श्रीरामेण धनुर्भङ्गः

पूर्वसर्गे जनकः विश्वामित्राय शैवस्य धनुषः वृत्तान्तं कथयित्वा ‘वीर्यशुल्का मे कन्या’ इति स्वप्रतिज्ञाम् अकथयत्। तत् जनकस्य वचः श्रुत्वा महामुनिः विश्वामित्रः पार्थिवं जनकम् उवाच — ‘रामाय धनुः दर्शय’ इति। एकेन एव एतेन वाक्येन सर्गस्य सम्पूर्णा कथा प्रवर्तते; मुनिः न प्रार्थयते, न च विवादं करोति, केवलं दर्शनम् एव याचते। ततः सः राजा जनकः सचिवान् व्यादिदेश — ‘गन्धमाल्यानुलेपितं तत् दिव्यं धनुः अत्र आनीयताम्’ इति। अत्र द्रष्टव्यम् — तत् धनुः केवलम् आयुधम् इव न गण्यते, अपितु देवप्रसादरूपं पूज्यं वस्तु; अतः चन्दनेन माल्यैः च अलङ्कृतम् एव सभाम् आनीयते। जनकस्य आदेशः न विलम्बम् अपेक्षते; तत्क्षणम् एव सचिवाः नियुक्ताः।

जनकेन समादिष्टाः अमितौजसः सचिवाः पुरं प्राविशन्, तत् धनुः पुरतः कृत्वा नगरात् निर्जग्मुः च। व्यायतानां महात्मनां नृणां पञ्चाशत् शतानि, अर्थात् पञ्चसहस्राणि पुरुषाः, अष्टचक्रां तां मञ्जूषां कथंचन एव ऊहुः। ‘कथंचन’ इति पदेन कविः धनुषः अतुलं गुरुत्वं सूचयति — पञ्चसहस्राः अपि बलिनः पुरुषाः कृच्छ्रेण एव तां चक्रयुक्तां पेटिकां प्रावर्तयन्। न अश्वाः न गजाः, मनुष्याः एव तां वहन्ति; एतेन धनुषः अलौकिकता प्रत्यक्षतया दर्श्यते। तां आयसीं सुमञ्जूषाम् आदाय नृपतिमन्त्रिणः सुरोपमं जनकम् ऊचुः। मञ्जूषा च अष्टचक्रा — अर्थात् अष्टभिः चक्रैः युक्ता शकटाकृतिः पेटिका, यां विना चक्राणि चालयितुम् एव न शक्यम्।

मन्त्रिणः अवदन् — ‘राजन् मिथिलाधिप राजेन्द्र, इदं सर्वराजभिः पूजितं धनुर्वरम् उपस्थितम्; यदि दर्शयितुम् इच्छसि तर्हि एतत् दर्शनीयम्’ इति। तेषां वचः श्रुत्वा नृपः कृताञ्जलिः महात्मानं विश्वामित्रं तौ उभौ रामलक्ष्मणौ च अभाषत — ‘ब्रह्मन्, इदं धनुर्वरं जनकवंश्यैः राजभिः अभिपूजितम्; महावीर्याः अपि राजानः एतत् पूरयितुम् अशक्ताः आसन्, तथापि तैः पूर्वकाले सम्मानितम् एव।’ अत्र जनकः धनुषः इतिहासम् एव वर्णयति — कुलक्रमेण पूजितम्, बहुभिः वीरैः प्रयत्नेन अपि न आरोपितम्; तेन श्रोतृणां मनसि उत्कण्ठा वर्धते। ‘सर्वराजभिः पूजितम्’ इति मन्त्रिणां वचनम् अपि तम् एव अर्थं दृढीकरोति।

‘एतत् धनुः सासुराः सर्वे सुरगणाः आरोपयितुं न शक्ताः, न च राक्षसाः, न गन्धर्वयक्षप्रवराः, न किन्नराः, न महोरगाः। अस्य धनुषः प्रपूरणे आरोपणे समायोगे वेपने तोलने च मानुषाणां का गतिः? तत् एतत् धनुषां श्रेष्ठम् अत्र आनीतम्; हे मुनिपुंगव महाभाग, अनयोः राजपुत्रयोः एतत् दर्शय’ इति। एवं जनकः स्वयम् एव धनुषः असाध्यत्वं विस्तरेण वर्णयति; तेन अग्रे रामस्य कर्म अधिकं महत् प्रतिभाति। तथापि सः दर्शनं न प्रतिषेधति — कन्यायाः पितुः हृदये आशा अपि विद्यते। ‘क्व गतिः’ इति प्रश्नः अत्र निषेधार्थः — मनुष्याणां तत्र गतिः एव नास्ति इति भावः।

जनकभाषितं श्रुत्वा सरामः विश्वामित्रः राघवम् अब्रवीत् — ‘वत्स राम, धनुः पश्य’ इति। महर्षेः वचनात् रामः यत्र तत् धनुः तिष्ठति तत्र गत्वा तां मञ्जूषाम् अपावृत्य धनुः दृष्ट्वा अब्रवीत् — ‘इदं दिव्यं धनुर्वरम् अहम् इह पाणिना संस्पृशामि; तोलने पूरणे च यत्नवान् भविष्यामि’ इति। अत्र रामस्य वचनं न गर्वयुक्तम्, अपितु विनीतम्; ‘करिष्यामि’ इति न, ‘यत्नवान् भविष्यामि’ इति एव सः वदति। गुरोः आज्ञा, शिष्यस्य विनयः, कर्मणि च निश्चयः — त्रीणि अपि एकत्र दृश्यन्ते। विश्वामित्रः च ‘सरामः’ इति उच्यते — रामेण सह एव सः तत्र उपविष्टः आसीत्।

