पूर्वसर्गे वर्षसहस्रं घोरं तपः चरन्तं विश्वामित्रं दृष्ट्वा देवानां वासवस्य च महान् संतापः अभवत्; ततः सहस्राक्षः रम्भाम् अप्सरसं सर्वैः मरुद्गणैः सह आहूय आत्महितं कौशिकस्य च अहितं वाक्यम् आरभत। तत् एव वाक्यम् अस्मिन् सर्गे प्रवर्तते — ‘रम्भे, देवानां सुमहत् कार्यम् इदं त्वया एव कर्तव्यम्; इह कौशिकस्य काममोहसमन्वितं लोभनं साध्यम्’ इति। कार्यम् इति सः वदति, न तु अपराधम्; देवहितम् इति व्यपदेशेन तपोविघ्नः एव आदिश्यते। धीमता सहस्राक्षेण एवम् उक्ता सा अप्सराः व्रीडिता प्राञ्जलिः च सती सुरेश्वरं प्रत्युवाच। अत्र द्रष्टव्यम् — इन्द्रः स्वयं न गच्छति, परहस्तेन एव कार्यं साधयति; रम्भायाः व्रीडा एव तस्य नियोगस्य स्वरूपं प्रकटयति।

सा प्रत्युवाच — ‘सुरपते, अयं महामुनिः विश्वामित्रः घोरः; सः मयि घोरं क्रोधम् उत्स्रक्ष्यते, अत्र संशयः नास्ति। ततः एव मे भयम्; प्रसादं कर्तुम् अर्हसि’ इति। एवं भीतया तया सभयम् उक्तः सहस्राक्षः वेपमानां कृताञ्जलिं तां प्रत्याह — ‘मा भैषीः, रम्भे, भद्रं ते; मम शासनं कुरुष्व’ इति। तस्याः भयं न निर्निमित्तम् आसीत् — पूर्वं मेनकया कृतं दशवर्षं तपोविघ्नं मुनिना स्मृतम् एव आसीत्, तस्याः च विसर्जनं मधुरैः वाक्यैः एव अभूत्; किन्तु इदानीं सः जितेन्द्रियत्वाय एव यतते, अतः शापस्य आशङ्का युक्ता। देवराजः तु अभयं ददाति, न तु शापात् त्राणम्।

इन्द्रः अभयं दत्त्वा साहाय्यं प्रतिजानीते — ‘रुचिरद्रुमे माधवे मासि हृदयग्राही कोकिलः वल्गु गास्यति; अहम् अपि कन्दर्पसहितः तव पार्श्वतः स्थास्यामि। त्वं तु बहुगुणं परमभास्वरं रूपं कृत्वा तं तपस्विनम् ऋषिं कौशिकं भेदयस्व’ इति। एवं वसन्तः, कोकिलस्वनः, कामदेवः, अप्सरसः रूपं च — चत्वारि साधनानि एकत्र योजितानि। रूपमात्रेण तपस्वी न भिद्यते इति इन्द्रः जानाति, अतः सर्वम् ऋतुमण्डलम् एव सहायत्वेन नियुङ्क्ते। ‘भेदयस्व’ इति पदं मर्मस्पृक् — न मारणम्, न पराजयः, अपि तु समाधेः भेदः एव देवानाम् अभीष्टम्।

तस्य वचनं श्रुत्वा शुचिस्मिता ललिता रम्भा अनुत्तमं रूपं कृत्वा विश्वामित्रं लोभयितुम् आरभत। मुनिः वल्गु व्याहरतः कोकिलस्य स्वनं शुश्राव; सम्प्रहृष्टेन मनसा च सः ताम् अन्ववैक्षत। अथ तस्य कोकिलस्य शब्देन, अप्रतिमेन गीतेन, रम्भायाः दर्शनेन च मुनिः संदेहम् आगतः। प्रथमं हर्षः, अनन्तरं शङ्का — इयम् एव तपस्विनः रक्षा; यत् अकाले सुखं प्रवर्तते तत्र कारणं मृग्यम् इति सः मन्यते। हिमवतः उत्तरे पर्वते शिशिरे माधवस्य सम्पत् कुतः, कोकिलस्य च स्वनः कुतः — एतेन एव तस्य संदेहः जातः।

