पूर्वसर्गे विश्वामित्रः जनकेन सत्कृतः सन् रामलक्ष्मणाभ्यां सह स्ववासं प्रत्यागतवान्। अथ विमले प्रभाते नराधिपः जनकः नित्यकर्म समाप्य महात्मानं विश्वामित्रं राघवाभ्यां सह आहूतवान्। धर्मात्मा सः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा तं मुनिं तौ च महात्मानौ राघवौ पूजयित्वा इदं वाक्यम् उवाच — ‘भगवन्, ते स्वागतम् अस्तु; हे अनघ, तव कृते किं करोमि? भवान् एव माम् आज्ञापयतु; अहं हि भवता आज्ञाप्यः।’ एवं महात्मना जनकेन उक्तः वाक्यविशारदः मुनिश्रेष्ठः प्रत्युवाच। अत्र द्रष्टव्यम् — राजा प्रथमं शास्त्रविहितां पूजां करोति, ततः एव ‘किं करोमि’ इति पृच्छति; एषा एव अतिथिसत्कारस्य मर्यादा। किं च सः मुनिं पृथक्, राघवौ च पृथक् पूजयति; तेन तयोः बालयोः अपि समानम् आदरं दर्शयति। ‘आज्ञाप्यः अहम्’ इति वचनेन च राजा स्वयम् आत्मानं मुनेः वशे स्थापयति; एतत् एव क्षत्रियस्य ब्रह्मणि विनयः।

मुनिः अवदत् — ‘एतौ दशरथस्य पुत्रौ, लोकविश्रुतौ क्षत्रियौ; यत् धनुःश्रेष्ठं त्वयि तिष्ठति, तत् द्रष्टुकामौ स्तः। भद्रं ते भूयात्; एतत् धनुः एताभ्यां दर्शय। अस्य धनुषः दर्शनात् एव कृतकामौ नृपात्मजौ यथेष्टं प्रतियास्यतः।’ एवम् उक्तः जनकः महामुनिं प्रत्युवाच — ‘अस्य धनुषः यदर्थम् इह तिष्ठति, तत् सर्वं श्रूयताम्।’ अत्र कथायाः बीजं निहितम् — विश्वामित्रः केवलं दर्शनं याचते, न तु परीक्षाम्; ‘दृष्ट्वा एव प्रतिनिवर्तिष्येते’ इति च वदति। किन्तु जनकः उत्तरे धनुषः इतिहासम् आरभते, सः च इतिहासः स्वयम् एव परीक्षां आनयति। एवं मुनेः लघ्वी याचना महते फलाय कल्पते; यत् दर्शनमात्रं प्रार्थितम्, तत् एव आरोपणे, तत् एव च विवाहे परिणंस्यते।

जनकः अकथयत् — ‘निमेः ज्येष्ठः देवरातः नाम महीपतिः आसीत्; तस्य महात्मनः हस्ते इदं धनुः न्यासरूपेण दत्तम् आसीत्। पूर्वं दक्षयज्ञवधे वीर्यवान् भगवान् शिवः इदं धनुः आयम्य रोषात् त्रिदशान् विध्वंस्य सलीलम् एतत् अब्रवीत् — “हे सुराः, यस्मात् भागार्थिनः मम भागं यूयं न अकल्पयत, तस्मात् अनेन धनुषा युष्माकं महार्हाणि वरांगानि शातयामि।” ततः सर्वे देवाः विमनसः जाताः, स्तुतिभिः देवेशं च प्रासादयन्; तेषु च भवः प्रीतः अभवत्। प्रीतियुक्तः सः तेभ्यः सर्वेभ्यः महात्मभ्यः तत् धनुः ददौ। तदेतत् देवदेवस्य महात्मनः धनूरत्नम्।’ एवं धनुषः माहात्म्यं द्विधा स्थापितम् — तत् शिवस्य कोपायुधम्, तत् एव च देवानां प्रसादचिह्नम्। अतः तत् न केवलं भारेण गुरु, अपि तु माहात्म्येन अपि; तेन एव सामान्यैः नृपैः तत् न चाल्यते।

‘तत् न्यासभूतं धनुः तदा अस्माकं पूर्वजे विभौ देवराते न्यस्तम्। अथ एकदा यज्ञभूमिं शोधयता मया क्षेत्रं कृष्यमाणम् आसीत्; तदा लांगलात् एका कन्या उत्थिता। क्षेत्रं शोधयता मया सा लब्धा, लांगलपद्धतेः नाम्ना च सीता इति विश्रुता। भूतलात् उत्थिता सा मम आत्मजा क्रमेण व्यवर्धत। अयोनिजा इयं मम कन्या वीर्यशुल्का इति मया स्थापिता।’ अत्र द्वे अपि दैवे वस्तुनी एकस्मिन् गृहे मिलतः — शिवस्य धनुः, भूमेः दुहिता च। उभयोः अपि जन्म अलौकिकम्, उभयोः अपि योगः अग्रिमे सर्गे रामेण एव साधयिष्यते। ‘वीर्यशुल्का’ इति पदेन जनकः कन्यायाः मूल्यं धनं न, अपि तु पराक्रमम् एव निर्दिशति; न च सः वरं स्वयं वृणोति, धनुषे एव निर्णयं न्यस्यति।

‘भूतलात् उत्थितां वर्धमानां मम आत्मजां वरयितुं राजानः आगताः। तेषां वरयतां सर्वेषां पृथिवीक्षितां पुरतः मया उक्तम् — “हे भगवन्, वीर्यशुल्का इयम्” इति; अतः अहं सुतां न ददामि। ततः सर्वे नृपतयः समेत्य मिथिलाम् उपागम्य तदा वीर्यं जिज्ञासवः अभवन् — ‘कीदृशं तत् वीर्यम्’ इति ज्ञातुम् इच्छन्ति स्म। तेषां जिज्ञासमानानां पुरतः शैवं धनुः उपाहृतम्।’ एवं शुल्कस्य स्वरूपं न वचनमात्रेण, अपि तु प्रत्यक्षेण धनुषा एव दर्शितम्। जनकः न कमपि प्रत्यक्षं निन्दति; केवलं धनुः पुरतः स्थापयति, धनुः एव च उत्तरं वदति। एवं परीक्षा निष्पक्षा भवति, सर्वेषां च समः अवसरः। ‘उपाहृतम्’ इति पदेन सूच्यते यत् धनुः सभायां सर्वेषां पुरतः आनीतम्, न तु गुप्ते स्थाने दर्शितम्।

‘ते तस्य धनुषः ग्रहणे तोलने अपि च न शेकुः। हे महामुने, तेषां वीर्यवतां वीर्यम् अल्पम् इति ज्ञात्वा मया ते नृपतयः प्रत्याख्याताः; हे तपोधन, तत् निबोध। ततः परमकोपेन ते राजानः, वीर्यसंदेहम् आगताः सन्तः, सर्वे मिथिलाम् अरुन्धन्। आत्मानम् अवधूतम् इति विज्ञाय ते नृपपुंगवाः महता रोषेण आविष्टाः मिथिलां पुरीम् अपीडयन्। ततः संवत्सरे पूर्णे मम युद्धसाधनानि सर्वशः क्षयं यातानि।’ अत्र सूच्यते — येषां वीर्यं धनुषा परीक्षितं न्यूनम् आसीत्, ते एव कोपेन नगरीं पीडयन्ति; असमर्थतायाः लज्जा क्रोधरूपेण परिणमते इति लोकस्वभावः। संवत्सरपर्यन्तं नगरी रुद्धा, कोशः सैन्यं च क्षीणम्; एवं धनुषः कथा युद्धकथायां परिणता। जनकः तु न बलेन प्रतिकरोति, यावत् साधनानि अवशिष्टानि तावत् धैर्येण एव तिष्ठति।

‘हे मुनिश्रेष्ठ, ततः अहं भृशदुःखितः अभवम्। ततः तपसा अहं सर्वान् देवगणान् प्रासादयम्। परमप्रीताः सुराः मह्यं चतुरंगबलं ददुः। तेन बलेन ते नृपतयः भग्नाः, हन्यमानाः च दिशः ययुः।’ अत्र द्रष्टव्यम् — जनकः न स्वबाहुबलेन जयति, अपि तु तपसा देवान् प्रसाद्य; यथा शिवः देवैः स्तुतिभिः प्रसादितः, तथा जनकः अपि तपसा। एषा एव मैथिलानां राजर्षीणां रीतिः, तत् एव च जनकस्य ‘विदेह’ इति नाम्नः तात्पर्यम्। देवैः दत्तेन चतुरङ्गेण बलेन राजानः भग्नाः; न तु जनकः तान् अनुधावति, न च तेषां राज्यानि गृह्णाति।

