बालकाण्डम् — षट्षष्टितमः सर्गः
जनकेन विश्वामित्रस्य राघवयोश्च सत्कारः, शैवधनुषः इतिवृत्तम्, सीतायाः अयोनिजत्वं वीर्यशुल्कत्वं च, धनुरारोपणे रामाय सीतादानप्रतिज्ञा
अस्मिन् सर्गे जनकः शैवस्य धनुषः इतिवृत्तं कथयति। विमले प्रभाते कृतकर्मा जनकः विश्वामित्रं राघवौ च आहूय शास्त्रदृष्टेन कर्मणा पूजयति, ‘भवान् माम् आज्ञापयतु’ इति च वदति। विश्वामित्रः ‘दशरथस्य इमौ पुत्रौ त्वयि स्थितं धनुःश्रेष्ठं द्रष्टुकामौ; तत् दर्शय’ इति याचते। जनकः धनुषः पूर्ववृत्तम् आरभते — पूर्वं दक्षयज्ञवधे भगवान् इदं धनुः आयम्य रोषात् त्रिदशान् विध्वंस्य ‘भागार्थिनः मम भागं न अकल्पयत’ इति वरांगच्छेदनेन तान् तर्जितवान्; प्रसादिते च भवे तत् धनुः देवेभ्यः दत्तम्, ततः अस्माकं पूर्वजे देवराते न्यासरूपेण न्यस्तम्। अथ क्षेत्रं कृषतः जनकस्य लांगलात् अयोनिजा कन्या उत्थिता, सा सीता इति विश्रुता, वीर्यशुल्का च स्थापिता। तां वरयितुम् आगतेभ्यः पृथिवीक्षिद्भ्यः सा न दत्ता; ते धनुषः ग्रहणे तोलने वा असमर्थाः प्रत्याख्याताः सन्तः संवत्सरं मिथिलाम् अरुन्धन्, नगरीं च अपीडयन्। तपसा प्रसन्नैः देवैः दत्तेन चतुरंगबलेन ते भग्नाः दिशः ययुः। अन्ते जनकः ‘इदम् एव तत् परमभास्वरं धनुः; एतत् रामलक्ष्मणयोः दर्शयिष्यामि; यदि रामः अस्य आरोपणं कुर्यात्, तर्हि अयोनिजां सुतां सीतां दाशरथये दद्याम्’ इति प्रतिजानीते।
१ततः प्रभाते विमले कृतकर्मा नराधिपः।
विश्वामित्रं महात्मानमाजुहाव सराघवम्॥
२तमर्चयित्वा धर्मात्मा शास्त्रदृष्टेन कर्मणा।
राघवौ च महात्मानौ तदा वाक्यमुवाच ह॥
३भगवन्स्वागतं तेऽस्तु किं करोमि तवानघ।
भवानाज्ञापयतु मामाज्ञाप्यो भवता ह्यहम्॥
४एवमुक्तः स धर्मात्मा जनकेन महात्मना।
प्रत्युवाच मुनिश्रेष्ठो वाक्यं वाक्यविशारदः॥
पूर्वसर्गे विश्वामित्रः जनकेन सत्कृतः सन् रामलक्ष्मणाभ्यां सह स्ववासं प्रत्यागतवान्। अथ विमले प्रभाते नराधिपः जनकः नित्यकर्म समाप्य महात्मानं विश्वामित्रं राघवाभ्यां सह आहूतवान्। धर्मात्मा सः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा तं मुनिं तौ च महात्मानौ राघवौ पूजयित्वा इदं वाक्यम् उवाच — ‘भगवन्, ते स्वागतम् अस्तु; हे अनघ, तव कृते किं करोमि? भवान् एव माम् आज्ञापयतु; अहं हि भवता आज्ञाप्यः।’ एवं महात्मना जनकेन उक्तः वाक्यविशारदः मुनिश्रेष्ठः प्रत्युवाच। अत्र द्रष्टव्यम् — राजा प्रथमं शास्त्रविहितां पूजां करोति, ततः एव ‘किं करोमि’ इति पृच्छति; एषा एव अतिथिसत्कारस्य मर्यादा। किं च सः मुनिं पृथक्, राघवौ च पृथक् पूजयति; तेन तयोः बालयोः अपि समानम् आदरं दर्शयति। ‘आज्ञाप्यः अहम्’ इति वचनेन च राजा स्वयम् आत्मानं मुनेः वशे स्थापयति; एतत् एव क्षत्रियस्य ब्रह्मणि विनयः।
१Then, when the morning had dawned clear, the king, his daily rites performed, summoned the great Viśvāmitra together with the two sons of Raghu.