सहस्राक्षस्य तत् सर्वं कपटं विज्ञाय कुशिकात्मजः मुनिपुंगवः क्रोधसमाविष्टः रम्भां शशाप — ‘कामक्रोधजयैषिणं मां यत् त्वं लोभयसे, तेन दुर्भगे दशवर्षसहस्राणि शैली भूत्वा स्थास्यसि’ इति। शिलात्वम् एव तस्याः दण्डः — या चलरूपेण मोहयति सा एव निश्चला क्रियते। किन्तु शापस्य अवसानम् अपि सः एव वदति — ‘तपोबलसमन्वितः सुमहातेजाः कश्चित् ब्राह्मणः मत्क्रोधकलुषीकृतां त्वाम् उद्धरिष्यति’ इति। एवं दण्डे अपि अनुग्रहः निहितः; अपराधः तु न तस्याः केवलः, अपि तु नियोक्तुः इन्द्रस्य एव अधिकः, सः च अदण्डितः एव तिष्ठति।

एवम् उक्त्वा महातेजाः महामुनिः कोपं धारयितुम् अशक्नुवन् आत्मनः संतापम् एव प्राप्नोति। तस्य महता शापेन रम्भा तदा शैली अभवत्; तत् वचः श्रुत्वा कन्दर्पः इन्द्रश्च तस्मात् महर्षेः तूष्णीम् एव निर्गतौ — कार्यं सिद्धम् इति ते जानन्ति। कोपेन तपसः अपहरणे कृते, इन्द्रियैश्च अजितैः, सः महातेजाः आत्मनः शान्तिं न लेभे। अत्र कविः सूचयति — शापः परं दण्डयति, तपस्विनं तु रिक्तं करोति; वस्तुतः जयः इन्द्रस्य एव अभूत्, यतः मुनेः सहस्रवर्षसञ्चितं तपः क्रोधेन एव क्षीणम्।

तपसः अपहरणे कृते तस्य मनसि चिन्ता बभूव — ‘एवं क्रोधं पुनः न गमिष्यामि, न च कथंचन वक्ष्ये। अथवा संवत्सरशतानि अपि न उच्छ्वसिष्यामि; विजितेन्द्रियः सन् आत्मानं शोषयिष्यामि’ इति। मौनम्, अनुच्छ्वासः, शरीरशोषणं च — एतानि त्रीणि सः क्रोधस्य प्रतीकारत्वेन गृह्णाति। यत् इन्द्रियैः अजितैः नष्टं, तत् इन्द्रियजयेन एव पुनः साध्यम् इति तस्य निश्चयः; न सः देवान् दूषयति, आत्मानम् एव नियच्छति।

सः प्रतिजानीते — ‘यावत् तपसा अर्जितं ब्राह्मण्यं मया न प्राप्तं, तावत् अनुच्छ्वसन् अभुञ्जानः च शाश्वतीः समाः तिष्ठेयम्; तप्यमानस्य मे मूर्तयः क्षयं न यास्यन्ति’ इति। एवं सः मुनिपुंगवः पुनः वर्षसहस्रस्य दीक्षां जग्राह, लोके च अप्रतिमां प्रतिज्ञां चकार। राजर्षित्वं महर्षित्वं च लब्धम्, ब्राह्मण्यम् एव तु अवशिष्टम् — तत् एव अस्य सर्वस्य तपसः लक्ष्यम्। एतेन सर्गेण रम्भाख्यानं समाप्यते; अग्रिमे तु सर्गे पूर्वां दिशं गतस्य तस्य दीक्षायाः फलं ब्राह्मण्यलाभः वसिष्ठेन सख्यं च कथ्यते।

గత సర్గలో వెయ్యి సంవత్సరాలు ఘోర తపస్సు చేస్తున్న విశ్వామిత్రుని చూసి దేవతలకూ వాసవునికీ గొప్ప తాపం కలిగింది; అప్పుడు సహస్రాక్షుడు మరుద్గణాలందరితో కలిసి రంభ అనే అప్సరసను పిలిచి తనకు హితమైనదీ కౌశికునికి అహితమైనదీ అయిన మాట ప్రారంభించాడు. ఆ మాటే ఈ సర్గలో సాగుతుంది: ‘రంభా, దేవతలకు సంబంధించిన ఈ మిక్కిలి గొప్ప కార్యం నీవే చేయాలి; ఇక్కడ కౌశికుని కామమోహాలతో కూడినవానిగా ప్రలోభపెట్టాలి.’ అతడు దీనిని ‘కార్యం’ అంటాడు, అపరాధం అనడు; దేవహితం అనే నెపంతో తపోవిఘ్నమే ఆదేశింపబడుతోంది. ధీమంతుడైన సహస్రాక్షుడు అలా అనగా ఆ అప్సరస సిగ్గుపడి, చేతులు జోడించి సురేశ్వరునికి బదులిచ్చింది. ఇక్కడ గమనించాలి: ఇంద్రుడు తానై వెళ్ళడు, ఇతరుల చేతులతోనే కార్యం సాధిస్తాడు; రంభ సిగ్గే అతని నియోగపు స్వరూపాన్ని బయటపెడుతుంది.