‘ते अवीर्याः, वीर्यसंदिग्धाः, सामात्याः पापकारिणः च आसन्; ते एव दिशः पलायिताः। हे मुनिशार्दूल, तत् एतत् परमभास्वरं धनुः। हे सुव्रत, एतत् अहं रामलक्ष्मणयोः अपि दर्शयिष्यामि। हे मुने, यदि रामः अस्य धनुषः आरोपणं कुर्यात्, तर्हि अहम् अयोनिजां सुतां सीतां दाशरथये दद्याम्।’ एतया प्रतिज्ञया सर्गः समाप्यते; एषा एव प्रतिज्ञा अग्रिमयोः सर्गयोः धनुर्भङ्गस्य विवाहनिश्चयस्य च मूलम्। एवम् अस्मिन् सर्गे धनुषः पूर्ववृत्तम्, सीतायाः जन्म, शुल्कस्य स्वरूपं च एकत्र संगृहीतानि; या कथा विश्वामित्रस्य याचनया आरब्धा, सा जनकस्य प्रतिज्ञायाम् एव विश्राम्यति। जनकः रामस्य नाम स्वयम् एव गृह्णाति, न तु विश्वामित्रेण प्रेरितः — इदम् एव अस्य सर्गस्य मर्म।

క్రిందటి సర్గలో విశ్వామిత్రుడు జనకుడి సత్కారం పొంది రామలక్ష్మణులతో కలిసి తన విడిదికి తిరిగి వెళ్ళాడు. ఆ తరువాత నిర్మలమైన ప్రభాతవేళ నరపతి అయిన జనకుడు తన నిత్యకర్మలు ముగించుకొని, మహాత్ముడైన విశ్వామిత్రుణ్ణి రాఘవులిద్దరితో సహా పిలిపించాడు. ధర్మాత్ముడైన ఆ రాజు శాస్త్రంలో చెప్పిన విధంగా ఆ మునినీ, మహాత్ములైన ఆ ఇద్దరు రాఘవులనూ పూజించి ఇలా అన్నాడు: ‘భగవాన్, మీకు స్వాగతం. ఓ పాపరహితా, మీ కోసం నేను ఏమి చేయాలి? మీరే నన్ను ఆజ్ఞాపించండి; నేను మీ ఆజ్ఞకు బద్ధుణ్ణి.’ మహాత్ముడైన జనకుడు ఇలా పలుకగా, మాటలలో నేర్పరి అయిన ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు బదులు పలికాడు. ఇక్కడ గమనించవలసినది: రాజు మొదట శాస్త్రం విధించిన పూజ చేస్తాడు, ఆ తరువాతనే ‘ఏమి చేయాలి’ అని అడుగుతాడు; అతిథి సత్కారపు మర్యాద అదే. అంతేకాక అతడు మునిని వేరుగా, రాఘవులిద్దరినీ వేరుగా పూజిస్తాడు; దానితో ఆ బాలకులకు కూడా సమానమైన ఆదరం చూపుతాడు. ‘నేను మీ ఆజ్ఞకు బద్ధుణ్ణి’ (ఆజ్ఞాప్యః) అనే మాటతో రాజు తనను తానే ముని అధీనంలో ఉంచుకుంటాడు; బ్రాహ్మణుడి పట్ల క్షత్రియుడు చూపవలసిన వినయం ఇదే.

ముని ఇలా అన్నాడు: ‘వీరిద్దరూ దశరథుడి కుమారులు, లోకప్రసిద్ధులైన క్షత్రియులు; నీ దగ్గర ఉన్న శ్రేష్ఠమైన ధనుస్సును చూడాలని వీరు కోరుకుంటున్నారు. నీకు శుభం కలుగుగాక; ఆ ధనుస్సును వీరికి చూపించు. ఈ ధనుస్సును చూడటంతోనే కోరిక తీరి ఈ రాజకుమారులు తమ ఇష్టానుసారం తిరిగి వెళ్ళిపోతారు.’ ఇలా అనగా జనకుడు మహామునికి ఇలా బదులిచ్చాడు: ‘ఈ ధనుస్సు ఏ కారణం చేత ఇక్కడ ఉన్నదో, అదంతా వినండి.’ ఇక్కడ కథకు బీజం నాటబడింది: విశ్వామిత్రుడు కేవలం దర్శనమే కోరుతున్నాడు, పరీక్షను కాదు; ‘చూసి తిరిగి వెళ్ళిపోతారు’ అని కూడా అంటున్నాడు. కానీ జనకుడు జవాబుగా ధనుస్సు చరిత్రను మొదలుపెడతాడు, ఆ చరిత్రయే తనంతట తానుగా పరీక్షను తెచ్చిపెడుతుంది. ఈ విధంగా ముని చేసిన చిన్న కోరిక గొప్ప ఫలానికి దారితీస్తుంది; కేవలం చూడాలని అడిగినదే ఎక్కుపెట్టడంగా, అదే చివరకు వివాహంగా పరిణమిస్తుంది.

జనకుడు చెప్పాడు: ‘నిమికి పెద్దవాడైన దేవరాతుడు అనే రాజు ఉండేవాడు; ఆ మహాత్ముడి చేతికి ఈ ధనుస్సు న్యాసంగా (దాచి ఉంచమని ఇచ్చిన సొత్తుగా) ఇవ్వబడింది. పూర్వం దక్షయజ్ఞ విధ్వంస సమయంలో పరాక్రమశాలి అయిన భగవాన్ శివుడు ఈ ధనుస్సును ఎక్కుపెట్టి, కోపంతో దేవతలను చెల్లాచెదరు చేసి, అవలీలగా ఇలా అన్నాడు: “ఓ దేవతలారా, భాగం కోరుతున్న నాకు మీరు నా భాగాన్ని కల్పించలేదు కాబట్టి, ఈ ధనుస్సుతో మీ అమూల్యమైన శ్రేష్ఠ అవయవాలను (శిరస్సులను) నరికివేస్తాను.” అప్పుడు దేవతలంతా దిగులుపడి, స్తోత్రాలతో దేవేశుణ్ణి ప్రసన్నుణ్ణి చేశారు; భవుడు (శివుడు) వారి పట్ల ప్రసన్నుడయ్యాడు. ప్రీతితో అతడు ఆ మహాత్ములందరికీ ఆ ధనుస్సును ఇచ్చాడు. దేవదేవుడైన ఆ మహాత్ముడి ధనూరత్నమే ఇది.’ ఈ విధంగా ధనుస్సు మాహాత్మ్యం రెండు విధాలుగా స్థాపించబడింది: అది శివుడి కోపానికి ఆయుధం, అదే దేవతలకు ఆయన అనుగ్రహానికి గుర్తు. కాబట్టి అది బరువుచేత మాత్రమే కాదు, మాహాత్మ్యం చేత కూడా గురుతరమైనది; అందుకే సామాన్య రాజులు దానిని కదల్చలేరు.

‘ఆ న్యాసరూపమైన ధనుస్సు అప్పుడు మా పూర్వీకుడు, ప్రభువు అయిన దేవరాతుడి వద్ద ఉంచబడింది. తరువాత ఒకసారి నేను యజ్ఞభూమిని శుద్ధి చేస్తూ పొలాన్ని దున్నుతుండగా, నాగటి చాలు నుండి ఒక కన్య పైకి వచ్చింది. పొలాన్ని శుద్ధి చేస్తుండగా ఆమె నాకు లభించింది; నాగటి చాలు (సీత) పేరుతోనే ఆమె సీత అని ప్రసిద్ధికెక్కింది. భూతలం నుండి పుట్టిన ఆ నా కుమార్తె క్రమంగా పెరిగింది. అయోనిజ అయిన ఈ నా కన్యను నేను వీర్యశుల్కగా (పరాక్రమమే కన్యాశుల్కంగా కలదానిగా) నిర్ణయించాను.’ ఇక్కడ రెండు దివ్యవస్తువులు ఒకే ఇంట్లో కలుస్తున్నాయి: శివుడి ధనుస్సు, భూదేవి కుమార్తె. ఈ రెండింటి జన్మా అలౌకికమైనదే; ఈ రెండింటి కలయికను రాబోయే సర్గలో రాముడే సాధిస్తాడు. ‘వీర్యశుల్కా’ అనే పదంతో జనకుడు కన్యకు విలువగా ధనాన్ని కాదు, పరాక్రమాన్నే నిర్దేశిస్తున్నాడు; అతడు స్వయంగా వరుణ్ణి ఎంచుకోడు, నిర్ణయాన్ని ధనుస్సుకే అప్పగిస్తాడు.

‘భూతలం నుండి పుట్టి పెరుగుతున్న నా కుమార్తెను వరించడానికి రాజులు వచ్చారు. ఆమెను కోరుతున్న ఆ భూపాలురందరి ఎదుట నేను “భగవాన్, ఈమె వీర్యశుల్క” అని చెప్పాను; అందుచేత నేను కుమార్తెను ఇవ్వలేదు. అప్పుడు ఆ రాజులంతా కలిసి మిథిలకు వచ్చి ఆ పరాక్రమం ఎలాంటిదో తెలుసుకోవాలని కోరారు. అలా తెలుసుకోగోరిన వారి ఎదుటకు శివధనుస్సు తీసుకురాబడింది.’ ఈ విధంగా శుల్కం యొక్క స్వరూపం కేవలం మాటలతో కాక, కళ్ళెదుట ఉన్న ధనుస్సుతోనే చూపబడింది. జనకుడు ఎవరినీ ముఖాముఖి నిందించడు; ధనుస్సును ఎదుట ఉంచుతాడు, ధనుస్సే జవాబు చెబుతుంది. ఇలా పరీక్ష నిష్పక్షపాతంగా ఉంటుంది, అందరికీ సమానమైన అవకాశం ఉంటుంది. ‘ఉపాహృతమ్’ (తీసుకురాబడింది) అనే పదం ధనుస్సును సభలో అందరి ఎదుటకు తెచ్చారని, రహస్య స్థలంలో చూపలేదని సూచిస్తుంది.