‘बाढम्’ इति राजा अब्रवीत्, मुनिः च तथैव समभाषत। मुनेः वचनात् रामः लीलया धनुर्मध्ये जग्राह। बहूनां नृसहस्राणां पश्यतां सतां सः धर्मात्मा रघुनन्दनः सलीलम् इव तत् धनुः आरोपयत्। यत् देवासुरगन्धर्वैः अपि अशक्यम् आसीत्, तत् रामस्य क्रीडामात्रम् अभवत्। ‘लीलया’ ‘सलीलम्’ इति पदद्वयेन कविः अनायासं द्विः सूचयति; ‘पश्यतां नृसहस्राणाम्’ इति च पदेन कर्मणः प्रसिद्धिं दर्शयति — न रहसि, अपितु बहुजनसमक्षम् एव एतत् कृतम्। धनुः च मध्ये गृहीतम्, यतः तत्र एव मुष्टिस्थानम्; एतत् धनुर्वेदस्य रीतिः। राजा मुनिः च युगपत् अनुमतिं दत्तवन्तौ, तेन रामस्य कर्म उभयानुमतम् अभवत्।

मौर्वीम् आरोपयित्वा सः तत् धनुः पूरयामास; तदा महायशाः नरश्रेष्ठः तत् धनुः मध्ये बभञ्ज। तस्य निर्घातसमनिःस्वनः महान् शब्दः आसीत्, दीर्यतः पर्वतस्य इव सुमहान् भूमिकम्पः च अभवत्। मुनिवरं राजानं तौ च राघवौ वर्जयित्वा तेन शब्देन मोहिताः सर्वे नराः निपेतुः। चत्वारः एव अकम्पिताः अवस्थिताः — तपसा तेजसा च ये तं शब्दम् अतिक्रान्ताः। धनुषः भङ्गः न प्रमादः, अपितु आरोपणस्य अतिरेकेण सिद्धं प्रमाणम्; तेन जनकस्य प्रतिज्ञा सिद्धा भवति। तौ राघवौ इति रामलक्ष्मणौ उभौ अपि अत्र गृहीतौ। शब्दः च वज्रपातसदृशः, भूकम्पः च पर्वतभेदसदृशः — द्वाभ्याम् उपमाभ्यां कविः तस्य महत्त्वं वर्णयति।

तस्मिन् जने प्रत्याश्वस्ते विगतसाध्वसः वाक्यज्ञः राजा प्राञ्जलिः मुनिपुंगवम् उवाच — ‘भगवन्, मया दशरथात्मजस्य रामस्य वीर्यं साक्षात् दृष्टम्; इदम् अत्यद्भुतम् अचिन्त्यम् अतर्कितं च। मे सुता सीता दशरथात्मजं रामं भर्तारम् आसाद्य जनकानां कुले कीर्तिम् आहरिष्यति। हे कौशिक, ‘वीर्यशुल्का मे कन्या’ इति मम प्रतिज्ञा सत्या अभवत्; प्राणेभ्यः अपि बहुमता सीता रामाय देया।’ अत्र जनकः न धनस्य न राज्यस्य, अपितु प्रतिज्ञायाः सत्यत्वस्य एव हर्षं करोति; कन्या च तेन ‘प्राणैः बहुमता’ इति उच्यते। सीता च ‘अयोनिजा’ इति पूर्वसर्गे उक्ता, अत्र तु ‘मे सुता’ इति स्नेहेन एव निर्दिष्टा।

‘ब्रह्मन् कौशिक, भवतः अनुमते मम मन्त्रिणः रथैः त्वरिताः शीघ्रम् अयोध्यां गच्छन्तु; भद्रं ते। ते प्रश्रितैः वाक्यैः राजानं दशरथं मम पुरम् आनयन्तु, वीर्यशुल्कायाः कन्यायाः प्रदानं च सर्वशः कथयन्तु। ‘मुनिगुप्तौ काकुत्स्थौ इह वर्तेते’ इति च नृपाय कथयन्तु; एवं प्रीतियुक्तं राजानं सुशीघ्रगाः ते आनयन्तु’ इति। एतावत्पर्यन्तं जनकः विश्वामित्रस्य अनुमतिं पुनः पुनः अपेक्षते — मुनिः एव अत्र सर्वस्य कार्यस्य प्रमाणम्। एवं विवाहस्य निश्चयः दूतप्रेषणे परिणमति। दूतैः च त्रीणि कार्याणि करणीयानि — वृत्तान्तकथनम्, विवाहनिवेदनम्, दशरथस्य आनयनम्।

कौशिकः ‘तथा’ इति आह। ततः धर्मात्मा राजा जनकः मन्त्रिणः आभाष्य कृतशासनान् तान् अयोध्यां प्रेषयामास — यथावृत्तं समाख्यातुं नृपं दशरथं च आनेतुम्। अयं श्लोकः षट्पादः, त्रिभिः अर्धैः एकस्मिन् एव अङ्के निबद्धः। एवम् अयं सर्गः धनुर्भङ्गेन सीतारामविवाहस्य निश्चयं कृत्वा, अग्रिमे सर्गे दूतानाम् अयोध्याप्रवेशस्य दशरथसमीपे सन्देशनिवेदनस्य च कथां प्रस्तौति। कथायाः सन्धिः अत्र स्पष्टः — मिथिलायाः वृत्तम् अयोध्यां प्रति चलति। ‘कृतशासनान्’ इति पदेन दूतानां स्पष्टः आदेशः सूचितः।