पूर्वसर्गे जनकः विश्वामित्राय शैवस्य धनुषः वृत्तान्तं कथयित्वा ‘वीर्यशुल्का मे कन्या’ इति स्वप्रतिज्ञाम् अकथयत्। तत् जनकस्य वचः श्रुत्वा महामुनिः विश्वामित्रः पार्थिवं जनकम् उवाच — ‘रामाय धनुः दर्शय’ इति। एकेन एव एतेन वाक्येन सर्गस्य सम्पूर्णा कथा प्रवर्तते; मुनिः न प्रार्थयते, न च विवादं करोति, केवलं दर्शनम् एव याचते। ततः सः राजा जनकः सचिवान् व्यादिदेश — ‘गन्धमाल्यानुलेपितं तत् दिव्यं धनुः अत्र आनीयताम्’ इति। अत्र द्रष्टव्यम् — तत् धनुः केवलम् आयुधम् इव न गण्यते, अपितु देवप्रसादरूपं पूज्यं वस्तु; अतः चन्दनेन माल्यैः च अलङ्कृतम् एव सभाम् आनीयते। जनकस्य आदेशः न विलम्बम् अपेक्षते; तत्क्षणम् एव सचिवाः नियुक्ताः।

जनकेन समादिष्टाः अमितौजसः सचिवाः पुरं प्राविशन्, तत् धनुः पुरतः कृत्वा नगरात् निर्जग्मुः च। व्यायतानां महात्मनां नृणां पञ्चाशत् शतानि, अर्थात् पञ्चसहस्राणि पुरुषाः, अष्टचक्रां तां मञ्जूषां कथंचन एव ऊहुः। ‘कथंचन’ इति पदेन कविः धनुषः अतुलं गुरुत्वं सूचयति — पञ्चसहस्राः अपि बलिनः पुरुषाः कृच्छ्रेण एव तां चक्रयुक्तां पेटिकां प्रावर्तयन्। न अश्वाः न गजाः, मनुष्याः एव तां वहन्ति; एतेन धनुषः अलौकिकता प्रत्यक्षतया दर्श्यते। तां आयसीं सुमञ्जूषाम् आदाय नृपतिमन्त्रिणः सुरोपमं जनकम् ऊचुः। मञ्जूषा च अष्टचक्रा — अर्थात् अष्टभिः चक्रैः युक्ता शकटाकृतिः पेटिका, यां विना चक्राणि चालयितुम् एव न शक्यम्।

मन्त्रिणः अवदन् — ‘राजन् मिथिलाधिप राजेन्द्र, इदं सर्वराजभिः पूजितं धनुर्वरम् उपस्थितम्; यदि दर्शयितुम् इच्छसि तर्हि एतत् दर्शनीयम्’ इति। तेषां वचः श्रुत्वा नृपः कृताञ्जलिः महात्मानं विश्वामित्रं तौ उभौ रामलक्ष्मणौ च अभाषत — ‘ब्रह्मन्, इदं धनुर्वरं जनकवंश्यैः राजभिः अभिपूजितम्; महावीर्याः अपि राजानः एतत् पूरयितुम् अशक्ताः आसन्, तथापि तैः पूर्वकाले सम्मानितम् एव।’ अत्र जनकः धनुषः इतिहासम् एव वर्णयति — कुलक्रमेण पूजितम्, बहुभिः वीरैः प्रयत्नेन अपि न आरोपितम्; तेन श्रोतृणां मनसि उत्कण्ठा वर्धते। ‘सर्वराजभिः पूजितम्’ इति मन्त्रिणां वचनम् अपि तम् एव अर्थं दृढीकरोति।

‘एतत् धनुः सासुराः सर्वे सुरगणाः आरोपयितुं न शक्ताः, न च राक्षसाः, न गन्धर्वयक्षप्रवराः, न किन्नराः, न महोरगाः। अस्य धनुषः प्रपूरणे आरोपणे समायोगे वेपने तोलने च मानुषाणां का गतिः? तत् एतत् धनुषां श्रेष्ठम् अत्र आनीतम्; हे मुनिपुंगव महाभाग, अनयोः राजपुत्रयोः एतत् दर्शय’ इति। एवं जनकः स्वयम् एव धनुषः असाध्यत्वं विस्तरेण वर्णयति; तेन अग्रे रामस्य कर्म अधिकं महत् प्रतिभाति। तथापि सः दर्शनं न प्रतिषेधति — कन्यायाः पितुः हृदये आशा अपि विद्यते। ‘क्व गतिः’ इति प्रश्नः अत्र निषेधार्थः — मनुष्याणां तत्र गतिः एव नास्ति इति भावः।

जनकभाषितं श्रुत्वा सरामः विश्वामित्रः राघवम् अब्रवीत् — ‘वत्स राम, धनुः पश्य’ इति। महर्षेः वचनात् रामः यत्र तत् धनुः तिष्ठति तत्र गत्वा तां मञ्जूषाम् अपावृत्य धनुः दृष्ट्वा अब्रवीत् — ‘इदं दिव्यं धनुर्वरम् अहम् इह पाणिना संस्पृशामि; तोलने पूरणे च यत्नवान् भविष्यामि’ इति। अत्र रामस्य वचनं न गर्वयुक्तम्, अपितु विनीतम्; ‘करिष्यामि’ इति न, ‘यत्नवान् भविष्यामि’ इति एव सः वदति। गुरोः आज्ञा, शिष्यस्य विनयः, कर्मणि च निश्चयः — त्रीणि अपि एकत्र दृश्यन्ते। विश्वामित्रः च ‘सरामः’ इति उच्यते — रामेण सह एव सः तत्र उपविष्टः आसीत्।

‘बाढम्’ इति राजा अब्रवीत्, मुनिः च तथैव समभाषत। मुनेः वचनात् रामः लीलया धनुर्मध्ये जग्राह। बहूनां नृसहस्राणां पश्यतां सतां सः धर्मात्मा रघुनन्दनः सलीलम् इव तत् धनुः आरोपयत्। यत् देवासुरगन्धर्वैः अपि अशक्यम् आसीत्, तत् रामस्य क्रीडामात्रम् अभवत्। ‘लीलया’ ‘सलीलम्’ इति पदद्वयेन कविः अनायासं द्विः सूचयति; ‘पश्यतां नृसहस्राणाम्’ इति च पदेन कर्मणः प्रसिद्धिं दर्शयति — न रहसि, अपितु बहुजनसमक्षम् एव एतत् कृतम्। धनुः च मध्ये गृहीतम्, यतः तत्र एव मुष्टिस्थानम्; एतत् धनुर्वेदस्य रीतिः। राजा मुनिः च युगपत् अनुमतिं दत्तवन्तौ, तेन रामस्य कर्म उभयानुमतम् अभवत्।

मौर्वीम् आरोपयित्वा सः तत् धनुः पूरयामास; तदा महायशाः नरश्रेष्ठः तत् धनुः मध्ये बभञ्ज। तस्य निर्घातसमनिःस्वनः महान् शब्दः आसीत्, दीर्यतः पर्वतस्य इव सुमहान् भूमिकम्पः च अभवत्। मुनिवरं राजानं तौ च राघवौ वर्जयित्वा तेन शब्देन मोहिताः सर्वे नराः निपेतुः। चत्वारः एव अकम्पिताः अवस्थिताः — तपसा तेजसा च ये तं शब्दम् अतिक्रान्ताः। धनुषः भङ्गः न प्रमादः, अपितु आरोपणस्य अतिरेकेण सिद्धं प्रमाणम्; तेन जनकस्य प्रतिज्ञा सिद्धा भवति। तौ राघवौ इति रामलक्ष्मणौ उभौ अपि अत्र गृहीतौ। शब्दः च वज्रपातसदृशः, भूकम्पः च पर्वतभेदसदृशः — द्वाभ्याम् उपमाभ्यां कविः तस्य महत्त्वं वर्णयति।

तस्मिन् जने प्रत्याश्वस्ते विगतसाध्वसः वाक्यज्ञः राजा प्राञ्जलिः मुनिपुंगवम् उवाच — ‘भगवन्, मया दशरथात्मजस्य रामस्य वीर्यं साक्षात् दृष्टम्; इदम् अत्यद्भुतम् अचिन्त्यम् अतर्कितं च। मे सुता सीता दशरथात्मजं रामं भर्तारम् आसाद्य जनकानां कुले कीर्तिम् आहरिष्यति। हे कौशिक, ‘वीर्यशुल्का मे कन्या’ इति मम प्रतिज्ञा सत्या अभवत्; प्राणेभ्यः अपि बहुमता सीता रामाय देया।’ अत्र जनकः न धनस्य न राज्यस्य, अपितु प्रतिज्ञायाः सत्यत्वस्य एव हर्षं करोति; कन्या च तेन ‘प्राणैः बहुमता’ इति उच्यते। सीता च ‘अयोनिजा’ इति पूर्वसर्गे उक्ता, अत्र तु ‘मे सुता’ इति स्नेहेन एव निर्दिष्टा।

‘ब्रह्मन् कौशिक, भवतः अनुमते मम मन्त्रिणः रथैः त्वरिताः शीघ्रम् अयोध्यां गच्छन्तु; भद्रं ते। ते प्रश्रितैः वाक्यैः राजानं दशरथं मम पुरम् आनयन्तु, वीर्यशुल्कायाः कन्यायाः प्रदानं च सर्वशः कथयन्तु। ‘मुनिगुप्तौ काकुत्स्थौ इह वर्तेते’ इति च नृपाय कथयन्तु; एवं प्रीतियुक्तं राजानं सुशीघ्रगाः ते आनयन्तु’ इति। एतावत्पर्यन्तं जनकः विश्वामित्रस्य अनुमतिं पुनः पुनः अपेक्षते — मुनिः एव अत्र सर्वस्य कार्यस्य प्रमाणम्। एवं विवाहस्य निश्चयः दूतप्रेषणे परिणमति। दूतैः च त्रीणि कार्याणि करणीयानि — वृत्तान्तकथनम्, विवाहनिवेदनम्, दशरथस्य आनयनम्।