‘వారు ఆ ధనుస్సును పట్టుకోనూలేకపోయారు, ఎత్తనూలేకపోయారు. ఓ మహామునీ, పరాక్రమవంతులనుకున్న ఆ రాజుల పరాక్రమం అల్పమని తెలుసుకొని నేను వారిని తిరస్కరించాను; ఓ తపోధనా, అది తెలుసుకోండి. అప్పుడు తమ పరాక్రమం సందేహాస్పదమైన ఆ రాజులు తీవ్రమైన కోపంతో అందరూ కలిసి మిథిలను ముట్టడించారు. తాము అవమానించబడ్డామని భావించిన ఆ రాజశ్రేష్ఠులు మహా రోషంతో మిథిలా నగరాన్ని పీడించారు. ఆ తరువాత ఒక సంవత్సరం పూర్తయ్యేసరికి నా యుద్ధసాధనాలన్నీ పూర్తిగా క్షీణించిపోయాయి.’ ఇక్కడ సూచించబడేది: ధనుస్సు పరీక్షలో ఎవరి పరాక్రమం తక్కువని తేలిందో, వారే కోపంతో నగరాన్ని బాధిస్తారు; అసమర్థత వల్ల కలిగిన సిగ్గు కోపంగా మారడం లోకస్వభావం. సంవత్సరం పాటు నగరం ముట్టడిలో ఉంది, కోశమూ సైన్యమూ క్షీణించాయి; ఇలా ధనుస్సు కథ యుద్ధకథగా మారింది. జనకుడు మాత్రం బలంతో ప్రతీకారం చేయడు; సాధనాలు మిగిలి ఉన్నంత కాలం ధైర్యంతోనే నిలిచి ఉంటాడు.

‘ఓ మునిశ్రేష్ఠా, అప్పుడు నేను ఎంతో దుఃఖపడ్డాను. తరువాత తపస్సుతో దేవగణాలన్నిటినీ ప్రసన్నం చేసుకున్నాను. ఎంతో ప్రీతి చెందిన దేవతలు నాకు చతురంగ బలాన్ని ఇచ్చారు. ఆ బలం చేత ఆ రాజులు ఓడిపోయి, దెబ్బలు తింటూ దిక్కులకు పారిపోయారు.’ ఇక్కడ గమనించవలసినది: జనకుడు తన బాహుబలంతో గెలవడు, తపస్సుతో దేవతలను ప్రసన్నం చేసుకొని గెలుస్తాడు; దేవతలు స్తోత్రాలతో శివుణ్ణి ప్రసన్నం చేసుకున్నట్లే, జనకుడు తపస్సుతో దేవతలను ప్రసన్నం చేసుకున్నాడు. మైథిలులైన రాజర్షుల రీతి ఇదే; జనకుడికి ఉన్న ‘విదేహ’ అనే పేరు యొక్క తాత్పర్యం కూడా ఇదే. దేవతలు ఇచ్చిన చతురంగ బలంతో రాజులు ఓడిపోయారు; కానీ జనకుడు వారిని వెంటాడడు, వారి రాజ్యాలను స్వాధీనం చేసుకోడు.

‘వారు పరాక్రమం లేనివారు, తమ పరాక్రమం పట్ల సందేహం గలవారు, మంత్రులతో సహా పాపకార్యాలు చేసినవారు; వారే దిక్కులకు పారిపోయారు. ఓ మునిశార్దూలా, పరమ తేజస్సుతో వెలిగే ఆ ధనుస్సు ఇదే. ఓ సువ్రతా, దీనిని నేను రామలక్ష్మణులకు కూడా చూపిస్తాను. ఓ మునీ, రాముడు ఈ ధనుస్సును ఎక్కుపెట్టగలిగితే, అయోనిజ అయిన నా కుమార్తె సీతను దశరథ కుమారుడికి ఇస్తాను.’ ఈ ప్రతిజ్ఞతో సర్గ ముగుస్తుంది; రాబోయే రెండు సర్గలలోని ధనుర్భంగానికి, వివాహ నిశ్చయానికి ఈ ప్రతిజ్ఞయే మూలం. ఈ విధంగా ఈ సర్గలో ధనుస్సు పూర్వవృత్తాంతం, సీత జన్మ, శుల్కం యొక్క స్వరూపం ఒకేచోట కూర్చబడ్డాయి; విశ్వామిత్రుడి కోరికతో మొదలైన కథ జనకుడి ప్రతిజ్ఞలో విశ్రమిస్తుంది. జనకుడు విశ్వామిత్రుడి ప్రేరణ లేకుండా తానుగానే రాముడి పేరు ఎత్తుతాడు; ఈ సర్గ మర్మం ఇదే.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ஜனகரால் உபசரிக்கப்பட்ட விசுவாமித்திரர் ராமலக்ஷ்மணர்களுடன் தம் இருப்பிடத்திற்குத் திரும்பினார். பின்னர் தெளிந்த விடியற்காலையில் மன்னர் ஜனகர் தம் நித்தியக் கடமைகளை முடித்துக்கொண்டு, மகாத்மாவான விசுவாமித்திரரை ராகவர் இருவருடன் வரவழைத்தார். தர்மாத்மாவான அவர் சாஸ்திரம் விதித்த முறைப்படி அந்த முனிவரையும் மகாத்மாக்களான அந்த ராகவர் இருவரையும் பூஜித்து, இவ்வாறு கூறினார்: ‘பகவானே, தங்களுக்கு நல்வரவு. குற்றமற்றவரே, தங்களுக்காக நான் என்ன செய்ய வேண்டும்? தாங்களே எனக்குக் கட்டளையிடுங்கள்; நான் தங்கள் கட்டளைக்கு உட்பட்டவன் அல்லவா.’ மகாத்மாவான ஜனகர் இவ்வாறு கூறியதும், சொல்வன்மை மிக்க அந்த முனிசிரேஷ்டர் மறுமொழி கூறினார். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: மன்னர் முதலில் சாஸ்திரம் விதித்த பூஜையைச் செய்கிறார்; அதன் பின்னரே ‘என்ன செய்ய வேண்டும்’ என்று கேட்கிறார். விருந்தினரை உபசரிப்பதன் மரபு இதுவே. மேலும் அவர் முனிவரைத் தனியாகவும் ராகவர் இருவரைத் தனியாகவும் பூஜிக்கிறார்; அதனால் அந்தச் சிறுவர் இருவருக்கும் சமமான மரியாதையைக் காட்டுகிறார். ‘நான் கட்டளைக்கு உட்பட்டவன்’ என்ற சொல்லால் மன்னர் தம்மைத் தாமே முனிவரின் வசத்தில் ஒப்படைக்கிறார்; பிராமணரிடம் க்ஷத்திரியன் காட்டும் பணிவு இதுவே.

முனிவர் கூறினார்: ‘இவ்விருவரும் தசரதனின் புதல்வர்கள், உலகம் அறிந்த க்ஷத்திரியர்கள். உம்மிடம் உள்ள அந்தச் சிறந்த வில்லைக் காண விரும்புகின்றனர். உமக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; அந்த வில்லை இவர்களுக்குக் காட்டுவீராக. இந்த வில்லைக் கண்டதுமே விருப்பம் நிறைவேறிய இந்த ராஜகுமாரர்கள் தாம் விரும்பியவாறு திரும்பிச் செல்வார்கள்.’ இவ்வாறு கூறப்பட்ட ஜனகர் மாமுனிவருக்கு மறுமொழி கூறினார்: ‘இந்த வில் எதற்காக இங்கே இருக்கிறது என்பதை முழுவதும் கேளுங்கள்.’ இங்கே கதையின் விதை பொதிந்துள்ளது: விசுவாமித்திரர் வில்லைக் காண்பதை மட்டுமே கேட்கிறார், சோதனையை அல்ல; ‘பார்த்துவிட்டே திரும்பிவிடுவார்கள்’ என்றும் சொல்கிறார். ஆனால் ஜனகர் தம் பதிலில் வில்லின் வரலாற்றைத் தொடங்குகிறார்; அந்த வரலாறே தானாகச் சோதனையைக் கொண்டு வருகிறது. இவ்வாறு முனிவரின் சிறிய வேண்டுகோள் பெரும் பயனுக்கு வழிவகுக்கிறது; வெறும் தரிசனமாகக் கேட்கப்பட்டது, நாணேற்றுவதாகவும் பின்னர் திருமணமாகவும் மலரப்போகிறது.

