रम्भाशापः

पूर्वसर्गे वर्षसहस्रं घोरं तपः चरन्तं विश्वामित्रं दृष्ट्वा देवानां वासवस्य च महान् संतापः अभवत्; ततः सहस्राक्षः रम्भाम् अप्सरसं सर्वैः मरुद्गणैः सह आहूय आत्महितं कौशिकस्य च अहितं वाक्यम् आरभत। तत् एव वाक्यम् अस्मिन् सर्गे प्रवर्तते — ‘रम्भे, देवानां सुमहत् कार्यम् इदं त्वया एव कर्तव्यम्; इह कौशिकस्य काममोहसमन्वितं लोभनं साध्यम्’ इति। कार्यम् इति सः वदति, न तु अपराधम्; देवहितम् इति व्यपदेशेन तपोविघ्नः एव आदिश्यते। धीमता सहस्राक्षेण एवम् उक्ता सा अप्सराः व्रीडिता प्राञ्जलिः च सती सुरेश्वरं प्रत्युवाच। अत्र द्रष्टव्यम् — इन्द्रः स्वयं न गच्छति, परहस्तेन एव कार्यं साधयति; रम्भायाः व्रीडा एव तस्य नियोगस्य स्वरूपं प्रकटयति।

सा प्रत्युवाच — ‘सुरपते, अयं महामुनिः विश्वामित्रः घोरः; सः मयि घोरं क्रोधम् उत्स्रक्ष्यते, अत्र संशयः नास्ति। ततः एव मे भयम्; प्रसादं कर्तुम् अर्हसि’ इति। एवं भीतया तया सभयम् उक्तः सहस्राक्षः वेपमानां कृताञ्जलिं तां प्रत्याह — ‘मा भैषीः, रम्भे, भद्रं ते; मम शासनं कुरुष्व’ इति। तस्याः भयं न निर्निमित्तम् आसीत् — पूर्वं मेनकया कृतं दशवर्षं तपोविघ्नं मुनिना स्मृतम् एव आसीत्, तस्याः च विसर्जनं मधुरैः वाक्यैः एव अभूत्; किन्तु इदानीं सः जितेन्द्रियत्वाय एव यतते, अतः शापस्य आशङ्का युक्ता। देवराजः तु अभयं ददाति, न तु शापात् त्राणम्।

इन्द्रः अभयं दत्त्वा साहाय्यं प्रतिजानीते — ‘रुचिरद्रुमे माधवे मासि हृदयग्राही कोकिलः वल्गु गास्यति; अहम् अपि कन्दर्पसहितः तव पार्श्वतः स्थास्यामि। त्वं तु बहुगुणं परमभास्वरं रूपं कृत्वा तं तपस्विनम् ऋषिं कौशिकं भेदयस्व’ इति। एवं वसन्तः, कोकिलस्वनः, कामदेवः, अप्सरसः रूपं च — चत्वारि साधनानि एकत्र योजितानि। रूपमात्रेण तपस्वी न भिद्यते इति इन्द्रः जानाति, अतः सर्वम् ऋतुमण्डलम् एव सहायत्वेन नियुङ्क्ते। ‘भेदयस्व’ इति पदं मर्मस्पृक् — न मारणम्, न पराजयः, अपि तु समाधेः भेदः एव देवानाम् अभीष्टम्।

तस्य वचनं श्रुत्वा शुचिस्मिता ललिता रम्भा अनुत्तमं रूपं कृत्वा विश्वामित्रं लोभयितुम् आरभत। मुनिः वल्गु व्याहरतः कोकिलस्य स्वनं शुश्राव; सम्प्रहृष्टेन मनसा च सः ताम् अन्ववैक्षत। अथ तस्य कोकिलस्य शब्देन, अप्रतिमेन गीतेन, रम्भायाः दर्शनेन च मुनिः संदेहम् आगतः। प्रथमं हर्षः, अनन्तरं शङ्का — इयम् एव तपस्विनः रक्षा; यत् अकाले सुखं प्रवर्तते तत्र कारणं मृग्यम् इति सः मन्यते। हिमवतः उत्तरे पर्वते शिशिरे माधवस्य सम्पत् कुतः, कोकिलस्य च स्वनः कुतः — एतेन एव तस्य संदेहः जातः।