ఆమె బదులిచ్చింది: ‘సురపతీ, ఈ మహాముని విశ్వామిత్రుడు భయంకరుడు; అతడు నాపై ఘోరమైన క్రోధాన్ని విడుస్తాడు, ఇందులో సందేహం లేదు. అందుకే నాకు భయం; మీరు అనుగ్రహించాలి.’ భయపడిన ఆమె అలా భయంతో అనగా సహస్రాక్షుడు వణుకుతూ చేతులు జోడించి ఉన్న ఆమెతో అన్నాడు: ‘రంభా, భయపడకు, నీకు శుభమగుగాక; నా ఆజ్ఞను పాటించు.’ ఆమె భయం కారణం లేనిది కాదు: పూర్వం మేనక వల్ల కలిగిన పది సంవత్సరాల తపోవిఘ్నాన్ని ముని గుర్తుంచుకున్నాడు, ఆమెను మధురమైన మాటలతోనే పంపివేశాడు; కానీ ఇప్పుడు అతడు జితేంద్రియత్వం కోసమే ప్రయత్నిస్తున్నాడు, కాబట్టి శాపం గురించిన శంక సమంజసమే. దేవరాజు మాత్రం అభయమిస్తాడు, శాపం నుండి రక్షణ కాదు.

ఇంద్రుడు అభయమిచ్చి సహాయాన్ని ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు: ‘మనోహరమైన చెట్లు గల వైశాఖమాసంలో (వసంతంలో) హృదయాన్ని ఆకర్షించే కోకిల మధురంగా పాడుతుంది; నేను కూడా మన్మథునితో కలిసి నీ పక్కనే ఉంటాను. నీవు మాత్రం అనేక గుణాలు గల, పరమ కాంతిమంతమైన రూపాన్ని ధరించి ఆ తపస్వి అయిన కౌశిక ఋషిని భేదించు (అతని సమాధిని భంగపరచు).’ ఈ విధంగా వసంతం, కోకిల స్వరం, కామదేవుడు, అప్సరస రూపం అనే నాలుగు సాధనాలు ఒకచోట కూర్చబడ్డాయి. కేవలం రూపంతో తపస్వి భేదింపబడడని ఇంద్రునికి తెలుసు, కాబట్టి ఋతుమండలమంతటినీ సహాయంగా నియోగిస్తాడు. ‘భేదయస్వ’ (భేదించు) అనే పదం మర్మస్పర్శి: చంపడం కాదు, ఓడించడం కాదు, సమాధిని భంగపరచడమే దేవతల అభీష్టం.

అతని మాట విని, నిర్మలమైన చిరునవ్వు గల, లలితమైన రంభ సర్వోత్తమమైన రూపాన్ని ధరించి విశ్వామిత్రుని ప్రలోభపెట్టడం ప్రారంభించింది. మధురంగా కూస్తున్న కోకిల స్వరాన్ని ముని విన్నాడు; మిక్కిలి సంతోషించిన మనస్సుతో అతడు ఆమెను చూశాడు. అప్పుడు ఆ కోకిల శబ్దంతో, సాటిలేని గానంతో, రంభ దర్శనంతో మునికి సందేహం కలిగింది. మొదట హర్షం, తరువాత శంక: ఇదే తపస్వికి రక్ష; అకాలంలో సుఖం ప్రవర్తిస్తే దానికి కారణం వెదకాలని అతడు భావిస్తాడు. హిమవంతుని ఉత్తర పర్వతంపై శిశిరంలో వసంతశోభ ఎక్కడిది, కోకిల స్వరం ఎక్కడిది: దీనివల్లనే అతనికి సందేహం కలిగింది.