ஜனகர் கூறினார்: ‘நிமியின் மூத்த மகனாகத் தேவராதன் என்ற மன்னன் இருந்தான்; அந்த மகாத்மாவின் கையில் இந்த வில் அடைக்கலப் பொருளாக ஒப்படைக்கப்பட்டிருந்தது. முன்பு தக்ஷனின் யாகத்தை அழித்தபோது, வீரம் மிக்க பகவான் சிவன் இந்த வில்லை வளைத்து, கோபத்தோடு தேவர்களைத் தகர்த்து, விளையாட்டாக இவ்வாறு சொன்னார்: “தேவர்களே, அவிர்ப்பாகத்தை விரும்பிய எனக்கு உரிய பங்கை நீங்கள் ஒதுக்காததால், இந்த வில்லால் உங்கள் உயர்ந்த தலைகளை அறுத்தெறிவேன்.” அதனால் தேவர்கள் அனைவரும் மனம் கலங்கி, துதிகளால் தேவதேவனை மகிழ்வித்தனர்; பவனும் அவர்களிடம் மனம் கனிந்தார். மகிழ்ச்சியுற்ற அவர் மகாத்மாக்களான அவர்கள் அனைவருக்கும் அந்த வில்லைத் தந்தருளினார். தேவதேவனான அந்த மகாத்மாவின் வில்ரத்தினமே இது.’ இவ்வாறு வில்லின் பெருமை இருவகையில் நிலைநாட்டப்படுகிறது: அது சிவனின் கோபக் கருவி; அதுவே தேவர்களுக்கு அவர் அருளிய அருளின் அடையாளமும் ஆகும். ஆகவே அது எடையால் மட்டுமல்ல, பெருமையாலும் கனமானது; அதனால்தான் சாதாரண மன்னர்களால் அதை அசைக்கவும் முடிவதில்லை.

‘அடைக்கலப் பொருளான அந்த வில் அப்போது எங்கள் முன்னோரான தேவராதனிடம் ஒப்படைக்கப்பட்டது. பின்னொரு நாள் யாகபூமியைச் சீர்செய்வதற்காக நான் நிலத்தை உழுதுகொண்டிருந்தேன்; அப்போது கலப்பையிலிருந்து ஒரு பெண் குழந்தை மேலெழுந்தாள். நிலத்தைச் சீர்செய்யும்போது அவள் எனக்குக் கிடைத்தாள்; கலப்பை உழுத சால் என்பதன் பெயரால் சீதை என்று புகழ் பெற்றாள். பூமியிலிருந்து தோன்றிய அந்த என் மகள் படிப்படியாக வளர்ந்தாள். கருப்பையில் பிறவாத இந்த என் மகளை வீர்யசுல்கா, அதாவது வீரமே பரிசமாகக் கொண்டு மணம் முடிக்கப்படுபவள் என்று நான் அறிவித்தேன்.’ இங்கே தெய்விகமான இரண்டு பொருள்கள் ஒரே இல்லத்தில் சேர்கின்றன: சிவனின் வில், பூமியின் மகள். இரண்டின் தோற்றமும் உலகியலுக்கு அப்பாற்பட்டது; இரண்டையும் இணைப்பது அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமனாலேயே நிறைவேறப்போகிறது. ‘வீர்யசுல்கா’ என்ற சொல்லால் ஜனகர் தம் மகளுக்கான பரிசம் செல்வம் அல்ல, வீரமே என்று குறிப்பிடுகிறார்; அவர் தாமே மணமகனைத் தேர்ந்தெடுக்கவில்லை, முடிவை வில்லிடமே ஒப்படைக்கிறார்.

‘பூமியிலிருந்து தோன்றி வளர்ந்து வந்த என் மகளை மணம் கேட்க மன்னர்கள் வந்தனர். பெண் கேட்ட அந்த மன்னர்கள் அனைவரின் முன்னிலையிலும் நான், “பகவானே, இவள் வீரத்தையே பரிசமாகக் கொண்டவள்” என்று சொன்னேன்; ஆகவே நான் என் மகளை அவர்களுக்குத் தரவில்லை. அதன்பின் மன்னர்கள் அனைவரும் ஒன்றுகூடி மிதிலைக்கு வந்து, ‘அந்த வீரம் எத்தகையது’ என்று அறிய விரும்பினர். அவ்வாறு அறிய விரும்பிய அவர்கள் முன்னே சிவ வில் கொண்டுவந்து வைக்கப்பட்டது.’ இவ்வாறு பரிசத்தின் தன்மை வெறும் சொல்லால் அல்ல, கண்முன் வைக்கப்பட்ட வில்லாலேயே காட்டப்பட்டது. ஜனகர் யாரையும் நேரடியாகப் பழிக்கவில்லை; வில்லை முன்னே வைக்கிறார், வில்லே பதில் சொல்கிறது. இவ்வாறு சோதனை பாரபட்சமற்றதாகிறது; அனைவருக்கும் சம வாய்ப்பு கிடைக்கிறது. ‘உபாஹ்ருதம்’ (கொண்டுவந்து வைக்கப்பட்டது) என்ற சொல், வில் மறைவான இடத்தில் காட்டப்படாமல் அவையில் அனைவர் முன்னிலையிலும் கொண்டுவரப்பட்டது என்பதைக் குறிக்கிறது.

‘அந்த வில்லைப் பற்றவோ தூக்கவோ கூட அவர்களால் இயலவில்லை. மாமுனிவரே, வீரர்களான அவர்களின் வீரம் குறைவு என்று அறிந்து நான் அந்த மன்னர்களை மறுத்துவிட்டேன்; தவச்செல்வரே, அதைத் தெரிந்துகொள்ளுங்கள். அதன்பின் தம் வீரத்தின் மீது ஐயம் எழுந்த அந்த மன்னர்கள் அனைவரும் கடுங்கோபத்தோடு மிதிலையை முற்றுகையிட்டனர். தாங்கள் அவமதிக்கப்பட்டதாக எண்ணிய அந்த மன்னர்களில் சிறந்தோர் பெருஞ்சினம் கொண்டு மிதிலை நகரை வருத்தினர். ஓராண்டு நிறைந்தபோது என் போர்க்கருவிகள் அனைத்தும் தீர்ந்துபோயின.’ இங்கே சுட்டப்படுவது: வில்லால் சோதிக்கப்பட்டு யாருடைய வீரம் குறைவாக இருந்ததோ, அவர்களே கோபத்தால் நகரை வருத்துகின்றனர்; இயலாமையின் வெட்கம் கோபமாக உருமாறுவது உலக இயல்பு. ஓராண்டு வரை நகரம் முற்றுகையில் இருந்தது; கருவூலமும் படையும் குன்றின. இவ்வாறு வில்லின் கதை போர்க்கதையாக மாறியது. ஜனகரோ பலத்தால் பதிலடி கொடுக்கவில்லை; வளங்கள் எஞ்சியிருந்த வரை பொறுமையுடனேயே நிலைத்து நின்றார்.

‘முனிசிரேஷ்டரே, அதனால் நான் மிகுந்த துயரம் அடைந்தேன். பின்னர் தவத்தால் தேவர் கூட்டங்கள் அனைத்தையும் மகிழ்வித்தேன். பெரிதும் மகிழ்ந்த தேவர்கள் எனக்கு நால்வகைப் படையை அளித்தனர். அந்தப் படையால் அந்த மன்னர்கள் முறியடிக்கப்பட்டு, அடிபட்டவாறே திசைதோறும் ஓடினர்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: ஜனகர் தம் புஜபலத்தால் வெல்லவில்லை; தவத்தால் தேவர்களை மகிழ்வித்தே வெல்கிறார். தேவர்கள் துதிகளால் சிவனை மகிழ்வித்தது போலவே ஜனகரும் தவத்தால் மகிழ்விக்கிறார். மிதிலையின் ராஜரிஷிகளின் வழி இதுவே; ஜனகரின் ‘விதேகர்’ என்ற பெயரின் உட்பொருளும் இதுவே. தேவர்கள் அளித்த நால்வகைப் படையால் மன்னர்கள் முறியடிக்கப்பட்டனர்; ஆனால் ஜனகர் அவர்களைத் துரத்திச் செல்லவுமில்லை, அவர்களுடைய நாடுகளைக் கைப்பற்றவுமில்லை.

