बालकाण्डम् — पञ्चषष्टितमः सर्गः
पूर्वस्यां दिशि सहस्रवर्षं मौनतपः, इन्द्रेण द्विजरूपेण अन्नयाचनम्, देवानां पितामहं प्रति प्रार्थना, ब्रह्मणा ब्राह्मण्यदीर्घायुःप्रदानम्, वसिष्ठेन सख्यम्, जनकस्य स्तुतिः विदायश्च
अस्मिन् सर्गे शतानन्दः विश्वामित्रचरितम् उपसंहरति। रम्भाशापानन्तरं मुनिः हैमवतीं दिशं त्यक्त्वा पूर्वां दिशम् अनुप्राप्य वर्षसहस्रं मौनव्रतेन सुदारुणं तपः चरति; विघ्नैः आधूतः अपि क्रोधं न गच्छति। व्रते पूर्णे यदा सः अन्नं भोक्तुम् आरभते, तदा इन्द्रः द्विजातिः भूत्वा तत् याचते; मुनिः सर्वम् अन्नं दत्त्वा स्वयम् अभुक्त्वा एव तिष्ठति, किंचिद् अपि न वदति, पुनः च अनुच्छ्वासं मौनम् आश्रयति। अपरं वर्षसहस्रम् अनुच्छ्वसतः तस्य मूर्धनि धूमः उद्गच्छति, येन त्रैलोक्यं सम्भ्रान्तम् आतापितम् इव भवति। देवाः ऋषयः गन्धर्वाः पन्नगाः राक्षसाः च मन्दरश्मयः कश्मलोपहताः पितामहम् उपगम्य वदन्ति — ‘अस्य वृजिनं न दृश्यते; यदि अस्य अभीप्सितं न दीयते, सः तपसा त्रैलोक्यं विनाशयेत्; सागराः क्षुब्धाः, पर्वताः विशीर्यन्ते, भास्करः अपि निष्प्रभः; यावत् नाशे बुद्धिं न करोति तावत् एव प्रसादनीयः।’ ततः ब्रह्मपुरोगमाः देवाः विश्वामित्रं ‘ब्रह्मर्षे’ इति सम्बोध्य ब्राह्मण्यं दीर्घम् आयुः च ददति। सः तु ॐकारवषट्कारवेदानां वरणं वसिष्ठस्य च स्वीकारं परमं कामं प्रार्थयते। देवैः प्रसादितः वसिष्ठः ‘एवमस्तु, त्वं ब्रह्मर्षिः’ इति उक्त्वा सख्यं करोति; विश्वामित्रः तं पूजयति, कृतकामः च महीं चरति। कथाम् एवं समाप्य शतानन्दः विरमति; जनकः प्राञ्जलिः विश्वामित्रं स्तौति, कर्मकालम् आपन्नं निवेद्य विदायं याचते, प्रदक्षिणं करोति; विश्वामित्रः च रामलक्ष्मणाभ्यां सह स्ववासम् अभिक्रामति।
१अथ हैमवतीं राम दिशं त्यक्त्वा महामुनिः।
पूर्वां दिशमनुप्राप्य तपस्तेपे सुदारुणम्॥
२मौनं वर्षसहस्रस्य कृत्वा व्रतमनुत्तमम्।
चकाराप्रतिमं राम तपः परमदुष्करम्॥
३पूर्णे वर्षसहस्रे तु काष्ठभूतं महामुनिम्।
विघ्नैर्बहुभिराधूतं क्रोधो नान्तरमाविशत्॥
पूर्वसर्गे विश्वामित्रः रम्भां शप्त्वा तपोहानिम् अनुभवति, ततः च ‘न एवं क्रोधं गमिष्यामि, न च कथंचन वक्ष्ये’ इति प्रतिजानीते। अस्मिन् सर्गे शतानन्दः तस्याः प्रतिज्ञायाः फलं वर्णयति। अथ सः महामुनिः हैमवतीं दिशं त्यक्त्वा पूर्वां दिशम् अनुप्राप्य सुदारुणं तपः अतप्यत। तत्र वर्षसहस्रस्य मौनम् इति अनुत्तमं व्रतं कृत्वा सः अप्रतिमं परमदुष्करं तपः चकार। वर्षसहस्रे पूर्णे सः महामुनिः काष्ठभूतः इव निश्चलः अतिष्ठत्; बहुभिः विघ्नैः आधूतः अपि सः न चलितः, क्रोधः च तस्य अन्तरं न आविशत्। अत्र द्रष्टव्यम् — पूर्वं क्रोधः एव तस्य तपसः शत्रुः आसीत्, इदानीं सः तम् एव जेतुं व्रतम् आरभते; ‘काष्ठभूतम्’ इति पदेन देहस्य निश्चेष्टता, ‘नान्तरमाविशत्’ इति पदेन च मनसः अक्षोभः सूच्यते।
१Then, Rāma, the great sage left the quarter of the Himālaya and, reaching the eastern quarter, practised a fearsome austerity.