సహస్రాక్షుని ఆ కపటమంతటినీ తెలుసుకొని కుశికపుత్రుడైన మునిపుంగవుడు క్రోధంతో నిండి రంభను శపించాడు: ‘కామక్రోధాలను జయించాలని కోరుతున్న నన్ను నీవు ప్రలోభపెడుతున్నావు కాబట్టి, దుర్భాగ్యురాలా, పది వేల సంవత్సరాలు శిలవై ఉంటావు.’ శిలాత్వమే ఆమెకు దండన: చలించే రూపంతో మోహింపజేసేది నిశ్చలంగా చేయబడుతుంది. కానీ శాపానికి అంతాన్ని కూడా అతడే చెబుతాడు: ‘తపోబలంతో కూడిన, మిక్కిలి మహాతేజస్వి అయిన ఒక బ్రాహ్మణుడు నా క్రోధంతో కలుషితమైన నిన్ను ఉద్ధరిస్తాడు.’ ఈ విధంగా దండనలో కూడా అనుగ్రహం నిక్షిప్తమై ఉంది; అపరాధం మాత్రం ఆమె ఒక్కదానిది కాదు, నియోగించిన ఇంద్రునిదే ఎక్కువ, అతడు మాత్రం దండింపబడకుండానే ఉన్నాడు.

ఇలా చెప్పి మహాతేజస్వి అయిన మహాముని కోపాన్ని నిగ్రహించుకోలేక తనకు తానే సంతాపాన్ని పొందాడు. అతని గొప్ప శాపంతో రంభ అప్పుడు శిలగా మారింది; ఆ మాట విని మన్మథుడూ ఇంద్రుడూ ఆ మహర్షి దగ్గరనుండి మౌనంగా బయటకు వెళ్ళిపోయారు: కార్యం సిద్ధించిందని వారికి తెలుసు. కోపంతో తపస్సు అపహరింపబడగా, ఇంద్రియాలు జయింపబడకపోవడంతో, ఆ మహాతేజస్వి తనకు శాంతిని పొందలేదు. ఇక్కడ కవి సూచిస్తున్నాడు: శాపం ఇతరుని దండిస్తుంది, తపస్విని మాత్రం రిక్తుని చేస్తుంది; వాస్తవానికి జయం ఇంద్రునిదే అయింది, ఎందుకంటే ముని వెయ్యి సంవత్సరాలు కూడబెట్టిన తపస్సు క్రోధంతోనే క్షీణించింది.

తపస్సు అపహరింపబడగా అతని మనసులో ఆలోచన కలిగింది: ‘ఇకపై ఈ విధంగా క్రోధానికి లోనుకాను, ఏ విధంగానూ మాట్లాడను. లేదా వందల సంవత్సరాలైనా శ్వాస విడువను; ఇంద్రియాలను జయించి నా శరీరాన్ని శుష్కింపజేసుకుంటాను.’ మౌనం, శ్వాసనిరోధం, శరీరశోషణం: ఈ మూడింటినీ అతడు క్రోధానికి ప్రతీకారంగా గ్రహిస్తాడు. జయింపబడని ఇంద్రియాల వల్ల ఏది నశించిందో, అది ఇంద్రియజయంతోనే మళ్ళీ సాధింపదగినదని అతని నిశ్చయం; అతడు దేవతలను దూషించడు, తనను తానే నియమించుకుంటాడు.

అతడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు: ‘తపస్సుతో సంపాదించిన బ్రాహ్మణ్యాన్ని నేను పొందనంతవరకూ శ్వాస విడువకుండా, భుజించకుండా శాశ్వతంగా నిలిచి ఉంటాను; తపిస్తున్న నా అవయవాలు క్షయించవు.’ ఈ విధంగా ఆ మునిపుంగవుడు మళ్ళీ వెయ్యి సంవత్సరాల దీక్షను గ్రహించాడు, లోకంలో సాటిలేని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. రాజర్షిత్వమూ మహర్షిత్వమూ లభించాయి, బ్రాహ్మణ్యమే మిగిలింది: ఈ తపస్సంతటికీ లక్ష్యం అదే. ఈ సర్గతో రంభాఖ్యానం ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో తూర్పుదిశకు వెళ్ళిన అతని దీక్షకు ఫలంగా బ్రాహ్మణ్యలాభం, వసిష్ఠునితో స్నేహం చెప్పబడతాయి.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ஆயிரம் ஆண்டுகள் கடுந்தவம் செய்துகொண்டிருந்த விசுவாமித்திரரைக் கண்டு தேவர்களுக்கும் வாசவனுக்கும் பெரும் கவலை உண்டானது; பிறகு ஆயிரம் கண்ணன் மருத் கணங்கள் அனைவருடனும் அப்சரஸான ரம்பையை அழைத்துத் தனக்கு நன்மையானதும் கௌசிகருக்குத் தீமையானதுமான சொல்லைத் தொடங்கினான். அதே சொல் இந்தச் சர்க்கத்தில் தொடர்கிறது: ‘ரம்பே, தேவர்களின் மிகப் பெரிய இந்தப் பணி உன்னாலேயே செய்யப்பட வேண்டும்; இங்கே கௌசிகரைக் காமத்தாலும் மயக்கத்தாலும் கவர்ந்திழுக்க வேண்டும்.’ அவன் இதைப் ‘பணி’ என்கிறான், குற்றம் என்று அல்ல; தேவர் நலன் என்ற போர்வையில் தவத்துக்கு இடையூறு செய்வதே ஆணையிடப்படுகிறது. அறிவாளனான ஆயிரம் கண்ணன் இவ்வாறு சொன்னதும், அந்த அப்சரஸ் நாணமுற்றுக் கைகூப்பித் தேவர் தலைவனுக்கு மறுமொழி சொன்னாள். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: இந்திரன் தானே செல்லவில்லை, பிறர் கையாலேயே காரியத்தைச் சாதிக்கிறான்; ரம்பையின் நாணமே அவனது ஆணையின் தன்மையை வெளிப்படுத்துகிறது.