‘அவர்கள் வீரமற்றவர்கள், தம் வீரத்தில் ஐயம் கொண்டவர்கள், அமைச்சர்களுடன் சேர்ந்து பாவச்செயல் புரிந்தவர்கள்; அவர்களே திசைதோறும் ஓடிப்போனார்கள். முனிசார்தூலரே, மிகுந்த ஒளி வீசும் அந்த வில் இதுவே. நல்விரதம் உடையவரே, இதை ராமலக்ஷ்மணர்களுக்கும் காட்டுவேன். முனிவரே, ராமன் இந்த வில்லில் நாணேற்றுவானானால், கருப்பையில் பிறவாத என் மகள் சீதையைத் தசரதன் மைந்தனுக்குத் தருவேன்.’ இந்தச் சபதத்தோடு சர்க்கம் நிறைவுறுகிறது; இந்தச் சபதமே அடுத்த இரண்டு சர்க்கங்களில் வரும் வில் முறிப்புக்கும் திருமண உறுதிக்கும் வேராக அமைகிறது. இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கத்தில் வில்லின் முன்வரலாறு, சீதையின் பிறப்பு, பரிசத்தின் தன்மை ஆகியவை ஒருங்கே தொகுக்கப்பட்டுள்ளன; விசுவாமித்திரரின் வேண்டுகோளில் தொடங்கிய கதை ஜனகரின் சபதத்தில் வந்து அமைகிறது. ஜனகர் விசுவாமித்திரரால் தூண்டப்படாமல் தாமாகவே ராமனின் பெயரைக் குறிப்பிடுகிறார்; இதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் உயிர்நாடி.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಜನಕನಿಂದ ಸತ್ಕೃತನಾಗಿ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ತನ್ನ ಬಿಡಾರಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಮುಂಜಾನೆಯಲ್ಲಿ ನರಾಧಿಪನಾದ ಜನಕನು ತನ್ನ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ರಾಘವರಿಬ್ಬರೊಡನೆ ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾದ ವಿಧಿಯಿಂದ ಆ ಮುನಿಯನ್ನೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಘವರನ್ನೂ ಪೂಜಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಭಗವನ್, ನಿಮಗೆ ಸ್ವಾಗತ; ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನಿಮಗಾಗಿ ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ? ತಾವೇ ನನಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿರಿ; ನಾನು ತಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟವನಲ್ಲವೇ.’ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಜನಕನು ಹೀಗೆನ್ನಲು, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು: ರಾಜನು ಮೊದಲು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ‘ನಾನೇನು ಮಾಡಲಿ’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರದ ಮರ್ಯಾದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವನು ಮುನಿಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ, ರಾಘವರನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಆ ಬಾಲಕರಿಗೂ ಸಮಾನವಾದ ಆದರವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಜ್ಞಾಪ್ಯಃ ಅಹಮ್’ - ‘ನಾನು ತಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟವನು’ - ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಜನು ತಾನಾಗಿಯೇ ತನ್ನನ್ನು ಮುನಿಯ ವಶಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮುಂದೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ವಿನಯವೆಂದರೆ ಇದೇ.

ಮುನಿಯು ಹೇಳಿದನು: ‘ಇವರಿಬ್ಬರು ದಶರಥನ ಮಕ್ಕಳು, ಲೋಕವಿಖ್ಯಾತರಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು; ನಿನ್ನ ಬಳಿಯಿರುವ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂದು ಇವರ ಬಯಕೆ. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಇವರಿಗೆ ತೋರಿಸು. ಆ ಧನುಸ್ಸಿನ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ಕೃತಾರ್ಥರಾಗಿ ಈ ರಾಜಕುಮಾರರು ತಮಗಿಷ್ಟಬಂದಂತೆ ಹಿಂದಿರುಗುವರು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಜನಕನು ಮಹಾಮುನಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ನೀಡಿದನು: ‘ಈ ಧನುಸ್ಸು ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿರಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಬೀಜ ಅಡಗಿದೆ: ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕೇವಲ ದರ್ಶನವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನಲ್ಲ; ‘ನೋಡಿಯೇ ಹಿಂದಿರುಗುವರು’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಜನಕನು ಉತ್ತರವಾಗಿ ಧನುಸ್ಸಿನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆ ಇತಿಹಾಸವೇ ತಾನಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಮುನಿಯ ಚಿಕ್ಕ ಬೇಡಿಕೆ ದೊಡ್ಡ ಫಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಕೇವಲ ದರ್ಶನವೆಂದು ಕೇಳಿಕೊಂಡದ್ದೇ ಹೆದೆಯೇರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ, ಅದೇ ವಿವಾಹದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸಲಿದೆ.

ಜನಕನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿಮಿಯ ಹಿರಿಯ ಮಗನಾಗಿ ದೇವರಾತನೆಂಬ ಮಹೀಪತಿಯಿದ್ದನು; ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಈ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ನ್ಯಾಸವಾಗಿ, ಅಂದರೆ ಕಾಪಾಡಲು ಕೊಟ್ಟ ಸೊತ್ತಾಗಿ, ಇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಹಿಂದೆ ದಕ್ಷಯಜ್ಞದ ಧ್ವಂಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನು ಈ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎಳೆದು, ರೋಷದಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತ, ಲೀಲೆಯಿಂದ ಹೀಗೆಂದನು: “ಸುರರೇ, ಯಜ್ಞಭಾಗವನ್ನು ಬಯಸಿದ ನನಗೆ ನೀವು ನನ್ನ ಭಾಗವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಶಿರಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವೆನು.” ಆಗ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಖಿನ್ನರಾಗಿ ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ದೇವೇಶನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿದರು; ಭವನು ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತನಾದನು. ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅವನು ಆ ಮಹಾತ್ಮರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಅದೇ ಈ ದೇವದೇವನಾದ ಮಹಾತ್ಮನ ಧನೂರತ್ನ.’ ಹೀಗೆ ಧನುಸ್ಸಿನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವು ಎರಡು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ: ಅದು ಶಿವನ ಕೋಪದ ಆಯುಧ, ಅದೇ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ದೊರೆತ ಪ್ರಸಾದದ ಚಿಹ್ನೆಯೂ ಹೌದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಕೇವಲ ಭಾರದಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದಿಂದಲೂ ಗುರುವಾದುದು; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಸಾಮಾನ್ಯ ರಾಜರಿಂದ ಅದನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸಲೂ ಆಗದು.

‘ಆ ನ್ಯಾಸರೂಪದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಆಗ ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜನಾದ ಪ್ರಭು ದೇವರಾತನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಒಮ್ಮೆ ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯನ್ನು ಶೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನಾನು ಹೊಲವನ್ನು ಉಳುತ್ತಿದ್ದೆನು; ಆಗ ನೇಗಿಲಿನಿಂದ ಒಬ್ಬ ಕನ್ಯೆ ಮೇಲೆದ್ದು ಬಂದಳು. ಹೊಲವನ್ನು ಶೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನನಗೆ ಅವಳು ದೊರೆತಳು; ನೇಗಿಲಿನ ಗೆರೆಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ‘ಸೀತೆ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು. ಭೂತಳದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದು ಬಂದ ಅವಳು ನನ್ನ ಮಗಳಾಗಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆದಳು. ಅಯೋನಿಜೆಯಾದ ಈ ನನ್ನ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ನಾನು ವೀರ್ಯಶುಲ್ಕೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ದೈವಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ಒಂದೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತವೆ: ಶಿವನ ಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ಮಗಳು. ಎರಡರ ಜನ್ಮವೂ ಅಲೌಕಿಕ; ಎರಡರ ಸಂಯೋಗವೂ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಂದಲೇ ಸಾಧಿತವಾಗಲಿದೆ. ‘ವೀರ್ಯಶುಲ್ಕಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ - ಅಂದರೆ ಪರಾಕ್ರಮವೇ ತೆರವಾಗಿರುವವಳು ಎಂಬುದರಿಂದ - ಜನಕನು ಕನ್ಯೆಯ ಬೆಲೆ ಹಣವಲ್ಲ, ಪರಾಕ್ರಮವೇ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ತಾನೇ ವರನನ್ನು ಆರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಧನುಸ್ಸಿಗೇ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಭೂತಳದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನ ಮಗಳನ್ನು ವರಿಸಲು ರಾಜರು ಬಂದರು. ವರಿಸಲು ಬಂದ ಆ ಎಲ್ಲ ಭೂಪಾಲರ ಮುಂದೆ ನಾನು “ಭಗವನ್, ಇವಳು ವೀರ್ಯಶುಲ್ಕೆ” ಎಂದು ಹೇಳಿದೆನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಮಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ರಾಜರೆಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಬಂದು ಆ ವೀರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಯಸಿದರು - ‘ಆ ವೀರ್ಯವೆಂಥದು’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಿಚ್ಛಿಸಿದರು. ಹಾಗೆ ತಿಳಿಯಬಯಸಿದ ಅವರ ಮುಂದೆ ಶಿವಧನುಸ್ಸನ್ನು ತಂದಿರಿಸಲಾಯಿತು.’ ಹೀಗೆ ಶುಲ್ಕದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕೇವಲ ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ಕಣ್ಣೆದುರಿನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ತೋರಿಸಲಾಯಿತು. ಜನಕನು ಯಾರನ್ನೂ ನೇರವಾಗಿ ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೆ, ಧನುಸ್ಸೇ ಉತ್ತರ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಪರೀಕ್ಷೆ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಉಪಾಹೃತಮ್’ - ‘ತಂದಿರಿಸಲಾಯಿತು’ - ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ತರಲಾಯಿತು, ಗುಪ್ತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿಯಲೂ ಎತ್ತಲೂ ಅವರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಆ ವೀರ್ಯವಂತರ ವೀರ್ಯ ಅಲ್ಪವೆಂದು ತಿಳಿದು ನಾನು ಆ ರಾಜರನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದೆನು; ತಪೋಧನನೇ, ಅದನ್ನು ಕೇಳು. ಆಗ ಪರಮ ಕೋಪದಿಂದ, ತಮ್ಮ ವೀರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಸಂದೇಹಕ್ಕೊಳಗಾದ ಆ ರಾಜರೆಲ್ಲರೂ ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದರು. ತಾವು ತಿರಸ್ಕೃತರಾದೆವೆಂದು ತಿಳಿದ ಆ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠರು ಮಹಾ ರೋಷದಿಂದ ಆವಿಷ್ಟರಾಗಿ ಮಿಥಿಲಾಪುರಿಯನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಒಂದು ವರ್ಷ ತುಂಬುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಯುದ್ಧಸಾಧನಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕ್ಷಯಿಸಿದುವು.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು: ಯಾರ ವೀರ್ಯ ಧನುಸ್ಸಿನ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಕೊರತೆಯೆಂದು ಕಂಡಿತೋ ಅವರೇ ಕೋಪದಿಂದ ನಗರವನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ನಾಚಿಕೆ ಕ್ರೋಧವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುವುದು ಲೋಕಸ್ವಭಾವ. ಒಂದು ವರ್ಷದವರೆಗೆ ನಗರಿ ಮುತ್ತಿಗೆಗೊಳಗಾಯಿತು, ಕೋಶವೂ ಸೈನ್ಯವೂ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದುವು; ಹೀಗೆ ಧನುಸ್ಸಿನ ಕಥೆ ಯುದ್ಧದ ಕಥೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ಜನಕನಾದರೋ ಬಲದಿಂದ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಸಾಧನಗಳು ಉಳಿದಿರುವವರೆಗೂ ಧೈರ್ಯದಿಂದಲೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.