२Taking upon himself the unsurpassed vow of silence for a thousand years, Rāma, he performed an austerity beyond compare and exceedingly hard to do.
३When the thousand years were complete, the great sage stood like a log of wood; and though he was shaken by many hindrances, no anger entered his heart.
४स कृत्वा निश्चयं राम तप आतिष्ठताव्ययम्।
तस्य वर्षसहस्रस्य व्रते पूर्णे महाव्रतः॥
५भोक्तुमारब्धवानन्नं तस्मिन्काले रघूत्तम।
इन्द्रो द्विजातिर्भूत्वा तं सिद्धमन्नमयाचत॥
६तस्मै दत्त्वा तदा सिद्धं सर्वं विप्राय निश्चितः।
निःशेषितेऽन्ने भगवानभुक्त्वैव महातपाः॥
एवं निश्चयं कृत्वा सः अव्ययं तपः आतिष्ठत्। तस्य वर्षसहस्रस्य व्रते पूर्णे सः महाव्रतः अन्नं भोक्तुम् आरब्धवान्। तस्मिन् एव काले इन्द्रः द्विजातिः भूत्वा तम् उपगम्य सिद्धम् अन्नम् अयाचत। इयं परीक्षा एव — सहस्रवर्षाणाम् अन्ते प्राप्तम् एकम् अन्नं याचितुम् एव देवराजः विप्ररूपम् आददाति। विश्वामित्रः तु निश्चितमनाः सन् तत् सर्वं सिद्धम् अन्नं तस्मै विप्राय अदात्, न च किंचित् आत्मार्थं रक्षितवान्। अन्ने च निःशेषिते सः भगवान् महातपाः स्वयम् अभुक्त्वा एव अवर्तत। दातुः मुखे कोपस्य लेशः अपि न दृष्टः; एतेन एव पूर्वप्रतिज्ञायाः सिद्धिः आरब्धा इति ज्ञायते। ‘निःशेषिते’ इति पदेन सूच्यते यत् सिद्धम् अन्नं सर्वम् एव दत्तम्, न किंचित् अवशिष्टम्।
४Having made that resolve, Rāma, he undertook an undiminishing austerity; and when the thousand years of his vow were complete, the keeper of that great vow
५began to eat food, best of the Raghus. At that very moment Indra took the form of a brahmin and begged the cooked food from him.
६Firm in his purpose, he gave the whole of that cooked food to the brahmin; and when nothing at all was left of it, that blessed man of great austerity went wholly without eating.