२That righteous man honoured the sage, and the two great Rāghavas as well, with the rite the scriptures prescribe, and then spoke these words to them.
३“Holy one, welcome to you. Sinless sage, what may I do for you? Let you command me, for I am yours to command.”
४Addressed in this way by the great and righteous Janaka, the best of sages, who was skilled in speech, made his reply.
५पुत्रौ दशरथस्येमौ क्षत्रियौ लोकविश्रुतौ।
द्रष्टुकामौ धनुःश्रेष्ठं यदेतत्त्वयि तिष्ठति॥
६एतद्दर्शय भद्रं ते कृतकामौ नृपात्मजौ।
दर्शनादस्य धनुषो यथेष्टं प्रतियास्यतः॥
७एवमुक्तस्तु जनकः प्रत्युवाच महामुनिम्।
श्रूयतामस्य धनुषो यदर्थमिह तिष्ठति॥
मुनिः अवदत् — ‘एतौ दशरथस्य पुत्रौ, लोकविश्रुतौ क्षत्रियौ; यत् धनुःश्रेष्ठं त्वयि तिष्ठति, तत् द्रष्टुकामौ स्तः। भद्रं ते भूयात्; एतत् धनुः एताभ्यां दर्शय। अस्य धनुषः दर्शनात् एव कृतकामौ नृपात्मजौ यथेष्टं प्रतियास्यतः।’ एवम् उक्तः जनकः महामुनिं प्रत्युवाच — ‘अस्य धनुषः यदर्थम् इह तिष्ठति, तत् सर्वं श्रूयताम्।’ अत्र कथायाः बीजं निहितम् — विश्वामित्रः केवलं दर्शनं याचते, न तु परीक्षाम्; ‘दृष्ट्वा एव प्रतिनिवर्तिष्येते’ इति च वदति। किन्तु जनकः उत्तरे धनुषः इतिहासम् आरभते, सः च इतिहासः स्वयम् एव परीक्षां आनयति। एवं मुनेः लघ्वी याचना महते फलाय कल्पते; यत् दर्शनमात्रं प्रार्थितम्, तत् एव आरोपणे, तत् एव च विवाहे परिणंस्यते।
५“These two are the sons of Daśaratha, warriors famous throughout the world. They wish to see that finest of bows which is kept here with you.
६Show it to them, and blessings on you. Once these princes have had their wish, the sight of the bow will content them and they will return as they please.”
७So addressed, Janaka answered the great sage: “Then hear for what purpose this bow stands here.