कौशिकः ‘तथा’ इति आह। ततः धर्मात्मा राजा जनकः मन्त्रिणः आभाष्य कृतशासनान् तान् अयोध्यां प्रेषयामास — यथावृत्तं समाख्यातुं नृपं दशरथं च आनेतुम्। एवम् अयं सर्गः धनुर्भङ्गेन सीतारामविवाहस्य निश्चयं कृत्वा, अग्रिमे सर्गे दूतानाम् अयोध्याप्रवेशस्य दशरथसमीपे सन्देशनिवेदनस्य च कथां प्रस्तौति। कथायाः सन्धिः अत्र स्पष्टः — मिथिलायाः वृत्तम् अयोध्यां प्रति चलति। ‘कृतशासनान्’ इति पदेन दूतानां स्पष्टः आदेशः सूचितः।

క్రిందటి సర్గలో జనకుడు విశ్వామిత్రుడికి శివధనుస్సు వృత్తాంతాన్ని చెప్పి, ‘నా కుమార్తె వీర్యశుల్క’ అనే తన ప్రతిజ్ఞను తెలిపాడు. జనకుడి ఆ మాట విని మహాముని విశ్వామిత్రుడు భూపతి అయిన జనకుడితో ‘రాముడికి ధనుస్సును చూపించు’ అన్నాడు. ఈ ఒక్క మాటతోనే సర్గలోని కథ అంతా నడుస్తుంది; ముని ప్రార్థించడు, వాదించడు, కేవలం చూపమని మాత్రమే అడుగుతాడు. అప్పుడు రాజు జనకుడు ‘గంధమాల్యాలతో అలంకరించబడిన ఆ దివ్య ధనుస్సును ఇక్కడికి తీసుకురండి’ అని మంత్రులను ఆజ్ఞాపించాడు. ఇక్కడ గమనించవలసినది: ఆ ధనుస్సును కేవలం ఒక ఆయుధంగా లెక్కించరు, దేవతల అనుగ్రహరూపమైన పూజనీయ వస్తువుగా భావిస్తారు; అందుకే చందనంతో, పూలమాలలతో అలంకరించే దానిని సభకు తెస్తారు. జనకుడి ఆజ్ఞ ఆలస్యాన్ని సహించదు; ఆ క్షణంలోనే మంత్రులు నియమించబడ్డారు.

జనకుడి ఆజ్ఞ పొందిన అపారమైన తేజస్సు గల మంత్రులు నగరంలోకి ప్రవేశించి, ఆ ధనుస్సును ముందుంచుకొని నగరం నుండి బయలుదేరారు. పొడవైన దేహాలు గల మహాబలులైన మనుషులు యాభై వందలమంది, అంటే ఐదువేల మంది, ఎనిమిది చక్రాల ఆ పెట్టెను అతికష్టం మీద లాగుకొని వచ్చారు. ‘కథంచన’ (ఎలాగోలా, అతికష్టం మీద) అనే పదంతో కవి ధనుస్సు యొక్క సాటిలేని బరువును సూచిస్తున్నాడు; ఐదువేల మంది బలశాలులు కూడా ఆ చక్రాల పెట్టెను కష్టం మీదనే కదిలించగలిగారు. గుర్రాలు కాదు, ఏనుగులు కాదు, మనుషులే దానిని మోస్తున్నారు; దీనితో ధనుస్సు యొక్క అలౌకికత కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపబడుతుంది. ఇనుముతో చేసిన ఆ చక్కని పెట్టెను తీసుకొని రాజమంత్రులు దేవసమానుడైన జనకుడితో మాట్లాడారు. ఆ పెట్టె ఎనిమిది చక్రాలది, అంటే ఎనిమిది చక్రాలు అమర్చిన బండి ఆకారపు పెట్టె; చక్రాలు లేకుండా దానిని కదల్చడమే సాధ్యం కాదు.

మంత్రులు ఇలా విన్నవించారు: ‘రాజా, మిథిలాధిపా, రాజేంద్రా, రాజులందరిచేత పూజించబడిన ఈ శ్రేష్ఠమైన ధనుస్సు వచ్చి ఉన్నది; చూపదలచుకుంటే దీనిని చూపవచ్చు.’ వారి మాట విని రాజు చేతులు జోడించి మహాత్ముడైన విశ్వామిత్రుడితో, ఆ రామలక్ష్మణులిద్దరితో ఇలా అన్నాడు: ‘బ్రహ్మర్షీ, ఈ శ్రేష్ఠమైన ధనుస్సు జనకవంశపు రాజులచేత పూజించబడింది; మహాపరాక్రమవంతులైన రాజులు కూడా దీనిని ఎక్కుపెట్టలేకపోయారు, అయినా పూర్వకాలంలో వారిచేత ఇది గౌరవించబడింది.’ ఇక్కడ జనకుడు ధనుస్సు చరిత్రనే వర్ణిస్తున్నాడు: వంశపారంపర్యంగా పూజించబడింది, ఎందరో వీరులు ప్రయత్నించినా ఎక్కుపెట్టలేకపోయారు; దీనితో వినేవారి మనస్సులో ఉత్కంఠ పెరుగుతుంది. ‘రాజులందరిచేత పూజించబడింది’ అనే మంత్రుల మాట కూడా అదే అర్థాన్ని దృఢపరుస్తుంది.

‘ఈ ధనుస్సును అసురులతో కలిసి దేవగణాలన్నీ ఎక్కుపెట్టలేకపోయాయి; రాక్షసులు గానీ, గంధర్వ యక్ష శ్రేష్ఠులు గానీ, కిన్నరులు గానీ, మహాసర్పాలు గానీ ఎక్కుపెట్టలేకపోయారు. ఈ ధనుస్సును లాగడంలో, ఎక్కుపెట్టడంలో, నారిని తొడిగి బాణం సంధించడంలో, కదిలించడంలో, ఎత్తడంలో మనుషుల గతి ఏమిటి? ధనుస్సులలో శ్రేష్ఠమైన ఆ ధనుస్సు ఇదే ఇక్కడికి తీసుకురాబడింది; ఓ మునిపుంగవా, మహాభాగా, దీనిని ఈ రాజకుమారులిద్దరికీ చూపించండి.’ ఇలా జనకుడు స్వయంగానే ధనుస్సు యొక్క అసాధ్యతను విస్తారంగా వర్ణిస్తున్నాడు; దానివల్ల ముందు రాముడు చేసే కార్యం మరింత గొప్పగా కనిపిస్తుంది. అయినా అతడు చూపడాన్ని నిరాకరించడు; కన్య తండ్రి హృదయంలో ఆశ కూడా ఉన్నది. ‘మనుషుల గతి ఏమిటి’ అనే ప్రశ్న ఇక్కడ నిషేధార్థకం: మనుషులకు అక్కడ గతే లేదని భావం.

జనకుడి మాట విని, రాముడితో కూర్చొని ఉన్న విశ్వామిత్రుడు రాఘవుడితో ‘నాయనా రామా, ధనుస్సును చూడు’ అన్నాడు. మహర్షి మాట ప్రకారం రాముడు ఆ ధనుస్సు ఉన్నచోటికి వెళ్ళి, ఆ పెట్టె మూత తెరిచి, ధనుస్సును చూసి ఇలా అన్నాడు: ‘ఈ దివ్యమైన శ్రేష్ఠ ధనుస్సును నేను ఇప్పుడు చేతితో తాకుతాను; దీనిని ఎత్తడానికి, ఎక్కుపెట్టడానికి ప్రయత్నిస్తాను.’ ఇక్కడ రాముడి మాట గర్వంతో కూడినది కాదు, వినయంతో కూడినది; ‘చేస్తాను’ అని కాదు, ‘ప్రయత్నిస్తాను’ అని మాత్రమే అంటాడు. గురువు ఆజ్ఞ, శిష్యుడి వినయం, కార్యంలో నిశ్చయం — మూడూ ఒకేచోట కనిపిస్తాయి. విశ్వామిత్రుడిని ‘సరామః’ (రాముడితో కూడినవాడు) అని చెప్పడం వల్ల, అతడు రాముడితో కలిసే అక్కడ కూర్చొని ఉన్నాడని తెలుస్తుంది.

‘సరే’ అని రాజు అన్నాడు, ముని కూడా అలాగే అన్నాడు. ముని మాట మేరకు రాముడు అవలీలగా ధనుస్సును మధ్యలో పట్టుకున్నాడు. వేలాది మంది మనుషులు చూస్తుండగా ధర్మాత్ముడైన ఆ రఘునందనుడు ఆటలాడినట్లుగా ఆ ధనుస్సును ఎక్కుపెట్టాడు. దేవతలకు, అసురులకు, గంధర్వులకు కూడా సాధ్యం కానిది రాముడికి కేవలం ఆట అయింది. ‘లీలయా’, ‘సలీలమ్’ (అవలీలగా, ఆటలాగా) అనే రెండు పదాలతో కవి ఆ శ్రమలేనితనాన్ని రెండుసార్లు సూచిస్తున్నాడు; ‘వేలాది మంది చూస్తుండగా’ అనే మాటతో ఆ కార్యం ఎంత ప్రసిద్ధమైనదో చూపుతున్నాడు: ఇది రహస్యంగా కాదు, ఎంతో మంది జనం సమక్షంలోనే జరిగింది. ధనుస్సును మధ్యలో పట్టుకున్నాడు, ఎందుకంటే పిడికిలి పట్టే స్థానం అక్కడే; ఇది ధనుర్వేద పద్ధతి. రాజు, ముని ఇద్దరూ ఒకేసారి అనుమతి ఇచ్చారు; అందువల్ల రాముడి కార్యం ఇద్దరి ఆమోదం పొందినదైంది.