७न किंचिदवदद्विप्रं मौनव्रतमुपास्थितः।
तथैवासीत्पुनर्मौनमनुच्छ्वासं चकार ह॥
८अथ वर्षसहस्रं च नोच्छ्वसन्मुनिपुंगवः।
तस्यानुच्छ्वसमानस्य मूर्धि धूमो व्यजायत॥
सः विप्रं किंचिद् अपि न अवदत्, यतः मौनव्रतम् उपास्थितः आसीत् — न याचकं निवारितवान्, न च आत्मनः क्षुधां कथितवान्। तथा एव पुनः सः मौनम् आश्रित्य अनुच्छ्वासं चकार, श्वासम् अपि न अगृह्णात्। अथ अपरं वर्षसहस्रं सः मुनिपुंगवः न उच्छ्वसितवान्; तस्य अनुच्छ्वसमानस्य मूर्धनि धूमः व्यजायत। क्रोधस्य स्थाने अत्र तपसः एव अग्निः प्रज्वलति, तस्य च धूमः एव लोकानां भयहेतुः भवति।
७He said nothing whatever to the brahmin, for he had taken up the vow of silence; and just as before he returned to his silence and drew no breath.
८Then for a further thousand years the bull among sages did not breathe; and as he held his breath, smoke arose from his head.
९त्रैलोक्यं येन सम्भ्रान्तमातापितमिवाभवत्।
ततो देवर्षिगन्धर्वाः पन्नगोरगराक्षसाः॥
१०मोहितास्तपसा तस्य तेजसा मन्दरश्मयः।
कश्मलोपहताः सर्वे पितामहमथाब्रुवन्॥
११बहुभिः कारणैर्देव विश्वामित्रो महामुनिः।
लोभितः क्रोधितश्चैव तपसा चाभिवर्धते॥
तेन धूमेन त्रैलोक्यं सम्भ्रान्तम् आतापितम् इव अभवत्। ततः देवाः ऋषयः गन्धर्वाः पन्नगाः उरगाः राक्षसाः च तस्य तपसा मोहिताः, तस्य तेजसा च मन्दरश्मयः जाताः — तेषां स्वकीया कान्तिः अपि हीना जाता। कश्मलोपहताः सर्वे ते पितामहम् उपगम्य अब्रुवन् — ‘हे देव, बहुभिः कारणैः महामुनिः विश्वामित्रः लोभितः क्रोधितः च कृतः, तथापि सः तपसा वर्धते एव।’ मेनकया रम्भया च लोभः, रम्भाशापप्रसङ्गेन च क्रोधः — द्वयम् अपि निष्फलम् इति देवाः स्वयम् एव स्वीकुर्वन्ति। यत् उपायद्वयं पूर्वं सफलम् आसीत्, तत् इदानीं व्यर्थम् इति एषा तेषां चिन्ता। ‘मन्दरश्मयः’ इति पदेन देवानाम् अपि स्वकीयतेजसः हानिः वर्ण्यते; तपसा एकस्य मुनेः तेजः देवानां तेजः अभिभवति इति एषः सर्गस्य मुख्यः भावः।
९By this the three worlds were thrown into confusion and seemed to be scorched. Then the gods, the seers, the gandharvas, the pannagas, the serpents and the rākṣasas,
१०bewildered by his austerity and dimmed in their radiance by his blazing power, all of them overcome with faintness, spoke then to the Grandfather:
११‘O god, by many means the great sage Viśvāmitra has been tempted and has been provoked to anger, and yet by his austerity he only grows the greater.