‘ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಆಗ ನಾನು ಬಹಳ ದುಃಖಿತನಾದೆನು. ಅನಂತರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾನು ಸಮಸ್ತ ದೇವಗಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿದೆನು. ಪರಮ ಪ್ರೀತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ನನಗೆ ಚತುರಂಗಬಲವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಆ ಬಲದಿಂದ ಆ ರಾಜರು ಭಗ್ನರಾದರು, ಏಟು ತಿನ್ನುತ್ತ ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡಿಹೋದರು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು: ಜನಕನು ತನ್ನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ಗೆಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ; ದೇವತೆಗಳು ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿದಂತೆ ಜನಕನೂ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಮಿಥಿಲೆಯ ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ರೀತಿ, ಇದೇ ಜನಕನ ‘ವಿದೇಹ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯ. ದೇವತೆಗಳು ಕೊಟ್ಟ ಚತುರಂಗಬಲದಿಂದ ರಾಜರು ಭಗ್ನರಾದರು; ಆದರೆ ಜನಕನು ಅವರನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ.

‘ಅವರು ವೀರ್ಯಹೀನರು, ತಮ್ಮ ವೀರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆಯೇ ಸಂದೇಹವುಳ್ಳವರು, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಪಾಪಕಾರ್ಯವೆಸಗಿದವರು; ಅವರೇ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿದರು. ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಅದೇ ಈ ಪರಮ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಧನುಸ್ಸು. ಸುವ್ರತನೇ, ಇದನ್ನು ನಾನು ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರಿಗೂ ತೋರಿಸುವೆನು. ಮುನಿಯೇ, ರಾಮನು ಈ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದರೆ ನಾನು ಅಯೋನಿಜೆಯಾದ ನನ್ನ ಮಗಳು ಸೀತೆಯನ್ನು ದಾಶರಥಿಗೆ ಕೊಡುವೆನು.’ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ಧನುರ್ಭಂಗಕ್ಕೂ ವಿವಾಹನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೂ ಮೂಲ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸಿನ ಪೂರ್ವವೃತ್ತಾಂತ, ಸೀತೆಯ ಜನ್ಮ, ಶುಲ್ಕದ ಸ್ವರೂಪ - ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೆಡೆ ಸಂಗ್ರಹಗೊಂಡಿವೆ; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಬೇಡಿಕೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಕಥೆ ಜನಕನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಲ್ಲೇ ವಿಶ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ. ಜನಕನು ರಾಮನ ಹೆಸರನ್ನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಎತ್ತುತ್ತಾನೆ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದಲ್ಲ - ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮರ್ಮ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ജനകന്റെ സത്കാരം ഏറ്റുവാങ്ങിയ വിശ്വാമിത്രൻ രാമലക്ഷ്മണന്മാരോടൊപ്പം തന്റെ വാസസ്ഥലത്തേക്കു മടങ്ങിപ്പോയിരുന്നു. പിന്നെ തെളിഞ്ഞ പ്രഭാതത്തിൽ നരാധിപനായ ജനകൻ നിത്യകർമങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി മഹാത്മാവായ വിശ്വാമിത്രനെ രാഘവന്മാരോടൊപ്പം ആളയച്ചു വരുത്തി. ധർമാത്മാവായ അദ്ദേഹം ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരമുള്ള കർമത്താൽ ആ മുനിയെയും മഹാത്മാക്കളായ ആ രണ്ടു രാഘവന്മാരെയും പൂജിച്ചിട്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, അങ്ങേക്കു സ്വാഗതം. പാപരഹിതനായവനേ, അങ്ങേക്കായി ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം? അങ്ങുതന്നെ എന്നോടു കല്പിച്ചാലും; ഞാൻ അങ്ങയുടെ ആജ്ഞയ്ക്കു വിധേയനാണല്ലോ.’ മഹാത്മാവായ ജനകൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വാക്ചാതുര്യമുള്ള ആ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ മറുപടി പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: രാജാവ് ആദ്യം ശാസ്ത്രവിഹിതമായ പൂജ ചെയ്യുന്നു; അതിനുശേഷം മാത്രമാണ് ‘എന്തു ചെയ്യണം’ എന്നു ചോദിക്കുന്നത്. ഇതാണ് അതിഥിസത്കാരത്തിന്റെ മര്യാദ. മാത്രമല്ല, അദ്ദേഹം മുനിയെ വേറെയും രാഘവന്മാരെ വേറെയും പൂജിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ആ ബാലന്മാരോടും തുല്യമായ ആദരം കാണിക്കുന്നു. ‘ആജ്ഞാപ്യൻ ഞാൻ’, അതായത് ‘അങ്ങയുടെ കല്പന കേൾക്കേണ്ടവനാണ് ഞാൻ’ എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് രാജാവ് സ്വയം തന്നെ മുനിയുടെ അധീനതയിൽ നിർത്തുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് ബ്രാഹ്മണനോടുള്ള ക്ഷത്രിയന്റെ വിനയം.

മുനി പറഞ്ഞു: ‘ഇവർ ദശരഥന്റെ പുത്രന്മാർ, ലോകപ്രസിദ്ധരായ ക്ഷത്രിയന്മാർ. അങ്ങയുടെ പക്കലുള്ള ആ ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ല് കാണാൻ ഇവർക്ക് ആഗ്രഹമുണ്ട്. അങ്ങേക്കു മംഗളം ഭവിക്കട്ടെ; ആ വില്ല് ഇവരെ കാണിച്ചാലും. ആ വില്ലു കാണുന്നതോടെതന്നെ ആഗ്രഹം സഫലമായ ഈ രാജകുമാരന്മാർ ഇഷ്ടംപോലെ മടങ്ങിപ്പൊയ്ക്കൊള്ളും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ജനകൻ മഹാമുനിയോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഈ വില്ല് എന്തിനുവേണ്ടിയാണ് ഇവിടെ ഇരിക്കുന്നതെന്ന് എല്ലാം കേട്ടാലും.’ ഇവിടെ കഥയുടെ വിത്ത് ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. വിശ്വാമിത്രൻ ദർശനം മാത്രമേ ചോദിക്കുന്നുള്ളൂ, പരീക്ഷയല്ല; ‘കണ്ടിട്ടുതന്നെ മടങ്ങിപ്പോകും’ എന്നും അദ്ദേഹം പറയുന്നു. എന്നാൽ മറുപടിയിൽ ജനകൻ വില്ലിന്റെ ചരിത്രം പറഞ്ഞുതുടങ്ങുന്നു; ആ ചരിത്രംതന്നെ സ്വാഭാവികമായി പരീക്ഷയിലേക്കു നയിക്കുന്നു. അങ്ങനെ മുനിയുടെ ചെറിയൊരു അപേക്ഷ വലിയൊരു ഫലത്തിലേക്കു വഴിതുറക്കുന്നു. വെറും ദർശനമായി ചോദിച്ചതുതന്നെ വില്ലു കുലയ്ക്കലായും പിന്നെ വിവാഹമായും പരിണമിക്കാനിരിക്കുന്നു.