నారిని తొడిగి అతడు ఆ ధనుస్సును చెవి దాకా లాగాడు; అప్పుడు మహాకీర్తిమంతుడైన ఆ నరశ్రేష్ఠుడు ఆ ధనుస్సును మధ్యలో విరిచాడు. పిడుగుపాటు వంటి మహా శబ్దం పుట్టింది; పర్వతం బద్దలైనట్లుగా గొప్ప భూకంపం కలిగింది. మునిశ్రేష్ఠుడు, రాజు, ఆ ఇద్దరు రాఘవులు తప్ప మిగిలిన మనుషులంతా ఆ శబ్దానికి మూర్ఛపోయి కిందపడ్డారు. తపస్సుచేత, తేజస్సుచేత ఆ శబ్దాన్ని అధిగమించిన ఆ నలుగురు మాత్రమే చలించకుండా నిలిచారు. ధనుస్సు విరగడం పొరపాటు కాదు; ఎక్కుపెట్టడాన్ని మించిపోయి సిద్ధించిన ప్రమాణం అది; దానితో జనకుడి ప్రతిజ్ఞ నెరవేరుతుంది. ‘ఆ ఇద్దరు రాఘవులు’ అంటే ఇక్కడ రామలక్ష్మణులిద్దరూ. శబ్దం పిడుగుపాటు వంటిది, భూకంపం పర్వతం బద్దలవడం వంటిది; ఈ రెండు ఉపమానాలతో కవి దాని గొప్పతనాన్ని వర్ణిస్తున్నాడు.

జనం తేరుకున్నాక, భయం తొలగిన రాజు, మాట నేర్పు గలవాడై, చేతులు జోడించి మునిపుంగవుడితో ఇలా అన్నాడు: ‘భగవాన్, దశరథ కుమారుడైన రాముడి పరాక్రమాన్ని నేను కళ్ళారా చూశాను; ఇది అత్యద్భుతం, ఊహకందనిది, ఎవరూ ఊహించనిది. నా కుమార్తె సీత దశరథ కుమారుడైన రాముణ్ణి భర్తగా పొంది జనకుల వంశానికి కీర్తి తెస్తుంది. ఓ కౌశికా, ‘నా కుమార్తె వీర్యశుల్క’ అనే నా ప్రతిజ్ఞ సత్యమైంది; ప్రాణాలకంటే ప్రియమైన సీతను రాముడికి ఇవ్వాలి.’ ఇక్కడ జనకుడు ధనం కోసమో, రాజ్యం కోసమో కాదు, తన ప్రతిజ్ఞ సత్యమైనందుకే సంతోషిస్తున్నాడు; కుమార్తెను ‘ప్రాణాలకంటే ప్రియమైనది’ అని అంటున్నాడు. సీతను క్రిందటి సర్గలో ‘అయోనిజ’ అని చెప్పాడు; ఇక్కడ మాత్రం ‘నా కుమార్తె’ అని ప్రేమతోనే పేర్కొంటున్నాడు.

‘బ్రహ్మర్షీ కౌశికా, మీ అనుమతితో నా మంత్రులు రథాలపై త్వరగా అయోధ్యకు వెళ్ళుదురు గాక; మీకు శుభం. వారు వినయపూర్వకమైన మాటలతో దశరథ మహారాజును నా నగరానికి తీసుకువత్తురు గాక; వీర్యశుల్క అయిన కన్యను ఇవ్వడం గురించి సమస్తమూ తెలియజేయుదురు గాక. ‘ముని రక్షణలో ఉన్న కాకుత్స్థులిద్దరూ ఇక్కడ ఉన్నారు’ అని కూడా రాజుకు చెప్పుదురు గాక; ఇలా సంతోషించిన రాజును అతివేగంగా ప్రయాణించే వారు తీసుకువత్తురు గాక.’ ఇంతవరకూ జనకుడు పదే పదే విశ్వామిత్రుడి అనుమతి కోరుతున్నాడు; ఇక్కడ అన్ని కార్యాలకూ మునియే ప్రమాణం. ఇలా వివాహ నిశ్చయం దూతలను పంపడంగా పరిణమిస్తుంది. దూతలు చేయవలసిన పనులు మూడు: వృత్తాంతాన్ని చెప్పడం, వివాహం గురించి విన్నవించడం, దశరథుణ్ణి తీసుకురావడం.

కౌశికుడు ‘అలాగే’ అన్నాడు. అప్పుడు ధర్మాత్ముడైన రాజు జనకుడు మంత్రులను పిలిచి, ఆజ్ఞలు పొందిన వారిని జరిగినది జరిగినట్లు చెప్పడానికి, దశరథ మహారాజును తీసుకురావడానికి అయోధ్యకు పంపాడు. ఈ విధంగా ఈ సర్గ ధనుర్భంగంతో సీతారాముల వివాహాన్ని నిశ్చయం చేసి, రాబోయే సర్గలో దూతలు అయోధ్యలోకి ప్రవేశించడం, దశరథుడి సమక్షంలో సందేశాన్ని విన్నవించడం అనే కథను ప్రస్తావిస్తుంది. కథాసంధి ఇక్కడ స్పష్టం: మిథిలలో జరిగిన వృత్తాంతం అయోధ్య వైపు సాగుతుంది. ‘కృతశాసనాన్’ (ఆజ్ఞ పొందినవారిని) అనే పదం దూతలకు స్పష్టమైన ఆదేశం ఇవ్వబడిందని సూచిస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ஜனகர் விசுவாமித்திரருக்குச் சிவ வில்லின் வரலாற்றைச் சொல்லி, ‘என் மகள் வீரத்தையே பரிசமாகக் கொண்டவள்’ என்ற தம் சபதத்தையும் தெரிவித்தார். ஜனகரின் அந்த மொழியைக் கேட்ட மாமுனிவர் விசுவாமித்திரர் மன்னர் ஜனகரிடம், ‘ராமனுக்கு வில்லைக் காட்டுவீராக’ என்றார். இந்த ஒரே வாக்கியத்தால் சர்க்கத்தின் கதை முழுவதும் இயங்கத் தொடங்குகிறது; முனிவர் மன்றாடவில்லை, வாதிடவுமில்லை; காண்பதை மட்டுமே கேட்கிறார். உடனே மன்னர் ஜனகர் தம் அமைச்சர்களுக்கு, ‘சந்தனமும் மலர்மாலைகளும் சாத்தப்பெற்ற அந்தத் தெய்விக வில்லை இங்கே கொண்டு வாருங்கள்’ என்று ஆணையிட்டார். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: அந்த வில் வெறும் ஆயுதமாகக் கருதப்படவில்லை; தேவர்களின் அருள்வடிவான, பூஜைக்குரிய பொருளாகக் கருதப்படுகிறது. ஆகவே சந்தனமும் மாலைகளும் அணிவிக்கப்பட்டே அவைக்குக் கொண்டுவரப்படுகிறது. ஜனகரின் ஆணை தாமதத்தைப் பொறுக்கவில்லை; அக்கணமே அமைச்சர்கள் பணியில் ஈடுபடுத்தப்பட்டனர்.

ஜனகரால் ஆணையிடப்பட்ட அளவற்ற ஆற்றல் கொண்ட அமைச்சர்கள் நகருக்குள் சென்று, அந்த வில்லை முன்னிட்டுக்கொண்டு நகரத்திலிருந்து வெளியே வந்தனர். நெடிதுயர்ந்த வலிமை மிக்க மனிதர்கள் ஐம்பது நூறு பேர், அதாவது ஐயாயிரம் பேர், எட்டுச் சக்கரங்கள் கொண்ட அந்தப் பேழையை எப்படியோ சிரமப்பட்டு இழுத்து வந்தனர். ‘கதஞ்சன’ (எப்படியோ, பெருமுயற்சியுடன்) என்ற சொல்லால் கவி வில்லின் ஈடற்ற கனத்தைக் குறிப்பிடுகிறார்: ஐயாயிரம் வலியோர் கூடியும் சக்கரங்கள் பொருத்திய அந்தப் பேழையை மிகுந்த சிரமத்துடனேயே நகர்த்தினர். குதிரைகளோ யானைகளோ அல்ல, மனிதர்களே அதை இழுக்கின்றனர்; இதனால் வில்லின் அமானுஷ்யத் தன்மை கண்கூடாகக் காட்டப்படுகிறது. இரும்பாலான அந்த அழகிய பேழையைக் கொண்டு வந்த மன்னரின் அமைச்சர்கள் தேவருக்கு நிகரான ஜனகரிடம் பேசினர். அந்தப் பேழை எட்டுச் சக்கரங்கள் கொண்டது; அதாவது எட்டுச் சக்கரங்கள் பொருத்திய வண்டி வடிவப் பெட்டி; சக்கரங்கள் இல்லாமல் அதை நகர்த்தவே முடியாது.

