जनकदूतानामयोध्यागमनम्

पूर्वस्मिन् सर्गे जनकः विश्वामित्रस्य अनुमतिं लब्ध्वा स्वान् मन्त्रिणः दूतरूपेण अयोध्यां प्रेषितवान्। ते जनकेन समादिष्टाः दूताः तूर्णं प्रस्थिताः; मार्गे तेषां वाहनानि क्लान्तानि अभवन्, अतः ते त्रिरात्रम् उषित्वा चतुर्थे दिने अयोध्यापुरीं प्राविशन्। राज्ञः वचनात् ते राजभवनं गत्वा तत्र प्रवेशिताः, तत्र च देवसंकाशं वृद्धं दशरथं नृपं ददृशुः। ततः सर्वे बद्धाञ्जलिपुटाः विगतसाध्वसाः च भूत्वा राजानं प्रति प्रश्रितं मधुराक्षरं वाक्यम् अब्रुवन्। अत्र कविः दूतस्य लक्षणं सूचयति — स्वामिनः सन्देशं यथावत् वक्तुं निर्भयता अपेक्ष्यते, वचने तु विनयः माधुर्यं च रक्षणीयम्। एतौ द्वौ गुणौ एकत्र वर्तेते इति ‘प्रश्रितं मधुराक्षरम्’ इति पदाभ्यां दर्शितम्।

दूताः वदन्ति — ‘मैथिलः जनकः राजा अग्निहोत्रस्य अग्निं पुरस्कृत्य स्थितः सन् मुहुर्मुहुः मधुरया स्नेहसंरक्तया गिरा भवतः कुशलम् अव्ययं क्षेमं च पृच्छति; केवलं भवतः न, अपि तु उपाध्यायानां पुरोहितानां परिजनानां च कुशलं जिज्ञासते।’ एवम् अव्यग्रचित्तः सन् कुशलं पृष्ट्वा सः मिथिलाधिपः वैदेहः कौशिकस्य विश्वामित्रस्य अनुमतिम् आदाय भवन्तं प्रति इदं वाक्यम् अब्रवीत्। अत्र मन्तव्यम् — जनकः प्रथमम् अग्निं साक्षिणं कृत्वा, ततः गुरून् पुरोहितांश्च सस्नेहं स्मृत्वा, अनन्तरम् एव स्वप्रयोजनं कथयति। एषा एव राजधर्मस्य मर्यादा — कार्यं पश्चात्, कुशलप्रश्नः प्रथमम्। ‘मुहुर्मुहुः’ इति पदेन दूतानां पुनःपुनः उक्तः सन्देशस्य आदरः सूच्यते।

जनकस्य सन्देशः — ‘हे राजन्, मम प्रतिज्ञा पूर्वम् एव लोके विदिता यत् मम आत्मजा वीर्यशुल्का इति। तां श्रुत्वा बहवः राजानः कृतामर्षाः आगताः, किन्तु धनुषः सज्यीकरणे असमर्थाः सन्तः निर्वीर्याः विमुखीकृताः च। सा एव मम सुता अधुना विश्वामित्रपुरस्कृतैः यदृच्छया आगतैः तव पुत्रकैः निर्जिता। हे महाबाहो, यत् तत् रत्नभूतं दिव्यं धनुः आसीत्, तत् अपि महत्यां जनसंसदि महात्मना रामेण मध्ये भग्नम्।’ अत्र ‘यदृच्छया’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — रामलक्ष्मणौ न विवाहार्थम् आगतौ, अपि तु विश्वामित्रस्य यज्ञरक्षणार्थम्; तथापि दैवेन एव एषः सम्बन्धः घटितः। ‘पुत्रकैः’ इति वात्सल्यसूचकं पदम् अपि जनकस्य स्नेहं प्रकटयति।