ജനകൻ പറഞ്ഞു: ‘നിമിയുടെ മൂത്ത പുത്രനായി ദേവരാതൻ എന്നൊരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു. ആ മഹാത്മാവിന്റെ കൈയിൽ ഈ വില്ല് ഒരു ന്യാസമായി, അതായത് സൂക്ഷിക്കാനേല്പിച്ച നിധിയായി, നൽകപ്പെട്ടിരുന്നു. പണ്ട് ദക്ഷയാഗം നശിപ്പിച്ച വേളയിൽ വീര്യവാനായ ഭഗവാൻ ശിവൻ ഈ വില്ലു കുലച്ച് കോപത്തോടെ ദേവന്മാരെ തകർത്തിട്ട് ലീലയെന്നോണം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: “ദേവന്മാരേ, യജ്ഞഭാഗം ആഗ്രഹിച്ച എനിക്ക് നിങ്ങൾ എന്റെ ഭാഗം നീക്കിവെച്ചില്ല; അതുകൊണ്ട് ഈ വില്ലുകൊണ്ട് നിങ്ങളുടെ വിലപ്പെട്ട ശിരസ്സുകൾ ഞാൻ അറുത്തുവീഴ്ത്തും.” അപ്പോൾ ദേവന്മാരെല്ലാം മനസ്സു തളർന്നവരായി, സ്തുതികളാൽ ദേവേശനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു; ഭവൻ അവരിൽ പ്രസന്നനായി. പ്രീതനായ അദ്ദേഹം ആ മഹാത്മാക്കൾക്കെല്ലാം ആ വില്ലു നൽകി. ദേവദേവനായ ആ മഹാത്മാവിന്റെ ആ ധനുരത്നമാണ് ഇത്.’ ഇങ്ങനെ വില്ലിന്റെ മാഹാത്മ്യം രണ്ടു വിധത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു: അത് ശിവന്റെ കോപായുധമാണ്; അതുതന്നെ ദേവന്മാർക്കു ലഭിച്ച പ്രസാദത്തിന്റെ അടയാളവുമാണ്. അതിനാൽ അത് ഭാരംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, മാഹാത്മ്യംകൊണ്ടും ഗുരുവാണ്; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് സാധാരണ രാജാക്കന്മാർക്ക് അത് ഇളക്കാൻപോലും കഴിയാത്തത്.

‘ന്യാസമായിത്തീർന്ന ആ വില്ല് അന്ന് ഞങ്ങളുടെ പൂർവികനായ പ്രഭു ദേവരാതന്റെ പക്കൽ ഏല്പിക്കപ്പെട്ടു. പിന്നീട് ഒരിക്കൽ യജ്ഞഭൂമി ശുദ്ധമാക്കുന്നതിനായി ഞാൻ നിലം ഉഴുതുകൊണ്ടിരുന്നപ്പോൾ കലപ്പയിൽനിന്ന് ഒരു കന്യക ഉയർന്നുവന്നു. നിലം ശുദ്ധമാക്കുന്നതിനിടയിൽ എനിക്കു ലഭിച്ച അവൾ, കലപ്പച്ചാലിന്റെ പേരിൽ സീത എന്നു പ്രസിദ്ധയായി. ഭൂതലത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവന്ന ആ എന്റെ പുത്രി ക്രമേണ വളർന്നു. അയോനിജയായ ഈ എന്റെ കന്യകയെ ഞാൻ വീര്യശുൽക്കയായി നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ദിവ്യമായ രണ്ടു വസ്തുക്കൾ ഒരേ ഗൃഹത്തിൽ ഒന്നിക്കുന്നു: ശിവന്റെ വില്ലും ഭൂമിയുടെ പുത്രിയും. രണ്ടിന്റെയും ജന്മം അലൗകികമാണ്; രണ്ടിന്റെയും സംയോഗം അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമനാൽത്തന്നെ സാധിക്കപ്പെടും. ‘വീര്യശുൽക്ക’ എന്ന പദംകൊണ്ട്, അതായത് പരാക്രമംതന്നെ വധുമൂല്യമായവൾ എന്ന അർഥത്തിൽ, ജനകൻ കന്യകയുടെ മൂല്യം ധനമല്ല, പരാക്രമംതന്നെയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം സ്വയം വരനെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നില്ല; തീരുമാനം വില്ലിനുതന്നെ വിട്ടുകൊടുക്കുന്നു.

‘ഭൂതലത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവന്ന്, വളർന്നുകൊണ്ടിരുന്ന എന്റെ മകളെ വരിക്കാൻ രാജാക്കന്മാർ വന്നു. വിവാഹാഭ്യർഥനയുമായി വന്ന ആ ഭൂപതിമാരുടെയെല്ലാം മുന്നിൽവെച്ച് ഞാൻ പറഞ്ഞു: “ഭഗവാനേ, ഇവൾ വീര്യശുൽക്കയാണ്.” അതുകൊണ്ട് ഞാൻ മകളെ അവർക്കു നൽകിയില്ല. അപ്പോൾ രാജാക്കന്മാരെല്ലാം ഒത്തുചേർന്ന് മിഥിലയിൽ വന്ന് ആ വീര്യം അറിയാൻ ആഗ്രഹിച്ചു; ‘ഏതു തരത്തിലുള്ളതാണ് ആ വീര്യം’ എന്ന് അറിയാൻ അവർ ഇച്ഛിച്ചു. അറിയാനാഗ്രഹിച്ച അവരുടെ മുന്നിൽ ശൈവധനുസ്സ് കൊണ്ടുവന്നുവെച്ചു.’ ഇങ്ങനെ ശുൽക്കത്തിന്റെ സ്വരൂപം വാക്കുകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, പ്രത്യക്ഷമായ വില്ലുകൊണ്ടുതന്നെ കാണിച്ചുകൊടുക്കപ്പെട്ടു. ജനകൻ ആരെയും നേരിട്ടു നിന്ദിക്കുന്നില്ല; വില്ല് മുന്നിൽ വെക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു; വില്ലുതന്നെ മറുപടി പറയുന്നു. അങ്ങനെ പരീക്ഷ പക്ഷപാതരഹിതമാകുന്നു; എല്ലാവർക്കും തുല്യമായ അവസരം ലഭിക്കുന്നു. ‘ഉപാഹൃതം’ (കൊണ്ടുവന്നുവെച്ചു) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, വില്ല് രഹസ്യസ്ഥലത്തു കാണിക്കുകയല്ല, സഭയിൽ എല്ലാവരുടെയും മുന്നിൽ കൊണ്ടുവരികയാണു ചെയ്തത് എന്നാണ്.

‘ആ വില്ല് എടുക്കാനോ ഉയർത്താനോപോലും അവർക്കു കഴിഞ്ഞില്ല. മഹാമുനേ, വീര്യവാന്മാരെന്നു ഭാവിച്ച അവരുടെ വീര്യം അല്പമാണെന്നറിഞ്ഞ് ഞാൻ ആ രാജാക്കന്മാരെ നിരസിച്ചു; തപോധനനേ, അതു മനസ്സിലാക്കിയാലും. അപ്പോൾ കഠിനമായ കോപത്തോടെ, തങ്ങളുടെ വീര്യം സംശയത്തിലായ ആ രാജാക്കന്മാരെല്ലാം മിഥിലയെ ഉപരോധിച്ചു. തങ്ങൾ അപമാനിക്കപ്പെട്ടു എന്നു കരുതി ആ നൃപശ്രേഷ്ഠന്മാർ വലിയ രോഷത്തോടെ മിഥിലാപുരിയെ പീഡിപ്പിച്ചു. അങ്ങനെ ഒരു വർഷം തികഞ്ഞപ്പോൾ എന്റെ യുദ്ധസാധനങ്ങളെല്ലാം പൂർണമായി ക്ഷയിച്ചുപോയി.’ ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്: വില്ലുകൊണ്ടു പരീക്ഷിച്ചപ്പോൾ ആരുടെ വീര്യം കുറവാണെന്നു തെളിഞ്ഞുവോ, അവർതന്നെയാണ് കോപത്തോടെ നഗരത്തെ പീഡിപ്പിക്കുന്നത്. കഴിവില്ലായ്മയുടെ ലജ്ജ കോപമായി പരിണമിക്കുന്നു എന്നതാണ് ലോകസ്വഭാവം. ഒരു വർഷം മുഴുവൻ നഗരം ഉപരോധിക്കപ്പെട്ടു; ഭണ്ഡാരവും സൈന്യവും ക്ഷയിച്ചു. അങ്ങനെ വില്ലിന്റെ കഥ ഒരു യുദ്ധകഥയായി മാറി. ജനകനാകട്ടെ ബലംകൊണ്ടു തിരിച്ചടിക്കുന്നില്ല; സാധനങ്ങൾ ശേഷിച്ചിരുന്നിടത്തോളം കാലം ധൈര്യത്തോടെ ഉറച്ചുനിൽക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു.