அமைச்சர்கள் கூறினர்: ‘மன்னா, மிதிலை அதிபதியே, ராஜேந்திரரே, எல்லா மன்னர்களாலும் பூஜிக்கப்பட்ட இந்தச் சிறந்த வில் வந்துவிட்டது; காட்ட விரும்பினால் இதைக் காட்டலாம்.’ அவர்கள் மொழியைக் கேட்ட மன்னர் கைகூப்பியவாறு மகாத்மாவான விசுவாமித்திரரிடமும் ராமலக்ஷ்மணர் இருவரிடமும் சொன்னார்: ‘பிராமணரே, இந்தச் சிறந்த வில் ஜனக வம்சத்து மன்னர்களால் போற்றிப் பூஜிக்கப்பட்டது. பெரும் வீரம் கொண்ட மன்னர்களாலும் இதில் நாணேற்ற முடியவில்லை; ஆயினும் முற்காலத்தில் அவர்களும் இதை மதிக்கவே செய்தனர்.’ இங்கே ஜனகர் வில்லின் வரலாற்றையே விவரிக்கிறார்: குலமுறைப்படி பூஜிக்கப்பட்டது, பல வீரர்கள் முயன்றும் நாணேற்றப்படாதது; இதனால் கேட்போர் மனத்தில் ஆவல் பெருகுகிறது. ‘எல்லா மன்னர்களாலும் பூஜிக்கப்பட்டது’ என்ற அமைச்சர்களின் சொல்லும் அதே பொருளை உறுதிப்படுத்துகிறது.

‘அசுரர்களோடு கூடிய தேவர் கூட்டங்கள் அனைத்துமே இந்த வில்லில் நாணேற்ற இயலவில்லை; ராக்ஷசர்களாலும் இயலவில்லை, கந்தர்வ யக்ஷ சிரேஷ்டர்களாலும், கின்னரர்களாலும், மாபெரும் நாகர்களாலும் இயலவில்லை. இந்த வில்லை வளைப்பதிலும், நாணேற்றுவதிலும், நாணில் அம்பு பொருத்துவதிலும், அசைப்பதிலும், தூக்குவதிலும் மனிதர்களுக்கு என்ன கதி? வில்களில் சிறந்த அந்த வில் இங்கே கொண்டுவரப்பட்டுள்ளது. முனிபுங்கவரே, பெரும் பேறுடையவரே, இந்த ராஜகுமாரர் இருவருக்கும் இதைக் காட்டுங்கள்.’ இவ்வாறு ஜனகரே வில்லை எவராலும் வெல்ல முடியாத தன்மையை விரிவாக விவரிக்கிறார்; அதனால் பின்னர் ராமனின் செயல் இன்னும் பெரிதாகத் தோன்றுகிறது. ஆயினும் அவர் காட்டுவதை மறுக்கவில்லை; பெண்ணைப் பெற்ற தந்தையின் இதயத்தில் நம்பிக்கையும் இருக்கிறது. ‘என்ன கதி’ என்ற கேள்வி இங்கே மறுப்புப் பொருளில் வருகிறது: அதில் மனிதர்களுக்கு வழியே இல்லை என்பது கருத்து.

ஜனகர் சொன்னதைக் கேட்ட விசுவாமித்திரர், அருகில் ராமனுடன் இருந்தவாறே, ராகவனிடம் ‘குழந்தாய் ராமா, வில்லைப் பார்’ என்றார். மகரிஷியின் சொல்லின்படி ராமன் அந்த வில் இருந்த இடத்திற்குச் சென்று, அந்தப் பேழையைத் திறந்து வில்லைப் பார்த்து, ‘இந்தத் தெய்விகச் சிறந்த வில்லை நான் இங்கே கையால் தொடுகிறேன்; இதைத் தூக்கவும் வளைக்கவும் முயல்வேன்’ என்றான். இங்கே ராமனின் சொல் கர்வம் நிறைந்ததல்ல, பணிவானது; ‘செய்வேன்’ என்று அல்ல, ‘முயல்வேன்’ என்றே அவன் சொல்கிறான். குருவின் ஆணை, சீடனின் பணிவு, செயலில் உறுதி ஆகிய மூன்றும் ஒருங்கே காணப்படுகின்றன. விசுவாமித்திரர் ‘ஸராம:’ (ராமனுடன் கூடியவர்) என்று குறிப்பிடப்படுகிறார்; ராமனோடு சேர்ந்தே அவர் அங்கே அமர்ந்திருந்தார்.

‘அப்படியே ஆகட்டும்’ என்றார் மன்னர்; முனிவரும் அவ்வாறே கூறினார். முனிவரின் சொல்லின்படி ராமன் விளையாட்டாக வில்லை நடுவில் பற்றினான். பல்லாயிரக்கணக்கான மனிதர்கள் பார்த்துக்கொண்டிருக்க, தர்மாத்மாவான அந்த ரகுநந்தனன் விளையாட்டுப் போலவே அந்த வில்லில் நாணேற்றினான். தேவர், அசுரர், கந்தர்வர் ஆகியோராலும் இயலாதது ராமனுக்கு வெறும் விளையாட்டாயிற்று. ‘லீலயா’, ‘ஸலீலம்’ (விளையாட்டாக) என்ற இரு சொற்களால் கவி அந்தச் சிரமமின்மையை இருமுறை குறிப்பிடுகிறார்; ‘பல்லாயிரம் மனிதர் பார்த்திருக்க’ என்ற சொல்லால் செயலின் வெளிப்படைத் தன்மையைக் காட்டுகிறார்: இது மறைவில் அல்ல, மக்கள் திரளின் முன்னிலையிலேயே செய்யப்பட்டது. வில் நடுவில் பற்றப்பட்டது, ஏனெனில் கைப்பிடி அங்கேதான் உள்ளது; இது தனுர்வேதத்தின் முறை. மன்னரும் முனிவரும் ஒரே நேரத்தில் இசைவு தந்தனர்; அதனால் ராமனின் செயல் இருவராலும் ஏற்கப்பட்டதாயிற்று.

நாணேற்றியபின் அவன் அந்த வில்லை முழுமையாக இழுத்து வளைத்தான்; அப்போது பெரும்புகழ் கொண்ட அந்த மனிதருள் சிறந்தவன் அந்த வில்லை நடுவில் முறித்தான். அதன் ஓசை இடிமுழக்கம் போன்ற பேரொலியாக இருந்தது; மலை பிளவுபடுவது போன்ற பெரும் நிலநடுக்கமும் உண்டாயிற்று. முனிசிரேஷ்டர், மன்னர், ராகவர் இருவர் ஆகியோரைத் தவிர மற்ற மனிதர்கள் அனைவரும் அந்த ஓசையால் மயங்கி விழுந்தனர். தவத்தாலும் தேஜஸாலும் அந்த ஓசையைக் கடந்து நின்ற அந்த நால்வர் மட்டுமே அசையாமல் நின்றனர். வில் முறிந்தது கவனக்குறைவால் அல்ல; நாணேற்றுதலை விஞ்சிய ஆற்றலால் நிறுவப்பட்ட சான்று அது; அதனால் ஜனகரின் சபதம் நிறைவேறுகிறது. ‘அந்த ராகவர் இருவர்’ என்பதில் ராமலக்ஷ்மணர் இருவரும் இங்கே அடங்குவர். ஓசை இடி விழுந்ததற்கு ஒப்பானது, நிலநடுக்கம் மலை பிளந்ததற்கு ஒப்பானது; இரு உவமைகளால் கவி அதன் பெருமையை வருணிக்கிறார்.

அந்த மக்கள் மீண்டும் தெளிவு பெற்றதும், அச்சம் நீங்கிய, சொல்லறிந்த மன்னர் கைகூப்பி முனிபுங்கவரிடம் கூறினார்: ‘பகவானே, தசரதன் மைந்தன் ராமனின் வீரத்தை நான் நேரில் கண்டேன்; இது மிகவும் அற்புதமானது, எண்ணிப் பார்க்கவும் ஊகிக்கவும் முடியாதது. என் மகள் சீதை தசரதன் மைந்தன் ராமனைக் கணவனாக அடைந்து ஜனகர் குலத்திற்குப் புகழ் சேர்ப்பாள். கௌசிகரே, ‘என் மகள் வீரத்தையே பரிசமாகக் கொண்டவள்’ என்ற என் சபதம் உண்மையாயிற்று. என் உயிரினும் மேலாக மதிக்கும் சீதை ராமனுக்கு அளிக்கப்பட வேண்டியவள்.’ இங்கே ஜனகர் செல்வத்திற்காகவோ அரசுக்காகவோ அல்ல, தம் சபதம் உண்மையானதற்காகவே மகிழ்கிறார்; மகளும் அவரால் ‘உயிரினும் மேலாக மதிக்கப்படுபவள்’ என்று குறிப்பிடப்படுகிறாள். முந்தைய சர்க்கத்தில் சீதை ‘அயோனிஜா’ (கருப்பையில் பிறவாதவள்) என்று சொல்லப்பட்டாள்; இங்கோ ‘என் மகள்’ என்று பாசத்தோடே குறிப்பிடப்படுகிறாள்.