१२नह्यस्य वृजिनं किंचिद्दृश्यते सूक्ष्ममप्युत।
न दीयते यदि त्वस्य मनसा यदभीप्सितम्॥
१३विनाशयति त्रैलोक्यं तपसा सचराचरम्।
व्याकुलाश्च दिशः सर्वा न च किंचित्प्रकाशते॥
१४सागराः क्षुभिताः सर्वे विशीर्यन्ते च पर्वताः।
प्रकम्पते च वसुधा वायुर्वातीह संकुलः॥
‘अस्य वृजिनं किंचिद् अपि, सूक्ष्मम् अपि, न दृश्यते। यदि अस्य मनसा यद् अभीप्सितं तत् न दीयते, तर्हि सः तपसा सचराचरं त्रैलोक्यं विनाशयति। सर्वाः दिशः व्याकुलाः जाताः, न च किंचित् प्रकाशते। सर्वे सागराः क्षुभिताः, पर्वताः विशीर्यन्ते, वसुधा प्रकम्पते, वायुः च संकुलः इह वाति।’ अत्र देवाः न दोषम् आरोपयन्ति, अपि तु निर्दोषत्वम् एव भयस्य हेतुः इति वदन्ति — निर्दोषस्य तपः केन वार्यते। लोकेषु दृश्यमानाः उत्पाताः एव तेषां वचनस्य प्रमाणम्। ‘तपसा सचराचरम्’ इति पदाभ्यां न शस्त्रेण, न शापेन, अपि तु तपसा एव लोकनाशः शक्यः इति उच्यते। एतेन तपसः स्वरूपम् एव अत्र बलरूपेण दर्शितम्; देवानां भयं च न कल्पितम्, अपि तु प्रत्यक्षदृष्टैः उत्पातैः प्रमाणितम्।
१२Not the least fault is to be seen in him, however subtle. If what his heart desires is not given him,
१३he will destroy by his austerity the three worlds with all that moves and does not move. All the quarters are in turmoil, and nothing anywhere shines out.
१४All the oceans are churned up, the mountains are breaking apart, the earth trembles, and the wind here blows in confusion.
१५ब्रह्मन्न प्रतिजानीमो नास्तिको जायते जनः।
सम्मूढमिव त्रैलोक्यं सम्प्रक्षुभितमानसम्॥
१६भास्करो निष्प्रभश्चैव महर्षेस्तस्य तेजसा।
बुद्धिं न कुरुते यावन्नाशे देव महामुनिः॥
१७तावत्प्रसादो भगवन्नग्निरूपो महाद्युतिः।
कालाग्निना यथा पूर्वं त्रैलोक्यं दह्यतेऽखिलम्॥
‘हे ब्रह्मन्, वयं न प्रतिजानीमः — जनः नास्तिकः जायते, यज्ञादिकर्मसु श्रद्धां त्यजति। त्रैलोक्यं सम्मूढम् इव, सम्प्रक्षुभितमानसं च वर्तते। तस्य महर्षेः तेजसा भास्करः अपि निष्प्रभः जातः। हे देव, यावत् एषः महामुनिः नाशे बुद्धिं न करोति, तावत् एव अग्निरूपः महाद्युतिः भगवान् प्रसादनीयः। यथा पूर्वं कालाग्निना अखिलं त्रैलोक्यं दह्यते, तथा एव अयम् अपि दहेत्।’ कालस्य महत्त्वम् अत्र सूचितम् — प्रसादः पूर्वम् एव कार्यः, न तु विनाशस्य आरम्भानन्तरम्। ‘न प्रतिजानीमः’ इति देवानां वचनम् आत्मनः असामर्थ्यस्य स्पष्टा स्वीकृतिः। लोकेषु श्रद्धाहानिः एव तेषां महत्तमं भयम्, यतः यज्ञाभावे देवानाम् अपि स्थितिः शिथिला भवति।
१५Brahmā, we cannot answer for it: people are turning to unbelief. The three worlds seem stupefied, their minds utterly shaken.
