युक्ताः तां रात्रिं सुखम् अवसन्। अथ महातेजाः रामः लक्ष्मणेन समं ययौ; विश्वामित्रं पुरस्कृत्य च पितुः पादौ उपास्पृशत्। राजा अपि राघवौ पुत्रौ निशाम्य परिहर्षितः जनकेन अभिपूजितः परमप्रीतः उवास। महातेजाः तत्त्ववित् जनकः अपि यज्ञस्य सुतयोः च क्रियाः धर्मेण कृत्वा तां रात्रिम् उवास। अत्र दीर्घवियोगानन्तरं पितुः पुत्रयोः च समागमः वर्ण्यते — रामः विश्वामित्रम् एव पुरतः कृत्वा पितरं नमति, गुरोः आदरः पितुः अपि पूर्वम् इति दर्शयन्। एवं विवाहपूर्वा रात्रिः सर्वेषां हर्षेण अतीता; अग्रिमे सर्गे जनकः कुशध्वजम् आह्वयति, वसिष्ठः च इक्ष्वाकुवंशं वर्णयति। ‘तत्त्ववित्’ इति विशेषणेन जनकस्य ज्ञाननिष्ठा सूचिता, या अग्रिमेषु सर्गेषु पुनः प्रकाशते।
१६the lord of Videha heard, and was filled with the greatest wonder. Then all the companies of sages, at meeting one another,
१७filled with great joy, passed that night in comfort. Then Rāma of great splendour went with Lakṣmaṇa,
१८putting Viśvāmitra before them, and touched his father’s feet. And the king, overjoyed at the sight of his two Rāghava sons,
१९honoured by Janaka and supremely pleased, took his rest. Janaka too, of great splendour, knowing the truth of things, performed according to dharma the rites of the sacrifice and those for his two daughters, and so passed the night.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥ ६९॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।