‘பிராமணரே, கௌசிகரே, தங்கள் அனுமதியுடன் என் அமைச்சர்கள் தேர்களில் விரைந்து அயோத்திக்கு உடனே செல்லட்டும்; தங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும். அவர்கள் பணிவான சொற்களால் மன்னர் தசரதனை என் நகருக்கு அழைத்து வரட்டும்; வீரத்தைப் பரிசமாகக் கொண்ட என் மகளை அளிப்பது பற்றி எல்லாவற்றையும் விவரமாகச் சொல்லட்டும். ‘முனிவரின் பாதுகாப்பில் காகுத்தர் இருவரும் இங்கே இருக்கின்றனர்’ என்றும் மன்னரிடம் சொல்லட்டும். இவ்வாறு மிக விரைந்து செல்லும் அவர்கள் மகிழ்ச்சியுற்ற மன்னரை அழைத்து வரட்டும்.’ இதுவரை ஜனகர் மீண்டும் மீண்டும் விசுவாமித்திரரின் அனுமதியை நாடுகிறார்; இங்கே எல்லாச் செயலுக்கும் முனிவரே சான்றும் அளவுகோலும். இவ்வாறு திருமண உறுதி தூதர்களை அனுப்புவதாக மாறுகிறது. தூதர்கள் செய்ய வேண்டியவை மூன்று: நடந்ததைச் சொல்லுதல், திருமணத்தைத் தெரிவித்தல், தசரதனை அழைத்து வருதல்.

கௌசிகர் ‘அப்படியே’ என்றார். பின்னர் தர்மாத்மாவான மன்னர் ஜனகர் அமைச்சர்களை அழைத்து, ஆணை பெற்ற அவர்களை, நடந்ததை உள்ளபடி தெரிவிக்கவும் மன்னர் தசரதனை அழைத்து வரவும் அயோத்திக்கு அனுப்பினார். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் வில் முறிப்பின் மூலம் சீதாராமத் திருமணத்தை உறுதி செய்து, அடுத்த சர்க்கத்தில் தூதர்கள் அயோத்தியில் நுழைவதையும் தசரதனிடம் செய்தியைத் தெரிவிப்பதையும் முன்வைக்கிறது. கதையின் இணைப்பு இங்கே தெளிவாகிறது: மிதிலையின் நிகழ்வு அயோத்தியை நோக்கி நகர்கிறது. ‘க்ருதசாஸனான்’ (ஆணை பெற்றவர்களை) என்ற சொல் தூதர்களுக்குத் தெளிவான கட்டளை இடப்பட்டதைக் குறிக்கிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜನಕನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಶಿವಧನುಸ್ಸಿನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಿ ‘ನನ್ನ ಕನ್ಯೆ ವೀರ್ಯಶುಲ್ಕೆ’ ಎಂಬ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದನು. ಜನಕನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಭೂಪತಿ ಜನಕನಿಗೆ ‘ರಾಮನಿಗೆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಸರ್ಗದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುನಿ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ವಾದವನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಆ ರಾಜ ಜನಕನು ಸಚಿವರಿಗೆ ‘ಗಂಧಮಾಲ್ಯಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ದಿವ್ಯ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತನ್ನಿರಿ’ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು: ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೇವಲ ಆಯುಧವೆಂದು ಎಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ದೇವಪ್ರಸಾದರೂಪವಾದ ಪೂಜ್ಯವಸ್ತುವೆಂದು ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಚಂದನದಿಂದಲೂ ಹೂಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕರಿಸಿಯೇ ಸಭೆಗೆ ತರಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜನಕನ ಆಜ್ಞೆ ವಿಳಂಬವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಸಚಿವರು ನಿಯುಕ್ತರಾದರು.

ಜನಕನಿಂದ ಆಜ್ಞಪ್ತರಾದ ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದ ಸಚಿವರು ಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿಕೊಂಡು ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬಂದರು. ದೃಢಕಾಯರಾದ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಐವತ್ತು ನೂರು ಜನ, ಅಂದರೆ ಐದು ಸಾವಿರ ಪುರುಷರು, ಎಂಟು ಚಕ್ರಗಳುಳ್ಳ ಆ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಹೇಗೋ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಎಳೆದು ತಂದರು. ‘ಕಥಂಚನ’ - ‘ಹೇಗೋ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಧನುಸ್ಸಿನ ಅಸಾಧಾರಣ ಭಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ: ಐದು ಸಾವಿರ ಬಲಿಷ್ಠ ಪುರುಷರೂ ಬಹು ಪ್ರಯಾಸದಿಂದಲೇ ಆ ಚಕ್ರಗಳುಳ್ಳ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಉರುಳಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದರು. ಕುದುರೆಗಳೂ ಅಲ್ಲ, ಆನೆಗಳೂ ಅಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯರೇ ಅದನ್ನು ಸಾಗಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಧನುಸ್ಸಿನ ಅಲೌಕಿಕತೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವಂತೆ ತೋರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕಬ್ಬಿಣದ ಆ ಸುಂದರ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ತಂದು ರಾಜನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ದೇವಸಮಾನನಾದ ಜನಕನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಆ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ ‘ಅಷ್ಟಚಕ್ರಾ’ - ಅಂದರೆ ಎಂಟು ಚಕ್ರಗಳುಳ್ಳ ಬಂಡಿಯಾಕಾರದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ; ಚಕ್ರಗಳಿಲ್ಲದೆ ಅದನ್ನು ಚಲಿಸುವುದೇ ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ.

ಮಂತ್ರಿಗಳು ಹೇಳಿದರು: ‘ರಾಜನ್, ಮಿಥಿಲಾಧಿಪನೇ, ರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ಎಲ್ಲ ರಾಜರಿಂದ ಪೂಜಿತವಾದ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸು ಬಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ; ತೋರಿಸಬೇಕೆಂದು ನೀನು ಬಯಸಿದರೆ ಇದನ್ನು ತೋರಿಸಬಹುದು.’ ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೂ ಆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಹೇಳಿದನು: ‘ಬ್ರಹ್ಮನ್, ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸು ಜನಕವಂಶದ ರಾಜರಿಂದ ಪೂಜಿತವಾದುದು; ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತರಾದ ರಾಜರೂ ಇದಕ್ಕೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿ ಎಳೆಯಲು ಅಶಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು, ಆದರೂ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವರು ಇದನ್ನು ಸಮ್ಮಾನಿಸುತ್ತಲೇ ಬಂದರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಜನಕನು ಧನುಸ್ಸಿನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ - ಕುಲಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಪೂಜಿತವಾದುದು, ಅನೇಕ ವೀರರು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಹೆದೆಯೇರದುದು; ಇದರಿಂದ ಕೇಳುವವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕುತೂಹಲ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ‘ಎಲ್ಲ ರಾಜರಿಂದ ಪೂಜಿತವಾದುದು’ ಎಂಬ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಮಾತೂ ಅದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಈ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಅಸುರರೊಡನೆ ಸಮಸ್ತ ದೇವಗಣಗಳೂ ಹೆದೆಯೇರಿಸಲು ಶಕ್ತರಾಗಲಿಲ್ಲ; ರಾಕ್ಷಸರೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಗಂಧರ್ವಯಕ್ಷಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಕಿನ್ನರರೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಮಹಾಸರ್ಪಗಳೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಈ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎಳೆಯುವುದರಲ್ಲಿ, ಹೆದೆಯೇರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ, ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಅಲುಗಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ, ಎತ್ತುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರ ಪಾಡೇನು? ಅಂಥ ಧನುಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಇದನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ; ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಮಹಾಭಾಗನೇ, ಇದನ್ನು ಈ ರಾಜಕುಮಾರರಿಬ್ಬರಿಗೆ ತೋರಿಸು.’ ಹೀಗೆ ಜನಕನು ತಾನೇ ಧನುಸ್ಸಿನ ಅಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ಮಹತ್ತಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಅವನು ದರ್ಶನವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ - ಕನ್ಯೆಯ ತಂದೆಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆಸೆಯೂ ಇದೆ. ‘ಕ್ವ ಗತಿಃ’ - ‘ಪಾಡೇನು’ - ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧಾರ್ಥಕ: ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಗತಿಯೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಭಾವ.

ಜನಕನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನೊಡನಿದ್ದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ರಾಘವನಿಗೆ ‘ವತ್ಸ ರಾಮ, ಧನುಸ್ಸನ್ನು ನೋಡು’ ಎಂದನು. ಮಹರ್ಷಿಯ ಮಾತಿನಂತೆ ರಾಮನು ಆ ಧನುಸ್ಸು ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ತೆರೆದು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ನೋಡಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ಈ ದಿವ್ಯವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಕೈಯಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತೇನೆ; ಇದನ್ನು ಎತ್ತುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಎಳೆಯುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾಗುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತು ಗರ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿಲ್ಲ, ವಿನೀತವಾಗಿದೆ; ‘ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದಲ್ಲ, ‘ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾಗುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದೇ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆ, ಶಿಷ್ಯನ ವಿನಯ, ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯ - ಈ ಮೂರೂ ಇಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ‘ಸರಾಮಃ’ - ‘ರಾಮನೊಡನಿದ್ದವನು’ - ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅವನು ರಾಮನೊಡನೆಯೇ ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದನು.