१६The sun has lost its brilliance before the blazing power of that great seer. O god, so long as the great sage does not set his mind upon destruction,
१७so long should that blessed one be won over, he of great splendour who has the very form of fire; for as the fire of doom burned the whole three worlds of old,
१८देवराज्यं चिकीर्षेत दीयतामस्य यन्मनः।
ततः सुरगणाः सर्वे पितामहपुरोगमाः॥
१९विश्वामित्रं महात्मानं वाक्यं मधुरमब्रुवन्।
ब्रह्मर्षे स्वागतं तेऽस्तु तपसा स्म सुतोषिताः॥
२०ब्राह्मण्यं तपसोग्रेण प्राप्तवानसि कौशिक।
दीर्घमायुश्च ते ब्रह्मन्ददामि समरुद्गणः॥
‘यदि एषः देवराज्यं चिकीर्षेत, तद् अपि अस्मै दीयताम्; यत् अस्य मनसि वर्तते तत् एव दीयताम्।’ इन्द्रपदम् अपि दातुं सज्जाः देवाः इति एतेन तेषां भयस्य मात्रा ज्ञायते। ततः पितामहपुरोगमाः सर्वे सुरगणाः महात्मानं विश्वामित्रम् उपगम्य मधुरं वाक्यम् अब्रुवन् — ‘हे ब्रह्मर्षे, ते स्वागतम्; तव तपसा वयं सुतोषिताः। हे कौशिक, उग्रेण तपसा त्वं ब्राह्मण्यं प्राप्तवान् असि। हे ब्रह्मन्, मरुद्गणैः सह अहं तुभ्यं दीर्घम् आयुः च ददामि।’ ‘ब्रह्मर्षे’ इति सम्बोधनेन एव तस्य चिरकालिकः कामः पूर्णः जातः — यत् त्रिशङ्कुप्रकरणात् आरभ्य प्रार्थितम्, तत् इदानीं स्वयम् एव पितामहेन उच्यते। इदम् एव वाक्यं सर्गस्य केन्द्रम् — तपसा क्षत्रियः ब्राह्मण्यं प्राप्नोति इति।
१८so will he. Should he wish to rule the kingdom of the gods, let even that be given him — whatever is in his mind.’ Then all the hosts of gods, with the Grandfather at their head,
१९spoke sweet words to the great-souled Viśvāmitra: ‘Welcome to you, brahmin seer! We are well pleased with your austerity.
२०By your fierce austerity you have won brahminhood, Kauśika. And I, together with the Maruts, grant you long life as well, brahmin.
२१स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते गच्छ सौम्य यथासुखम्।
पितामहवचः श्रुत्वा सर्वेषां त्रिदिवौकसाम्॥
२२कृत्वा प्रणामं मुदितो व्याजहार महामुनिः।
ब्राह्मण्यं यदि मे प्राप्तं दीर्घमायुस्तथैव च॥
२३ॐकारोऽथ वषट्कारो वेदाश्च वरयन्तु माम्।
क्षत्रवेदविदां श्रेष्ठो ब्रह्मवेदविदामपि॥
२४ब्रह्मपुत्रो वसिष्ठो मामेवं वदतु देवताः।
यद्येवं परमः कामः कृतो यान्तु सुरर्षभाः॥
‘स्वस्ति प्राप्नुहि, भद्रं ते; हे सौम्य, यथासुखं गच्छ।’ इति पितामहः अवदत्। पितामहस्य सर्वेषां च त्रिदिवौकसां वचः श्रुत्वा मुदितः महामुनिः प्रणामं कृत्वा व्याजहार — ‘यदि मे ब्राह्मण्यं प्राप्तं दीर्घम् आयुः च तथा एव, तर्हि ॐकारः वषट्कारः वेदाः च मां स्वयम् एव वरयन्तु। क्षत्रवेदविदां ब्रह्मवेदविदां च श्रेष्ठः ब्रह्मपुत्रः वसिष्ठः मां स्वयम् एवं वदतु, हे देवताः। यदि एवं मम परमः कामः कृतः, तर्हि सुरर्षभाः यथेष्टं यान्तु।’ देवानां वचनात् अपि गुरुतरं तस्य कृते वसिष्ठस्य वचनम्। येन ‘न त्वं ब्रह्मर्षिः’ इति पूर्वं निराकृतः, तस्य एव अनुमोदनं सः प्रार्थयते; ओंकारवषट्कारवेदानां वरणं च ब्राह्मण्यस्य क्रियात्मकं चिह्नम् — यज्ञाधिकारः एव तत्र अभिप्रेतः। अतः एव सः न राज्यं, न भोगं, न च अन्यं वरं याचते; केवलं वेदानां वसिष्ठस्य च स्वीकारम् एव प्रार्थयते।
२१May all be well with you, and blessings upon you; go, gentle one, wherever you please.’ Hearing the words of the Grandfather and of all the dwellers in heaven,
२२the great sage made his obeisance and spoke in delight: ‘If I have won brahminhood and long life as well,
२३then let the syllable Om, the call vaṣaṭ, and the Vedas themselves accept me. And let Vasiṣṭha, the son of Brahmā, foremost among those who know the Veda of the kṣatriyas and among those who know the Veda of the brahmins,
२४himself say as much to me, O gods. If this, my highest wish, is granted, then let the bulls among the gods depart.’