८देवरात इति ख्यातो निमेर्ज्येष्ठो महीपतिः।
न्यासोऽयं तस्य भगवन्हस्ते दत्तो महात्मनः॥
९दक्षयज्ञवधे पूर्वं धनुरायम्य वीर्यवान्।
विध्वंस्य त्रिदशान्रोषात्सलीलमिदमब्रवीत्॥
१०यस्माद्भागार्थिनो भागं नाकल्पयत मे सुराः।
वरांगानि महार्हाणि धनुषा शातयामि वः॥
११ततो विमनसः सर्वे देवा वै मुनिपुंगव।
प्रसादयन्त देवेशं तेषां प्रीतोऽभवद्भवः॥
१२प्रीतियुक्तस्तु सर्वेषां ददौ तेषां महात्मनाम्।
तदेतद्देवदेवस्य धनूरत्नं महात्मनः॥
जनकः अकथयत् — ‘निमेः ज्येष्ठः देवरातः नाम महीपतिः आसीत्; तस्य महात्मनः हस्ते इदं धनुः न्यासरूपेण दत्तम् आसीत्। पूर्वं दक्षयज्ञवधे वीर्यवान् भगवान् शिवः इदं धनुः आयम्य रोषात् त्रिदशान् विध्वंस्य सलीलम् एतत् अब्रवीत् — “हे सुराः, यस्मात् भागार्थिनः मम भागं यूयं न अकल्पयत, तस्मात् अनेन धनुषा युष्माकं महार्हाणि वरांगानि शातयामि।” ततः सर्वे देवाः विमनसः जाताः, स्तुतिभिः देवेशं च प्रासादयन्; तेषु च भवः प्रीतः अभवत्। प्रीतियुक्तः सः तेभ्यः सर्वेभ्यः महात्मभ्यः तत् धनुः ददौ। तदेतत् देवदेवस्य महात्मनः धनूरत्नम्।’ एवं धनुषः माहात्म्यं द्विधा स्थापितम् — तत् शिवस्य कोपायुधम्, तत् एव च देवानां प्रसादचिह्नम्। अतः तत् न केवलं भारेण गुरु, अपि तु माहात्म्येन अपि; तेन एव सामान्यैः नृपैः तत् न चाल्यते।
८There was a king renowned by the name of Devarāta, the eldest of Nimi’s line. Holy one, the bow was given into the hands of that great man as a trust.
९Long ago, at the destruction of Dakṣa’s sacrifice, the mighty god drew this bow, and having scattered the thirty gods in his wrath, said to them lightly:
१०‘Since you gods allotted me no share, though I came to claim a share, with this bow I shall shear away those noble parts of you that you hold so dear.’
११Then, bull among sages, all the gods were downcast, and they sought to appease the lord of gods; and Bhava was pleased with them.
१२Pleased, he gave the bow to all those great beings. This is that jewel of a bow, and it belongs to the great god of gods.
१३न्यासभूतं तदा न्यस्तमस्माकं पूर्वजे विभौ।
अथ मे कृषतः क्षेत्रं लांगलादुत्थिता ततः॥
१४क्षेत्रं शोधयता लब्धा नाम्ना सीतेति विश्रुता।
भूतलादुत्थिता सा तु व्यवर्धत ममात्मजा॥
१५वीर्यशुल्केति मे कन्या स्थापितेयमयोनिजा।
भूतलादुत्थितां तां तु वर्धमानां ममात्मजाम्॥
‘तत् न्यासभूतं धनुः तदा अस्माकं पूर्वजे विभौ देवराते न्यस्तम्। अथ एकदा यज्ञभूमिं शोधयता मया क्षेत्रं कृष्यमाणम् आसीत्; तदा लांगलात् एका कन्या उत्थिता। क्षेत्रं शोधयता मया सा लब्धा, लांगलपद्धतेः नाम्ना च सीता इति विश्रुता। भूतलात् उत्थिता सा मम आत्मजा क्रमेण व्यवर्धत। अयोनिजा इयं मम कन्या वीर्यशुल्का इति मया स्थापिता।’ अत्र द्वे अपि दैवे वस्तुनी एकस्मिन् गृहे मिलतः — शिवस्य धनुः, भूमेः दुहिता च। उभयोः अपि जन्म अलौकिकम्, उभयोः अपि योगः अग्रिमे सर्गे रामेण एव साधयिष्यते। ‘वीर्यशुल्का’ इति पदेन जनकः कन्यायाः मूल्यं धनं न, अपि तु पराक्रमम् एव निर्दिशति; न च सः वरं स्वयं वृणोति, धनुषे एव निर्णयं न्यस्यति।
१३It was then deposited as a trust with our mighty forefather. Now once, as I was ploughing the field, a girl rose up from the furrow of the plough.
१४She was found by me as I was clearing that ground, and she came to be known by the name Sītā. Risen from the earth, she grew up as my daughter.