‘ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು, ಮುನಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳಿದನು. ಮುನಿಯ ಮಾತಿನಂತೆ ರಾಮನು ಲೀಲೆಯಿಂದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದನು. ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ಜನರು ನೋಡುತ್ತಿರಲು ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಘುನಂದನನು ಆಟವಾಡುವವನಂತೆ ಆ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದನು. ದೇವಾಸುರಗಂಧರ್ವರಿಗೂ ಯಾವುದು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತೋ ಅದು ರಾಮನಿಗೆ ಕೇವಲ ಆಟವಾಯಿತು. ‘ಲೀಲಯಾ’, ‘ಸಲೀಲಮ್’ - ‘ಲೀಲೆಯಿಂದ’, ‘ಆಟವಾಡುವವನಂತೆ’ - ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಈ ಅನಾಯಾಸವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಸಾವಿರಾರು ಜನರು ನೋಡುತ್ತಿರಲು’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾರ್ಯದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ - ಇದು ಗುಟ್ಟಾಗಿ ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ, ಬಹುಜನರ ಸಮಕ್ಷದಲ್ಲೇ ನಡೆಯಿತು. ಧನುಸ್ಸನ್ನು ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಮುಷ್ಟಿಯ ಸ್ಥಾನವಿರುವುದು ಅಲ್ಲಿಯೇ; ಇದು ಧನುರ್ವೇದದ ರೀತಿ. ರಾಜನೂ ಮುನಿಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದರು; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯ ಇಬ್ಬರ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆದುದಾಯಿತು.

ಹೆದೆಯನ್ನು ಏರಿಸಿ ಅವನು ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಎಳೆದನು; ಆಗ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಮುರಿದನು. ಅದರಿಂದ ಸಿಡಿಲಿನ ಆರ್ಭಟಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಮಹಾಶಬ್ದವುಂಟಾಯಿತು; ಬಿರಿಯುತ್ತಿರುವ ಪರ್ವತದಂತೆ ಮಹಾ ಭೂಕಂಪವೂ ಉಂಟಾಯಿತು. ಮುನಿವರನನ್ನೂ ರಾಜನನ್ನೂ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಘವರನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ಜನರೆಲ್ಲರೂ ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತರಾಗಿ ಬಿದ್ದರು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಆ ಶಬ್ದವನ್ನು ಮೀರಿದ ನಾಲ್ವರು ಮಾತ್ರ ಅಲುಗಾಡದೆ ನಿಂತರು. ಧನುಸ್ಸಿನ ಭಂಗ ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಲ್ಲ, ಹೆದೆಯೇರಿಸುವಿಕೆಯ ಅತಿಶಯದಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾದ ಪ್ರಮಾಣ; ಅದರಿಂದ ಜನಕನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಘವರು’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಬ್ದ ವಜ್ರಪಾತದಂತೆ, ಭೂಕಂಪ ಪರ್ವತ ಸೀಳುವಂತೆ - ಈ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಕವಿ ಅದರ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆ ಜನರು ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಭಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತ ರಾಜನು ಕೈಮುಗಿದು ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಭಗವನ್, ದಶರಥಪುತ್ರನಾದ ರಾಮನ ವೀರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡೆನು; ಇದು ಅತ್ಯದ್ಭುತ, ಅಚಿಂತ್ಯ, ಊಹೆಗೂ ನಿಲುಕದ್ದು. ನನ್ನ ಮಗಳು ಸೀತೆ ದಶರಥಪುತ್ರನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಪಡೆದು ಜನಕರ ಕುಲಕ್ಕೆ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತರುವಳು. ಕೌಶಿಕನೇ, ‘ನನ್ನ ಕನ್ಯೆ ವೀರ್ಯಶುಲ್ಕೆ’ ಎಂಬ ನನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸತ್ಯವಾಯಿತು; ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಡತಕ್ಕದ್ದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಜನಕನು ಹಣಕ್ಕಾಗಲೀ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಲೀ ಅಲ್ಲ, ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸತ್ಯವಾದುದಕ್ಕೇ ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ‘ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯಳು’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ಅಯೋನಿಜೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ‘ನನ್ನ ಮಗಳು’ ಎಂದು ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಬ್ರಹ್ಮನ್ ಕೌಶಿಕ, ನಿಮ್ಮ ಅನುಮತಿಯಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳು ರಥಗಳಲ್ಲಿ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಲಿ; ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಅವರು ವಿನಯಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಾಜ ದಶರಥನನ್ನು ನನ್ನ ಪುರಕ್ಕೆ ಕರೆತರಲಿ; ವೀರ್ಯಶುಲ್ಕೆಯಾದ ಕನ್ಯೆಯ ಪ್ರದಾನವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಿ. ‘ಮುನಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರಿಬ್ಬರೂ ಇಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂದೂ ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಲಿ; ಹೀಗೆ ಪ್ರೀತಿಯುಕ್ತನಾದ ರಾಜನನ್ನು ಅತಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹೋಗುವ ಅವರು ಕರೆತರಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಜನಕನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೂ ಮುನಿಯೇ ಪ್ರಮಾಣ. ಹೀಗೆ ವಿವಾಹದ ನಿಶ್ಚಯ ದೂತರನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ದೂತರು ಮೂರು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು - ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುವುದು, ವಿವಾಹವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವುದು, ದಶರಥನನ್ನು ಕರೆತರುವುದು.

ಕೌಶಿಕನು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದನು. ಆಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಜ ಜನಕನು ಮಂತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕರೆದು, ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪಡೆದ ಅವರನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು - ನಡೆದುದನ್ನು ಇದ್ದಂತೆ ತಿಳಿಸಲು ಮತ್ತು ರಾಜ ದಶರಥನನ್ನು ಕರೆತರಲು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಧನುರ್ಭಂಗದ ಮೂಲಕ ಸೀತಾರಾಮರ ವಿವಾಹವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೂತರು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಮತ್ತು ದಶರಥನ ಬಳಿ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವ ಕಥೆಗೆ ಪೀಠಿಕೆ ಹಾಕುತ್ತದೆ. ಕಥೆಯ ಸಂಧಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ: ಮಿಥಿಲೆಯ ವೃತ್ತಾಂತ ಅಯೋಧ್ಯೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕೃತಶಾಸನಾನ್’ - ‘ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದವರು’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದೂತರಿಗೆ ನೀಡಿದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಆದೇಶ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ജനകൻ ശൈവധനുസ്സിന്റെ വൃത്താന്തം വിശ്വാമിത്രനോടു പറഞ്ഞശേഷം ‘എന്റെ കന്യക വീര്യശുൽക്കയാണ്’ എന്ന തന്റെ പ്രതിജ്ഞയും അറിയിച്ചു. ജനകന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് മഹാമുനിയായ വിശ്വാമിത്രൻ രാജാവായ ജനകനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാമനെ വില്ലു കാണിച്ചാലും.’ ഈ ഒരൊറ്റ വാക്യംകൊണ്ടുതന്നെ സർഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ കഥയും ചലിച്ചുതുടങ്ങുന്നു. മുനി കേണപേക്ഷിക്കുന്നില്ല, തർക്കിക്കുന്നുമില്ല; ദർശനം മാത്രമേ ചോദിക്കുന്നുള്ളൂ. ഉടനെ ജനകരാജാവ് മന്ത്രിമാരോട് ആജ്ഞാപിച്ചു: ‘ഗന്ധവും മാലയും ചന്ദനലേപനവുംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച ആ ദിവ്യധനുസ്സ് ഇവിടെ കൊണ്ടുവരുവിൻ.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ആ വില്ല് വെറുമൊരു ആയുധമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നില്ല, ദേവപ്രസാദരൂപമായ പൂജ്യവസ്തുവായാണ്; അതിനാൽ ചന്ദനവും മാലകളുംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചുതന്നെയാണ് അതു സഭയിലേക്കു കൊണ്ടുവരുന്നത്. ജനകന്റെ ആജ്ഞ താമസം സഹിക്കുന്നില്ല; ആ നിമിഷംതന്നെ മന്ത്രിമാർ നിയോഗിക്കപ്പെടുന്നു.

ജനകന്റെ ആജ്ഞ കിട്ടിയ അളവറ്റ ഓജസ്സുള്ള മന്ത്രിമാർ പുരത്തിനുള്ളിൽ പ്രവേശിച്ചു; ആ വില്ല് മുന്നിൽ നടത്തിക്കൊണ്ട് നഗരത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. നീണ്ടുയർന്ന ദേഹമുള്ള മഹാബലരായ അയ്യായിരത്തോളം, അതായത് അൻപതു നൂറ്, പുരുഷന്മാർ എട്ടു ചക്രങ്ങളുള്ള ആ പേടകം ഒരുവിധത്തിലാണ് വലിച്ചുകൊണ്ടുവന്നത്. ‘കഥംചന’ (ഒരുവിധം, പണിപ്പെട്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി വില്ലിന്റെ അതുല്യമായ ഭാരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ബലവാന്മാരായ അയ്യായിരം പുരുഷന്മാർക്കുപോലും വളരെ കഷ്ടപ്പെട്ടേ ചക്രങ്ങളുള്ള ആ പെട്ടി ഉരുട്ടിനീക്കാൻ കഴിഞ്ഞുള്ളൂ. കുതിരകളോ ആനകളോ അല്ല, മനുഷ്യർതന്നെയാണ് അതു വലിക്കുന്നത്; ഇതിലൂടെ വില്ലിന്റെ അലൗകികത്വം കൺമുന്നിൽ കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള ആ മനോഹരമായ പേടകവുമായി വന്ന് രാജമന്ത്രിമാർ ദേവതുല്യനായ ജനകനോടു പറഞ്ഞു. പേടകം ‘അഷ്ടചക്ര’മാണ്, അതായത് എട്ടു ചക്രങ്ങൾ ഘടിപ്പിച്ച വണ്ടിയുടെ ആകൃതിയുള്ള പെട്ടി; ചക്രങ്ങളില്ലാതെ അതു നീക്കാൻപോലും സാധ്യമല്ല.