२५ततः प्रसादितो देवैर्वसिष्ठो जपतां वरः।
सख्यं चकार ब्रह्मर्षिरेवमस्त्विति चाब्रवीत्॥
२६ब्रह्मर्षिस्त्वं न संदेहः सर्वं सम्पद्यते तव।
इत्युक्त्वा देवताश्चापि सर्वा जग्मुर्यथागतम्॥
२७विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा लब्ध्वा ब्राह्मण्यमुत्तमम्।
पूजयामास ब्रह्मर्षिं वसिष्ठं जपतां वरम्॥
२८कृतकामो महीं सर्वां चचार तपसि स्थितः।
एवं त्वनेन ब्राह्मण्यं प्राप्तं राम महात्मना॥
ततः देवैः प्रसादितः जपतां वरः वसिष्ठः तेन सख्यं चकार, ‘एवम् अस्तु’ इति च अब्रवीत् — ‘त्वं ब्रह्मर्षिः, न अत्र संदेहः; तव सर्वं सम्पद्यते।’ इति उक्त्वा सर्वाः देवताः अपि यथागतं जग्मुः। विश्वामित्रः अपि धर्मात्मा उत्तमं ब्राह्मण्यं लब्ध्वा जपतां वरं ब्रह्मर्षिं वसिष्ठं पूजयामास — न विजयगर्वेण, अपि तु पूजया एव सः प्रतिवचनं ददाति। कृतकामः सन् सः तपसि स्थितः सर्वां महीं चचार। ‘एवं हे राम, अनेन महात्मना ब्राह्मण्यं प्राप्तम्’ इति शतानन्दः उपसंहरति। या शत्रुता वसिष्ठधेनुहरणात् आरब्धा, सा अत्र सख्ये परिणमति; एतत् एव दीर्घायाः कथायाः फलम्। ‘कृतकामः’ इति पदेन सूच्यते यत् इदानीं तस्य कामः न कोऽपि अवशिष्टः; अतः सः तपसि एव स्थितः भूमौ विचरति। शतानन्दस्य कथा अत्र समाप्ता, यतः यस्य पितुः गौतमस्य कथया सा आरब्धा, तस्य एव सभायां विश्वामित्रमाहात्म्यं कथयितुम् इयं प्रवृत्ता।
२५Then Vasiṣṭha, best of those who murmur prayers, was won over by the gods; and that brahmin seer made friendship with him and said, ‘So be it.
२६You are a brahmin seer, there is no doubt of it; everything shall come to you.’ Having said this, all the gods too went back the way they had come.
२७And Viśvāmitra, whose soul was set on dharma, having won the highest brahminhood, did honour to the brahmin seer Vasiṣṭha, best of those who murmur prayers.
२८His desire fulfilled, he wandered over the whole earth, abiding in austerity. So it was, Rāma, that brahminhood was won by this great soul.