‘മുനിശ്രേഷ്ഠാ, അപ്പോൾ ഞാൻ അത്യധികം ദുഃഖിതനായി. പിന്നെ തപസ്സുകൊണ്ട് ഞാൻ എല്ലാ ദേവഗണങ്ങളെയും പ്രസാദിപ്പിച്ചു. പരമപ്രീതരായ ദേവന്മാർ എനിക്കു ചതുരംഗബലം, അതായത് ആന, തേര്, കുതിര, കാലാൾ എന്നീ നാലംഗങ്ങളുള്ള സൈന്യം, നൽകി. ആ സൈന്യത്താൽ ആ രാജാക്കന്മാർ തകർക്കപ്പെട്ടു; വധിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന അവർ നാലുദിക്കിലേക്കും ഓടിപ്പോയി.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ജനകൻ സ്വന്തം കൈക്കരുത്തുകൊണ്ടല്ല ജയിക്കുന്നത്, തപസ്സുകൊണ്ടു ദേവന്മാരെ പ്രസാദിപ്പിച്ചാണ്. ദേവന്മാർ സ്തുതികളാൽ ശിവനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചതുപോലെ ജനകനും തപസ്സുകൊണ്ടു പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു. ഇതാണ് മിഥിലയിലെ രാജർഷിമാരുടെ രീതി; ജനകന്റെ ‘വിദേഹൻ’ എന്ന പേരിന്റെ താത്പര്യവും ഇതുതന്നെ. ദേവന്മാർ നൽകിയ ചതുരംഗബലത്താൽ രാജാക്കന്മാർ തകർന്നു; എന്നാൽ ജനകൻ അവരെ പിന്തുടരുന്നില്ല, അവരുടെ രാജ്യങ്ങൾ കൈയടക്കുന്നുമില്ല.

‘വീര്യമില്ലാത്തവരും വീര്യത്തിൽ സംശയമുള്ളവരും പാപകർമികളുമായ അവർ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം നാലുദിക്കിലേക്കും ഓടിപ്പോയി. മുനിശാർദൂലാ, പരമതേജസ്സോടെ പ്രകാശിക്കുന്ന ആ വില്ലാണ് ഇത്. സുവ്രതനായവനേ, ഇത് രാമലക്ഷ്മണന്മാരെയും ഞാൻ കാണിക്കാം. മുനേ, രാമൻ ഈ വില്ലു കുലയ്ക്കുമെങ്കിൽ അയോനിജയായ എന്റെ മകൾ സീതയെ ഞാൻ ദാശരഥിക്കു നൽകും.’ ഈ പ്രതിജ്ഞയോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ഈ പ്രതിജ്ഞതന്നെയാണ് അടുത്ത രണ്ടു സർഗങ്ങളിലെ ധനുർഭംഗത്തിന്റെയും വിവാഹനിശ്ചയത്തിന്റെയും മൂലം. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗത്തിൽ വില്ലിന്റെ പൂർവവൃത്തവും സീതയുടെ ജന്മവും ശുൽക്കത്തിന്റെ സ്വരൂപവും ഒന്നിച്ചു സംഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വിശ്വാമിത്രന്റെ അപേക്ഷയോടെ ആരംഭിച്ച കഥ ജനകന്റെ പ്രതിജ്ഞയിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു. ജനകൻ രാമന്റെ പേര് സ്വയംതന്നെ എടുത്തുപറയുന്നു, വിശ്വാമിത്രന്റെ പ്രേരണയാലല്ല; ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മർമം.

In the previous sarga Viśvāmitra, honoured by Janaka, had gone back to his lodging with Rāma and Lakṣmaṇa. Now, when the morning dawned clear, King Janaka finished his daily rites and summoned the great-souled Viśvāmitra together with the two sons of Raghu. The righteous king honoured the sage and the two great Rāghavas with the rite prescribed by scripture and said: "Holy one, welcome. Sinless one, what can I do for you? Command me, for I am yours to command." Addressed so by the great-souled Janaka, the best of sages, skilled in speech, replied. The king first performs the prescribed honours and only then asks what he can do, which is the proper order in welcoming a guest. He honours the sage and the two princes each in turn, showing the boys equal respect. By saying he is the sage's to command, the king places himself under the sage's authority, and this is a kṣatriya's humility towards a brahmin.

The sage said: "These two are Daśaratha's sons, kṣatriyas famous throughout the world, and they wish to see that finest of bows which is kept here with you. Blessings on you; show them the bow. Once they have seen it and had their wish, the princes will go back as they please." So addressed, Janaka answered the great sage: "Then hear the whole story of why this bow is kept here." The seed of the story lies here. Viśvāmitra asks only that they may see the bow, not that they be tested, and says they will go home once they have seen it. But in reply Janaka begins the history of the bow, and that history itself brings on the test. So the sage's small request leads to a great result: what was asked as a mere viewing will turn into a stringing of the bow, and that into a marriage.

Janaka told the story: "There was a king named Devarāta, eldest in the line of Nimi, and this bow was given into his hands as a trust. Long ago, at the destruction of Dakṣa's sacrifice, the mighty god Śiva drew this bow and, having scattered the gods in his wrath, said to them lightly: 'Gods, since you allotted me no share though I came to claim my share, with this bow I shall cut off your precious heads.' Then all the gods were downcast and tried to appease the lord of the gods with hymns, and Bhava was pleased with them. Pleased, he gave the bow to all those great beings. This is that jewel of a bow belonging to the great god of gods." So the bow's greatness is established in two ways: it is the weapon of Śiva's anger and also the token of his grace to the gods. It is heavy not only in weight but in majesty, and that is why ordinary kings cannot move it.

"That bow was then deposited as a trust with our forefather, the mighty Devarāta. Once, as I was ploughing a field to clear it for a sacrifice, a girl rose up out of the furrow of the plough. I found her while I was clearing the ground, and she became known as Sītā, after the furrow. Risen from the earth, she grew up as my daughter. I decided that this daughter of mine, born of no womb, should be given only for a bride-price of valour." Two divine things meet in one house here, Śiva's bow and the daughter of the earth. Both had births beyond the ordinary, and in the sargas to come Rāma will bring the two together. By making valour her bride-price, Janaka makes clear that her price is not wealth but prowess; and he does not choose a husband himself but leaves the decision to the bow.

"When my daughter, risen from the earth, was growing up, kings came to seek her hand. To all those rulers of the earth who sought her I said, 'Holy one, her price is valour,' and so I did not give my daughter away. Then all the kings came together to Mithilā, wanting to learn what that valour was to be, and when they asked, Śiva's bow was brought out before them." So the nature of the price was shown not merely in words but by the bow itself. Janaka does not openly disparage anyone; he simply sets the bow before them and lets the bow give the answer. The test was fair and all had the same chance, and the bow was brought out openly before the whole assembly, not shown in some hidden place.

"They could not even lift that bow or shift it. Seeing how slight the strength of those strong men was, great sage, I turned those kings away — mark this, you whose wealth is penance. At that, in towering rage and with their own valour called in doubt, the kings all laid siege to Mithilā. Feeling that I had slighted them, those great kings in their fury harried the city of Mithilā, and when a full year had passed all my resources were exhausted." The very men whose strength the bow had found wanting now torment the city in anger; it is the way of the world for the shame of weakness to turn into rage. For a year the city was besieged, and treasury and army were drained, so the story of the bow becomes a story of war. Janaka did not strike back by force; as long as his resources lasted, he held out patiently.

"Then, best of sages, I was in deep distress, and I propitiated all the hosts of the gods by austerity. The gods, greatly pleased, gave me an army of four divisions. With it the kings were broken, and cut down as they went, they fled in every direction." Janaka did not win by the strength of his own arm but by pleasing the gods with austerity; just as the gods had appeased Śiva with hymns, so Janaka appeased the gods with penance. This is the way of the royal seers of Mithilā, and it is what the name Videha, "the bodiless," hints at in Janaka. The kings were routed by the army the gods gave, but Janaka did not pursue them or seize their kingdoms.

"They had no strength, their valour was in doubt, and they were wrongdoers, they and their ministers; so they fled in all directions. This, tiger among sages, is that bow of surpassing brilliance. I will show it to Rāma and Lakṣmaṇa too, keeper of good vows. And if Rāma can string this bow, sage, I will give my daughter Sītā, born of no womb, to the son of Daśaratha." The sarga ends with this promise, which is the root of the breaking of the bow and the settling of the marriage in the sargas that follow. In this sarga the history of the bow, the birth of Sītā and the nature of the bride-price are brought together, and the story that began with Viśvāmitra's request comes to rest in Janaka's promise. Janaka names Rāma himself, without any prompting from Viśvāmitra, and that is the heart of this sarga.