മന്ത്രിമാർ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, മിഥിലാധിപനായ രാജേന്ദ്രാ, എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും പൂജിച്ചിട്ടുള്ള ഈ ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ല് ഇതാ എത്തിയിരിക്കുന്നു; അങ്ങു കാണിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ഇതു കാണിക്കാം.’ അവരുടെ വാക്കു കേട്ട് രാജാവ് കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് മഹാത്മാവായ വിശ്വാമിത്രനോടും രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ഇരുവരോടും പറഞ്ഞു: ‘ബ്രഹ്മർഷേ, ജനകവംശത്തിലെ രാജാക്കന്മാർ പൂജിച്ചുപോന്നതാണ് ഈ ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ല്. മഹാവീര്യരായ രാജാക്കന്മാർക്കുപോലും ഇതു കുലയ്ക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; എങ്കിലും പണ്ടുമുതലേ അവർ ഇതിനെ ആദരിച്ചുപോന്നു.’ ഇവിടെ ജനകൻ വില്ലിന്റെ ചരിത്രംതന്നെ വിവരിക്കുന്നു: കുലക്രമമായി പൂജിക്കപ്പെട്ടത്, അനേകം വീരന്മാർ പ്രയത്നിച്ചിട്ടും കുലയ്ക്കപ്പെടാത്തത്. അതിലൂടെ കേൾവിക്കാരുടെ മനസ്സിൽ ആകാംക്ഷ വളരുന്നു. ‘എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും പൂജിച്ചത്’ എന്ന മന്ത്രിമാരുടെ വാക്കും അതേ അർഥത്തെ ഉറപ്പിക്കുന്നു.

‘ഈ വില്ലു കുലയ്ക്കാൻ അസുരന്മാരോടുകൂടിയ സകല ദേവഗണങ്ങൾക്കും കഴിഞ്ഞില്ല; രാക്ഷസന്മാർക്കോ ഗന്ധർവയക്ഷശ്രേഷ്ഠന്മാർക്കോ കിന്നരന്മാർക്കോ മഹാസർപ്പങ്ങൾക്കോ കഴിഞ്ഞില്ല. ഈ വില്ലു വലിച്ചുനിറയ്ക്കുന്നതിലും കുലയ്ക്കുന്നതിലും അമ്പു തൊടുക്കുന്നതിലും ഇളക്കുന്നതിലും ഉയർത്തുന്നതിലും മനുഷ്യർക്ക് എന്തു ഗതി? ധനുസ്സുകളിൽ ശ്രേഷ്ഠമായ അതാണ് ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നത്. മുനിപുംഗവാ, മഹാഭാഗാ, ഈ രണ്ടു രാജകുമാരന്മാരെയും ഇതു കാണിച്ചാലും.’ ഇങ്ങനെ ജനകൻതന്നെ വില്ലിന്റെ അസാധ്യത വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു; അതിലൂടെ മുന്നോട്ടുള്ള രാമന്റെ കർമം കൂടുതൽ മഹത്തായി തോന്നുന്നു. എങ്കിലും അദ്ദേഹം ദർശനം നിഷേധിക്കുന്നില്ല; കന്യകയുടെ പിതാവിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ പ്രത്യാശയും നിലനിൽക്കുന്നു. ‘ക്വ ഗതിഃ’ (എന്തു ഗതി) എന്ന ചോദ്യം ഇവിടെ നിഷേധാർഥത്തിലാണ്: മനുഷ്യർക്ക് അവിടെ ഒരു ഗതിയുമില്ല എന്നാണ് ഭാവം.

ജനകൻ പറഞ്ഞതു കേട്ട് രാമനോടൊപ്പം ഇരുന്ന വിശ്വാമിത്രൻ രാഘവനോടു പറഞ്ഞു: ‘വത്സാ രാമാ, വില്ലു നോക്കൂ.’ മഹർഷിയുടെ വാക്കനുസരിച്ച് രാമൻ ആ വില്ലിരിക്കുന്നിടത്തു ചെന്ന് പേടകം തുറന്ന് വില്ലു കണ്ടിട്ടു പറഞ്ഞു: ‘ദിവ്യവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ ഈ വില്ല് ഞാൻ ഇതാ കൈകൊണ്ടു തൊടുന്നു; ഉയർത്താനും വലിച്ചുനിറയ്ക്കാനും ഞാൻ ശ്രമിക്കാം.’ ഇവിടെ രാമന്റെ വാക്കുകൾ ഗർവുള്ളവയല്ല, വിനയമുള്ളവയാണ്. ‘ഞാൻ ചെയ്യും’ എന്നല്ല, ‘ഞാൻ ശ്രമിക്കാം’ എന്നേ അദ്ദേഹം പറയുന്നുള്ളൂ. ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞ, ശിഷ്യന്റെ വിനയം, കർമത്തിലുള്ള നിശ്ചയം: ഈ മൂന്നും ഇവിടെ ഒന്നിച്ചു കാണുന്നു. വിശ്വാമിത്രനെ ‘സരാമൻ’ (രാമനോടുകൂടിയവൻ) എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു; രാമനോടൊപ്പംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം അവിടെ ഇരുന്നിരുന്നത്.

‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു രാജാവു പറഞ്ഞു; മുനിയും അതുതന്നെ പറഞ്ഞു. മുനിയുടെ വാക്കനുസരിച്ച് രാമൻ ലീലയായി വില്ലിന്റെ നടുവിൽ പിടിച്ചു. ആയിരക്കണക്കിനു മനുഷ്യർ നോക്കിനിൽക്കെ ധർമാത്മാവായ ആ രഘുനന്ദനൻ ഒരു വിളയാട്ടമെന്നപോലെ ആ വില്ലു കുലച്ചു. ദേവാസുരഗന്ധർവന്മാർക്കുപോലും അസാധ്യമായിരുന്നത് രാമന് വെറുമൊരു കളിയായിത്തീർന്നു. ‘ലീലയാ’, ‘സലീലം’ എന്നീ രണ്ടു പദങ്ങൾകൊണ്ട് കവി അനായാസത രണ്ടുതവണ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ആയിരക്കണക്കിനു മനുഷ്യർ നോക്കിനിൽക്കെ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് കർമത്തിന്റെ പരസ്യതയും കാണിക്കുന്നു: രഹസ്യമായല്ല, അനേകം ജനങ്ങളുടെ മുന്നിൽവെച്ചുതന്നെയാണ് ഇതു ചെയ്തത്. വില്ലു നടുവിലാണ് പിടിച്ചത്, കാരണം അവിടെയാണ് പിടിക്കാനുള്ള സ്ഥാനം; ഇതാണ് ധനുർവേദത്തിന്റെ രീതി. രാജാവും മുനിയും ഒരേസമയം അനുമതി നൽകി; അങ്ങനെ രാമന്റെ കർമം ഇരുവരുടെയും സമ്മതത്തോടുകൂടിയതായി.

ഞാൺ കയറ്റി അദ്ദേഹം ആ വില്ലു വലിച്ചുനിറച്ചു; അപ്പോൾ മഹായശസ്വിയായ ആ നരശ്രേഷ്ഠൻ ആ വില്ല് നടുവിൽ ഒടിച്ചു. ഇടിമുഴക്കത്തിനു തുല്യമായ വലിയൊരു ശബ്ദമുണ്ടായി; പർവതം പിളരുമ്പോഴെന്നപോലെ അതിഭയങ്കരമായ ഭൂകമ്പവുമുണ്ടായി. മുനിശ്രേഷ്ഠനെയും രാജാവിനെയും ആ രണ്ടു രാഘവന്മാരെയും ഒഴികെ മറ്റെല്ലാ മനുഷ്യരും ആ ശബ്ദത്താൽ മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു വീണു. നാലുപേർ മാത്രമേ കുലുങ്ങാതെ നിന്നുള്ളൂ; തപസ്സുകൊണ്ടും തേജസ്സുകൊണ്ടും ആ ശബ്ദത്തെ അതിജീവിച്ചവർ. വില്ലു മുറിഞ്ഞത് അബദ്ധമല്ല; കുലയ്ക്കലിന്റെ അതിരുകടന്ന ശക്തിയാൽ സിദ്ധിച്ച തെളിവാണ്; അതിലൂടെ ജനകന്റെ പ്രതിജ്ഞ സഫലമാകുന്നു. ‘ആ രണ്ടു രാഘവന്മാർ’ എന്നതിൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ഇരുവരും ഉൾപ്പെടുന്നു. ശബ്ദം ഇടിവീഴ്ചയ്ക്കു സമം, ഭൂകമ്പം പർവതം പിളരുന്നതിനു സമം: രണ്ട് ഉപമകൾകൊണ്ട് കവി അതിന്റെ മഹത്ത്വം വർണിക്കുന്നു.