२९एष राम मुनिश्रेष्ठ एष विग्रहवांस्तपः।
एष धर्मः परो नित्यं वीर्यस्यैष परायणम्॥
३०एवमुक्त्वा महातेजा विरराम द्विजोत्तमः।
शतानन्दवचः श्रुत्वा रामलक्ष्मणसंनिधौ॥
३१जनकः प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच कुशिकात्मजम्।
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुंगव॥
३२यज्ञं काकुत्स्थसहितः प्राप्तवानसि कौशिक।
पावितोऽहं त्वया ब्रह्मन्दर्शनेन महामुने॥
‘हे राम, एषः मुनिश्रेष्ठः; एषः विग्रहवत् तपः, अर्थात् मूर्तिमत् तपः एव; एषः नित्यं परः धर्मः; एषः एव वीर्यस्य परायणम्।’ एवम् उक्त्वा महातेजाः द्विजोत्तमः शतानन्दः विरराम। तस्य वचः श्रुत्वा रामलक्ष्मणसंनिधौ जनकः प्राञ्जलिः सन् कुशिकात्मजं वाक्यम् उवाच — ‘हे मुनिपुंगव, अहं धन्यः अस्मि, अनुगृहीतः अस्मि, यतः हे कौशिक, त्वं काकुत्स्थसहितः मम यज्ञं प्राप्तवान् असि। हे ब्रह्मन्, हे महामुने, तव दर्शनेन एव अहं पावितः।’ अत्र कथाश्रवणात् प्रत्यक्षयज्ञप्रसङ्गं प्रति पुनरागमनं भवति; एतेन च अग्रिमे सर्गे धनुर्दर्शनस्य प्रस्तावः सज्जीक्रियते। ‘विग्रहवांस्तपः’ इति विशेषणेन विश्वामित्रस्य देहः एव तपसः मूर्तिः इति उच्यते; ‘वीर्यस्य परायणम्’ इति च तस्य क्षत्रियत्वं ब्राह्मणत्वं च एकत्र सङ्गतम् इति सूच्यते। जनकस्य वचनं च न औपचारिकम्, अपि तु यज्ञस्य सिद्धेः कृतज्ञताप्रकाशनम् एव।
२९This man, Rāma, is the best of sages; he is austerity in bodily form; he is the highest and everlasting dharma; he is the very home of valour.’
३०Having spoken so, that brilliant best of brahmins fell silent. And hearing Śatānanda’s words, in the presence of Rāma and Lakṣmaṇa,
३१Janaka with folded hands spoke to the son of Kuśika: ‘I am blessed, I am favoured, since you, bull among sages,
३२have come to my sacrifice together with the Kākutsthas, Kauśika. I am purified by the sight of you, brahmin, great sage.
३३गुणा बहुविधाः प्राप्तास्तव संदर्शनान्मया।
विस्तरेण च वै ब्रह्मन्कीर्त्यमानं महत्तपः॥
३४श्रुतं मया महातेजो रामेण च महात्मना।
सदस्यैः प्राप्य च सदः श्रुतास्ते बहवो गुणाः॥
३५अप्रमेयं तपस्तुभ्यमप्रमेयं च ते बलम्।
अप्रमेया गुणाश्चैव नित्यं ते कुशिकात्मज॥
३६तृप्तिराश्चर्यभूतानां कथानां नास्ति मे विभो।
कर्मकालो मुनिश्रेष्ठ लम्बते रविमण्डलम्॥
‘तव संदर्शनात् मया बहुविधाः गुणाः प्राप्ताः। हे ब्रह्मन्, विस्तरेण कीर्त्यमानं तव महत् तपः मया श्रुतम्, हे महातेजः, महात्मना रामेण च श्रुतम्; सदः प्राप्य सदस्यैः अपि ते बहवः गुणाः श्रुताः। तव तपः अप्रमेयम्, ते बलम् अप्रमेयम्, हे कुशिकात्मज, ते गुणाः च नित्यम् अप्रमेयाः एव।’ ‘अप्रमेय’ इति पदस्य त्रिवारम् आवृत्त्या जनकस्य विस्मयः प्रकाश्यते। ‘हे विभो, आश्चर्यभूतानां कथानां मे तृप्तिः न अस्ति; किंतु हे मुनिश्रेष्ठ, कर्मकालः आगतः, रविमण्डलं च लम्बते।’ यज्ञस्य सायंकर्म एव सभाविसर्जनस्य कारणम्, न तु कथायाः वैरस्यम् इति सः स्पष्टं वदति। ‘सदस्यैः’ इति पदेन यज्ञसभायाम् उपविष्टाः ऋत्विजः सभासदः च गृह्यन्ते; तेषां सर्वेषां समक्षम् एव शतानन्दः कथितवान् इति अनेन ज्ञायते। ‘लम्बते रविमण्डलम्’ इति च सायंसन्ध्यायाः सूचना।
३३Many kinds of good have come to me from beholding you. And that great austerity of yours, recounted at length, brahmin,
३४I have heard, O you of great splendour, and so has great-souled Rāma; and the members of the assembly, having come to the hall, have heard of your many virtues.