१५This daughter of mine, born of no womb, I set apart as one whose bride-price is valour. And when she, risen from the earth, was growing into womanhood,
१६वरयामासुरागत्य राजानो मुनिपुंगव।
तेषां वरयतां कन्यां सर्वेषां पृथिवीक्षिताम्॥
१७वीर्यशुल्केति भगवन्न ददामि सुतामहम्।
ततः सर्वे नृपतयः समेत्य मुनिपुंगव॥
१८मिथिलामप्युपागम्य वीर्यं जिज्ञासवस्तदा।
तेषां जिज्ञासमानानां शैवं धनुरुपाहृतम्॥
‘भूतलात् उत्थितां वर्धमानां मम आत्मजां वरयितुं राजानः आगताः। तेषां वरयतां सर्वेषां पृथिवीक्षितां पुरतः मया उक्तम् — “हे भगवन्, वीर्यशुल्का इयम्” इति; अतः अहं सुतां न ददामि। ततः सर्वे नृपतयः समेत्य मिथिलाम् उपागम्य तदा वीर्यं जिज्ञासवः अभवन् — ‘कीदृशं तत् वीर्यम्’ इति ज्ञातुम् इच्छन्ति स्म। तेषां जिज्ञासमानानां पुरतः शैवं धनुः उपाहृतम्।’ एवं शुल्कस्य स्वरूपं न वचनमात्रेण, अपि तु प्रत्यक्षेण धनुषा एव दर्शितम्। जनकः न कमपि प्रत्यक्षं निन्दति; केवलं धनुः पुरतः स्थापयति, धनुः एव च उत्तरं वदति। एवं परीक्षा निष्पक्षा भवति, सर्वेषां च समः अवसरः। ‘उपाहृतम्’ इति पदेन सूच्यते यत् धनुः सभायां सर्वेषां पुरतः आनीतम्, न तु गुप्ते स्थाने दर्शितम्।
१६kings came and sought her hand, bull among sages. To all those rulers of the earth who sought the girl,
१७I said, holy one, that her price was valour, and I did not give my daughter away. Then all those kings assembled, bull among sages,
१८and came to Mithilā, wishing to learn what feat of strength was required. To them, as they made their enquiry, the bow of Śiva was brought out.
१९न शेकुर्ग्रहणे तस्य धनुषस्तोलनेऽपि वा।
तेषां वीर्यवतां वीर्यमल्पं ज्ञात्वा महामुने॥
२०प्रत्याख्याता नृपतयस्तन्निबोध तपोधन।
ततः परमकोपेन राजानो मुनिपुंगव॥
२१अरुन्धन्मिथिलां सर्वे वीर्यसंदेहमागताः।
आत्मानमवधूतं मे विज्ञाय नृपपुंगवाः॥
२२रोषेण महताविष्टाः पीडयन्मिथिलां पुरीम्।
ततः संवत्सरे पूर्णे क्षयं यातानि सर्वशः॥
‘ते तस्य धनुषः ग्रहणे तोलने अपि च न शेकुः। हे महामुने, तेषां वीर्यवतां वीर्यम् अल्पम् इति ज्ञात्वा मया ते नृपतयः प्रत्याख्याताः; हे तपोधन, तत् निबोध। ततः परमकोपेन ते राजानः, वीर्यसंदेहम् आगताः सन्तः, सर्वे मिथिलाम् अरुन्धन्। आत्मानम् अवधूतम् इति विज्ञाय ते नृपपुंगवाः महता रोषेण आविष्टाः मिथिलां पुरीम् अपीडयन्। ततः संवत्सरे पूर्णे मम युद्धसाधनानि सर्वशः क्षयं यातानि।’ अत्र सूच्यते — येषां वीर्यं धनुषा परीक्षितं न्यूनम् आसीत्, ते एव कोपेन नगरीं पीडयन्ति; असमर्थतायाः लज्जा क्रोधरूपेण परिणमते इति लोकस्वभावः। संवत्सरपर्यन्तं नगरी रुद्धा, कोशः सैन्यं च क्षीणम्; एवं धनुषः कथा युद्धकथायां परिणता। जनकः तु न बलेन प्रतिकरोति, यावत् साधनानि अवशिष्टानि तावत् धैर्येण एव तिष्ठति।
१९They could not so much as take hold of that bow, nor even shift it. Knowing how slight the strength of those strong men was, great sage,