सहस्राक्षस्य तत् सर्वं कपटं विज्ञाय कुशिकात्मजः मुनिपुंगवः क्रोधसमाविष्टः रम्भां शशाप — ‘कामक्रोधजयैषिणं मां यत् त्वं लोभयसे, तेन दुर्भगे दशवर्षसहस्राणि शैली भूत्वा स्थास्यसि’ इति। शिलात्वम् एव तस्याः दण्डः — या चलरूपेण मोहयति सा एव निश्चला क्रियते। किन्तु शापस्य अवसानम् अपि सः एव वदति — ‘तपोबलसमन्वितः सुमहातेजाः कश्चित् ब्राह्मणः मत्क्रोधकलुषीकृतां त्वाम् उद्धरिष्यति’ इति। एवं दण्डे अपि अनुग्रहः निहितः; अपराधः तु न तस्याः केवलः, अपि तु नियोक्तुः इन्द्रस्य एव अधिकः, सः च अदण्डितः एव तिष्ठति।

एवम् उक्त्वा महातेजाः महामुनिः कोपं धारयितुम् अशक्नुवन् आत्मनः संतापम् एव प्राप्नोति। तस्य महता शापेन रम्भा तदा शैली अभवत्; तत् वचः श्रुत्वा कन्दर्पः इन्द्रश्च तस्मात् महर्षेः तूष्णीम् एव निर्गतौ — कार्यं सिद्धम् इति ते जानन्ति। कोपेन तपसः अपहरणे कृते, इन्द्रियैश्च अजितैः, सः महातेजाः आत्मनः शान्तिं न लेभे। अत्र कविः सूचयति — शापः परं दण्डयति, तपस्विनं तु रिक्तं करोति; वस्तुतः जयः इन्द्रस्य एव अभूत्, यतः मुनेः सहस्रवर्षसञ्चितं तपः क्रोधेन एव क्षीणम्।

तपसः अपहरणे कृते तस्य मनसि चिन्ता बभूव — ‘एवं क्रोधं पुनः न गमिष्यामि, न च कथंचन वक्ष्ये। अथवा संवत्सरशतानि अपि न उच्छ्वसिष्यामि; विजितेन्द्रियः सन् आत्मानं शोषयिष्यामि’ इति। मौनम्, अनुच्छ्वासः, शरीरशोषणं च — एतानि त्रीणि सः क्रोधस्य प्रतीकारत्वेन गृह्णाति। यत् इन्द्रियैः अजितैः नष्टं, तत् इन्द्रियजयेन एव पुनः साध्यम् इति तस्य निश्चयः; न सः देवान् दूषयति, आत्मानम् एव नियच्छति।

सः प्रतिजानीते — ‘यावत् तपसा अर्जितं ब्राह्मण्यं मया न प्राप्तं, तावत् अनुच्छ्वसन् अभुञ्जानः च शाश्वतीः समाः तिष्ठेयम्; तप्यमानस्य मे मूर्तयः क्षयं न यास्यन्ति’ इति। एवं सः मुनिपुंगवः पुनः वर्षसहस्रस्य दीक्षां जग्राह, लोके च अप्रतिमां प्रतिज्ञां चकार। राजर्षित्वं महर्षित्वं च लब्धम्, ब्राह्मण्यम् एव तु अवशिष्टम् — तत् एव अस्य सर्वस्य तपसः लक्ष्यम्। एतेन सर्गेण रम्भाख्यानं समाप्यते; अग्रिमे तु सर्गे पूर्वां दिशं गतस्य तस्य दीक्षायाः फलं ब्राह्मण्यलाभः वसिष्ठेन सख्यं च कथ्यते।