३५Immeasurable is your austerity, immeasurable your strength, and immeasurable too, always, are your virtues, son of Kuśika.
३६There is no satisfying me with these wondrous tales, my lord; but the hour of the rite has come, best of sages, and the sun’s orb is sinking.
३७श्वः प्रभाते महातेजो द्रष्टुमर्हसि मां पुनः।
स्वागतं जपतां श्रेष्ठ मामनुज्ञातुमर्हसि॥
३८एवमुक्तो मुनिवरः प्रशस्य पुरुषर्षभम्।
विससर्जाशु जनकं प्रीतं प्रीतमनास्तदा॥
३९एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठं वैदेहो मिथिलाधिपः।
प्रदक्षिणं चकाराशु सोपाध्यायः सबान्धवः॥
४०विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा सहरामः सलक्ष्मणः।
स्ववासमभिचक्राम पूज्यमानो महात्मभिः॥
‘हे महातेजः, श्वः प्रभाते पुनः मां द्रष्टुम् अर्हसि। हे जपतां श्रेष्ठ, ते स्वागतम्; माम् अनुज्ञातुम् अर्हसि।’ एवम् उक्तः मुनिवरः प्रीतमनाः सन् पुरुषर्षभं प्रशस्य प्रीतं जनकम् आशु विससर्ज। एवम् उक्त्वा मिथिलाधिपः वैदेहः सोपाध्यायः सबान्धवः च मुनिश्रेष्ठं शीघ्रं प्रदक्षिणं चकार, ततः च प्रतस्थे। विश्वामित्रः अपि धर्मात्मा रामेण लक्ष्मणेन च सह महात्मभिः पूज्यमानः स्ववासम् अभिचक्राम। एवम् अयं सर्गः विश्वामित्रस्य दीर्घं चरितम् उपसंहरति, यत् एकपञ्चाशत्तमात् सर्गात् आरब्धम् आसीत्; श्वःप्रभातस्य उल्लेखेन च अग्रिमस्य सर्गस्य धनुर्दर्शनकथा उपक्षिप्यते। ‘स्ववासम्’ इति पदेन विश्वामित्रस्य पृथक् निवासस्थानं सूच्यते, न तु राजभवनम्; ‘महात्मभिः पूज्यमानः’ इति च मिथिलायां तस्य सत्कारः वर्ण्यते। रामलक्ष्मणयोः निरन्तरा सन्निधिः अत्र पुनः स्मारिता, येन अग्रिमे सर्गे तयोः धनुर्दर्शनेच्छा स्वाभाविकी भवति।
३७Tomorrow at dawn, O you of great splendour, you must let me see you again. Welcome to you, best of those who murmur prayers; and now be pleased to give me leave.’
३८So addressed, the best of sages praised that bull among men and, well pleased himself, quickly dismissed the delighted Janaka.
३९Having spoken thus to the best of sages, the lord of Mithilā, king of the Videhas, swiftly circled him to the right, together with his teachers and his kinsmen.
४०And Viśvāmitra too, whose soul was set on dharma, went to his own lodging with Rāma and Lakṣmaṇa, honoured by those great souls.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।