२०I refused those kings — mark this, you whose wealth is penance. At that, in the utmost rage, bull among sages, the kings
२१all laid siege to Mithilā, their own valour now in doubt. Understanding that they had been slighted by me, those bulls among kings,
२२seized by a great fury, tormented the city of Mithilā. Then, when a full year had passed, all my resources were exhausted,
२३साधनानि मुनिश्रेष्ठ ततोऽहं भृशदुःखितः।
ततो देवगणान्सर्वांस्तपसाहं प्रसादयम्॥
२४ददुश्च परमप्रीताश्चतुरंगबलं सुराः।
ततो भग्ना नृपतयो हन्यमाना दिशो ययुः॥
‘हे मुनिश्रेष्ठ, ततः अहं भृशदुःखितः अभवम्। ततः तपसा अहं सर्वान् देवगणान् प्रासादयम्। परमप्रीताः सुराः मह्यं चतुरंगबलं ददुः। तेन बलेन ते नृपतयः भग्नाः, हन्यमानाः च दिशः ययुः।’ अत्र द्रष्टव्यम् — जनकः न स्वबाहुबलेन जयति, अपि तु तपसा देवान् प्रसाद्य; यथा शिवः देवैः स्तुतिभिः प्रसादितः, तथा जनकः अपि तपसा। एषा एव मैथिलानां राजर्षीणां रीतिः, तत् एव च जनकस्य ‘विदेह’ इति नाम्नः तात्पर्यम्। देवैः दत्तेन चतुरङ्गेण बलेन राजानः भग्नाः; न तु जनकः तान् अनुधावति, न च तेषां राज्यानि गृह्णाति।
२३best of sages, and I fell into deep distress. So I propitiated all the hosts of the gods by austerity,
२४and the gods, greatly pleased, gave me an army of four divisions. Then the kings were broken, and cut down as they went they fled in all directions —
२५अवीर्या वीर्यसंदिग्धाः सामात्याः पापकारिणः।
तदेतन्मुनिशार्दूल धनुः परमभास्वरम्॥
२६रामलक्ष्मणयोश्चापि दर्शयिष्यामि सुव्रत।
यद्यस्य धनुषो रामः कुर्यादारोपणं मुने।
सुतामयोनिजां सीतां दद्यां दाशरथेरहम्॥
‘ते अवीर्याः, वीर्यसंदिग्धाः, सामात्याः पापकारिणः च आसन्; ते एव दिशः पलायिताः। हे मुनिशार्दूल, तत् एतत् परमभास्वरं धनुः। हे सुव्रत, एतत् अहं रामलक्ष्मणयोः अपि दर्शयिष्यामि। हे मुने, यदि रामः अस्य धनुषः आरोपणं कुर्यात्, तर्हि अहम् अयोनिजां सुतां सीतां दाशरथये दद्याम्।’ एतया प्रतिज्ञया सर्गः समाप्यते; एषा एव प्रतिज्ञा अग्रिमयोः सर्गयोः धनुर्भङ्गस्य विवाहनिश्चयस्य च मूलम्। एवम् अस्मिन् सर्गे धनुषः पूर्ववृत्तम्, सीतायाः जन्म, शुल्कस्य स्वरूपं च एकत्र संगृहीतानि; या कथा विश्वामित्रस्य याचनया आरब्धा, सा जनकस्य प्रतिज्ञायाम् एव विश्राम्यति। जनकः रामस्य नाम स्वयम् एव गृह्णाति, न तु विश्वामित्रेण प्रेरितः — इदम् एव अस्य सर्गस्य मर्म।
२५strengthless, their valour in doubt, wrongdoers along with their ministers. This, tiger among sages, is that bow of surpassing brilliance.
२६I shall show it to Rāma and Lakṣmaṇa too, you of good vows. And if Rāma should string this bow, sage, I shall give my daughter Sītā, born of no womb, to the son of Daśaratha.”
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः॥ ६६॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।