‘अतः वीर्यशुल्का सीता मया अस्मै महात्मने रामाय देया। तया एव प्रतिज्ञां तर्तुम् इच्छामि; तत् भवान् अनुज्ञातुम् अर्हति। हे महाराज, सोपाध्यायः पुरोहितपुरस्कृतः च शीघ्रम् आगच्छ; भवते भद्रम् अस्तु; उभौ राघवौ स्वयं द्रष्टुम् अर्हसि। हे राजेन्द्र, मम प्रतिज्ञां निर्वर्तयितुम् अर्हसि; अत्र आगत्य उभयोः अपि पुत्रयोः प्रीतिं त्वम् उपलप्स्यसे।’ अत्र ‘उभयोः पुत्रयोः’ इति वचनेन जनकः सूक्ष्मतया सूचयति यत् न केवलं रामस्य, अपि तु लक्ष्मणस्य अपि विवाहः तत्र सेत्स्यति — यत् अग्रिमेषु सर्गेषु प्रकटं भविष्यति। एवं दूतवाक्येन एव विवाहमहोत्सवस्य सूचना दत्ता। अपि च जनकः न आज्ञापयति, किन्तु ‘अनुज्ञातुम् अर्हसि’ इति याचते।

दूताः वाक्यं समापयन्ति — ‘एवं विदेहाधिपतिः विश्वामित्रेण अभ्यनुज्ञातः शतानन्दस्य च मते स्थितः सन् इदं मधुरं वाक्यम् अब्रवीत्।’ तत् दूतवाक्यं श्रुत्वा राजा दशरथः परमहर्षितः अभवत्, वसिष्ठं वामदेवं मन्त्रिणश्च उद्दिश्य एवम् अब्रवीत्। अत्र द्रष्टव्यम् — जनकः स्वयम् एकाकी न निश्चिनोति; विश्वामित्रस्य आज्ञां कुलपुरोहितस्य शतानन्दस्य च सम्मतिं गृहीत्वा एव सन्देशं प्रेषयति। तथा दशरथः अपि हर्षमात्रेण न प्रवर्तते, अपि तु गुरून् मन्त्रिणश्च पूर्वं पृच्छति।

दशरथः वदति — ‘कुशिकपुत्रेण विश्वामित्रेण गुप्तः कौसल्यायाः आनन्दवर्धनः रामः भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह विदेहेषु वसति। महात्मना जनकेन तस्य काकुत्स्थस्य वीर्यं साक्षात् दृष्टम्; अतः सः राघवे स्वसुतायाः सम्प्रदानं कर्तुम् इच्छति। यदि महात्मनः जनकस्य एतत् वृत्तं भवतां रोचते, तर्हि शीघ्रम् एव तां पुरीं गच्छामः; कालस्य पर्ययः मा भूत्।’ अत्र ‘कौसल्यानन्दवर्धनः’ इति पदेन मातुः हर्षः अपि सूचितः; ‘यदि वः रोचते’ इति च राज्ञः विनयः — सः आज्ञां न ददाति, सम्मतिं याचते। ‘कालस्य पर्ययः मा भूत्’ इति वचने तु पितुः औत्सुक्यं स्फुटम्।

तत् श्रुत्वा सर्वैः महर्षिभिः सह मन्त्रिणः ‘बाढम्’ इति एकवाक्यतया ऊचुः। सुप्रीतः राजा च मन्त्रिणः प्रति ‘श्वः यात्रा’ इति अब्रवीत्। नरेन्द्रस्य ते मन्त्रिणः सर्वैः गुणैः समन्विताः राज्ञा च परमं सत्कृताः प्रमुदिताः सन्तः तां रात्रिम् ऊषुः। न कोऽपि विप्रतिपत्तिः, न विलम्बः — सर्वेषां चित्तम् एकम् एव आसीत्। एवम् अयं सर्गः जनकस्य निमन्त्रणं दशरथस्य च निश्चयं संयोज्य अग्रिमस्य सर्गस्य मिथिलायात्रायै भूमिं रचयति; इतः बालकाण्डे विवाहपर्व आरभते।