ആ ജനങ്ങൾ ബോധം വീണ്ടെടുത്തപ്പോൾ, ഭയം നീങ്ങിയ വാക്ചതുരനായ രാജാവ് കൈകൂപ്പി മുനിപുംഗവനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, ദശരഥപുത്രനായ രാമന്റെ വീര്യം ഞാൻ നേരിട്ടു കണ്ടു; ഇത് അത്യദ്ഭുതവും അചിന്ത്യവും ഊഹിക്കാൻപോലും കഴിയാത്തതുമാണ്. എന്റെ മകൾ സീത ദശരഥപുത്രനായ രാമനെ ഭർത്താവായി ലഭിച്ച് ജനകന്മാരുടെ കുലത്തിനു കീർത്തി കൊണ്ടുവരും. കൗശികാ, ‘എന്റെ കന്യക വീര്യശുൽക്കയാണ്’ എന്ന എന്റെ പ്രതിജ്ഞ സത്യമായിത്തീർന്നു. പ്രാണനെക്കാളും എനിക്കു പ്രിയപ്പെട്ട സീതയെ രാമനു നൽകണം.’ ഇവിടെ ജനകൻ സന്തോഷിക്കുന്നത് ധനത്തിലോ രാജ്യത്തിലോ അല്ല, പ്രതിജ്ഞയുടെ സത്യത്തിൽ മാത്രമാണ്. കന്യകയെ അദ്ദേഹം ‘പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ടവൾ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സീതയെ ‘അയോനിജ’ എന്നു പറഞ്ഞിരുന്നു; ഇവിടെയാകട്ടെ ‘എന്റെ മകൾ’ എന്നു സ്നേഹത്തോടെയാണ് പരാമർശിക്കുന്നത്.

‘ബ്രഹ്മർഷേ, കൗശികാ, അങ്ങയുടെ അനുമതിയോടെ എന്റെ മന്ത്രിമാർ രഥങ്ങളിൽ തിടുക്കത്തിൽ വേഗം അയോധ്യയിലേക്കു പോകട്ടെ; അങ്ങേക്കു മംഗളം. അവർ വിനയമുള്ള വാക്കുകളാൽ ദശരഥരാജാവിനെ എന്റെ പുരത്തിലേക്കു കൊണ്ടുവരട്ടെ; വീര്യശുൽക്കയായ കന്യകയെ നൽകുന്ന കാര്യം മുഴുവനായും അറിയിക്കട്ടെ. ‘മുനിയുടെ സംരക്ഷണയിലുള്ള രണ്ടു കാകുത്സ്ഥന്മാരും ഇവിടെയുണ്ട്’ എന്നും രാജാവിനോടു പറയട്ടെ. അങ്ങനെ പ്രീതനായ രാജാവിനെ അതിവേഗം സഞ്ചരിക്കുന്ന അവർ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവരട്ടെ.’ ഇതുവരെയും ജനകൻ വീണ്ടും വീണ്ടും വിശ്വാമിത്രന്റെ അനുമതി തേടുന്നു; മുനിതന്നെയാണ് ഇവിടെ എല്ലാ കാര്യത്തിനും പ്രമാണം. അങ്ങനെ വിവാഹനിശ്ചയം ദൂതപ്രേഷണത്തിൽ ചെന്നെത്തുന്നു. ദൂതന്മാർക്കു മൂന്നു കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യാനുണ്ട്: വൃത്താന്തം അറിയിക്കൽ, വിവാഹം നിവേദിക്കൽ, ദശരഥനെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവരൽ.

കൗശികൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞു. ഉടനെ ധർമാത്മാവായ ജനകരാജാവ് മന്ത്രിമാരെ വിളിച്ച്, വ്യക്തമായ ആജ്ഞ നൽകിയ അവരെ അയോധ്യയിലേക്ക് അയച്ചു; നടന്നതു നടന്നപോലെ അറിയിക്കാനും ദശരഥരാജാവിനെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവരാനും. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ധനുർഭംഗത്തിലൂടെ സീതാരാമവിവാഹം നിശ്ചയിച്ചിട്ട്, അടുത്ത സർഗത്തിൽ ദൂതന്മാർ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിന്റെയും ദശരഥന്റെ സമീപം സന്ദേശം നിവേദിക്കുന്നതിന്റെയും കഥ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. കഥയുടെ സന്ധി ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്: മിഥിലയിലെ വൃത്താന്തം അയോധ്യയിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. ‘കൃതശാസനാൻ’ (ആജ്ഞ ലഭിച്ചവരെ) എന്ന പദം ദൂതന്മാർക്കു ലഭിച്ച വ്യക്തമായ ആദേശത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

In the previous sarga Janaka had told Viśvāmitra the story of Śiva's bow and repeated his vow that his daughter could be won only by valour. Hearing him, the great sage Viśvāmitra said to the king, "Show the bow to Rāma." With that one sentence the whole story of this sarga is set moving; the sage neither pleads nor argues, he simply asks that the bow be shown. King Janaka at once ordered his ministers: "Let that divine bow be brought here, anointed with sandal paste and hung with garlands." The bow is not treated as a mere weapon but as a sacred object, a token of divine favour, so it is brought into the assembly adorned with sandal and garlands. Janaka's order brooks no delay; the ministers are sent at once.

At Janaka's command the ministers of boundless energy went into the city and came out again with the bow before them. Five thousand tall and great-spirited men hauled its eight-wheeled chest, and even they managed it only with difficulty. That "only with difficulty" shows how immensely heavy the bow was: even five thousand strong men could barely roll the wheeled chest. No horses or elephants pulled it, only men, and this makes the bow's supernatural nature plain to see. The chest was a box shaped like a cart and set on eight wheels, which could not be moved at all without them. Bringing up that fine iron chest, the king's ministers spoke to Janaka, who was like a god.

The ministers said: "King, lord of Mithilā, king of kings, here is that finest of bows, honoured by all kings. If you wish it to be shown, it may be shown now." Hearing them, the king joined his palms and spoke to the great-souled Viśvāmitra and to both Rāma and Lakṣmaṇa: "Brahmin, this is that finest of bows, worshipped by the kings of Janaka's line. Even mighty kings could not string it, yet they too honoured it long ago." Janaka describes the bow's history — worshipped generation after generation, never strung despite the efforts of many heroes — and so the listeners' suspense grows. The ministers' words, "honoured by all kings," confirm the same point.

"Neither all the hosts of the gods together with the asuras, nor rākṣasas, nor the foremost gandharvas and yakṣas, nor kinnaras, nor great serpents could string this bow. What chance then have men of drawing it, stringing it, fitting an arrow to it, flexing it or even lifting it? This finest of bows has been brought here, best of sages; show it, most fortunate one, to these two princes." Janaka himself describes at length how impossible the bow is, and so Rāma's feat will appear all the greater. Yet he does not refuse to show it: in the father of the girl, hope too is alive. His question is really a denial: men have no chance at all.

Hearing Janaka, Viśvāmitra, with Rāma at his side, said to him, "Rāma, my son, look at the bow." At the great seer's word Rāma went to where the bow lay, opened the chest, looked at the bow and said: "Here I lay my hand on this divine and finest of bows. I will make the effort to lift it and to string it." Rāma's words are not boastful but modest: he does not say "I will do it," only "I will make the effort." The teacher's command, the disciple's humility and resolve in action are all seen together here.

"So be it," said the king, and the sage said the same. At the sage's word Rāma took hold of the bow by its middle, as if in play, and while many thousands of men looked on, the righteous delight of the Raghus strung the bow as easily as if it were sport. What even gods, asuras and gandharvas could not do was mere play for Rāma. Twice the poet stresses the ease of it, and "while thousands looked on" shows how public the deed was: it was done not in private but before a great crowd. He grasped the bow at the middle because that is where the grip is, as the science of archery prescribes. Both king and sage gave their consent at once, so Rāma's act had the approval of both.

Having fastened the string, he drew the bow to the full, and then that renowned best of men broke it in the middle. There was a tremendous noise like the crash of a thunderbolt, and the earth shook violently as if a mountain were splitting. Stunned by the sound, everyone fell down except the best of sages, the king and the two Rāghavas. Only these four stood unshaken, since by their austerity or their power they rose above that sound. The breaking of the bow was no accident but the proof of a strength that went beyond merely stringing it, and with it Janaka's vow was fulfilled. The two Rāghavas are Rāma and Lakṣmaṇa. With two comparisons, the thunderbolt for the noise and the splitting mountain for the earthquake, the poet conveys the magnitude of the event.

When the people had recovered, the king, his alarm gone, skilled in speech as he was, joined his palms and said to the best of sages: "Holy one, I have seen with my own eyes the strength of Rāma, Daśaratha's son. It is utterly wonderful, unthinkable, beyond anything I imagined. My daughter Sītā, winning Rāma son of Daśaratha as her husband, will bring glory to the line of the Janakas. My vow has come true, Kauśika, that she was to be won by valour. Sītā, dearer to me than life, must be given to Rāma." Janaka rejoices not over wealth or kingdom but over the truth of his vow, and he calls his daughter dearer than life. In the previous sarga Sītā was called "born of no womb"; here he speaks of her with affection as "my daughter."

"With your leave, brahmin Kauśika — blessings on you — let my ministers set out at once for Ayodhyā by swift chariot. Let them bring King Daśaratha to my city with respectful words and tell him everything about the giving of the girl whose price was valour. Let them also tell the king that the two Kākutsthas are here under the sage's protection, and let the swift messengers bring him here in good spirits." Throughout, Janaka seeks Viśvāmitra's consent again and again; the sage is the authority for everything that happens. So the decision on the marriage turns into the sending of messengers, who have three tasks: to report what has happened, to announce the marriage and to bring Daśaratha.

Kauśika said, "So be it." Then the righteous King Janaka spoke with his ministers and, once they had their instructions, sent them to Ayodhyā to report all that had happened and to bring King Daśaratha. So this sarga, having settled the marriage of Sītā and Rāma through the breaking of the bow, prepares for the next, which tells of the messengers entering Ayodhyā and delivering their message to Daśaratha. The hinge of the story is clear here: the events of Mithilā now move towards Ayodhyā.