அவள் மறுமொழி சொன்னாள்: ‘தேவர் தலைவா, மாமுனிவரான இந்த விசுவாமித்திரர் கொடியவர்; அவர் என் மீது கொடிய சினத்தை உமிழ்வார், இதில் ஐயமில்லை. அதனாலேயே எனக்கு அச்சம்; நீ அருள் செய்ய வேண்டும்.’ இவ்வாறு அஞ்சியவளாக அவள் அச்சத்துடன் சொன்னதும், ஆயிரம் கண்ணன் நடுங்கிக்கொண்டு கைகூப்பி நின்ற அவளிடம் சொன்னான்: ‘ரம்பே, அஞ்சாதே, உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; என் ஆணையைச் செய்.’ அவளுடைய அச்சம் காரணமற்றது அல்ல: முன்பு மேனகையால் நேர்ந்த பத்தாண்டுத் தவ இடையூறை முனிவர் நினைவில் வைத்திருந்தார்; அவளை அனுப்பியதோ இனிய சொற்களாலேயே நடந்தது; ஆனால் இப்போது அவர் புலன்களை வெல்வதற்கே முயல்கிறார், ஆகவே சாபத்தைப் பற்றிய ஐயம் பொருத்தமானதே. தேவராஜனோ அபயம் அளிக்கிறான், சாபத்திலிருந்து காப்பதில்லை.

இந்திரன் அபயம் அளித்துத் துணைநிற்பதாக உறுதியளிக்கிறான்: ‘மரங்கள் அழகுபெறும் இளவேனில் மாதத்தில், இதயத்தைக் கவரும் குயில் இனிமையாகப் பாடும்; நானும் காமனுடன் உன் பக்கத்தில் நிற்பேன். நீயோ பல சிறப்புகளும் மிகுந்த ஒளியும் கொண்ட உருவத்தை மேற்கொண்டு, தவசியான அந்தக் கௌசிக ரிஷியைப் பிளவுபடுத்து.’ இவ்வாறு இளவேனில், குயிலின் குரல், காமதேவன், அப்சரஸின் அழகு என்ற நான்கு கருவிகள் ஒன்றாக இணைக்கப்படுகின்றன. அழகு மட்டுமே தவசியைப் பிளவுபடுத்தாது என்பதை இந்திரன் அறிவான்; ஆகவே முழுப் பருவச் சூழலையுமே துணையாக ஏவுகிறான். ‘பேதயஸ்வ’ (பிளவுபடுத்து) என்ற சொல் நெஞ்சைத் தொடுவது: கொல்லுதலும் அல்ல, தோற்கடித்தலும் அல்ல, தியான நிலையைப் பிளப்பதே தேவர்களின் விருப்பம்.

அவனுடைய சொல்லைக் கேட்டு, தூய புன்னகையும் நளினமும் உடைய ரம்பை ஒப்பற்ற உருவத்தை மேற்கொண்டு விசுவாமித்திரரைக் கவர்ந்திழுக்கத் தொடங்கினாள். முனிவர் இனிமையாகக் கூவும் குயிலின் குரலைக் கேட்டார்; மகிழ்ந்த மனத்துடன் அவளைப் பார்த்தார். பிறகு அந்தக் குயிலின் ஒலியாலும், ஒப்பற்ற பாடலாலும், ரம்பையைக் கண்டதாலும் முனிவர் ஐயம் கொண்டார். முதலில் மகிழ்ச்சி, பிறகு ஐயம்: இதுவே தவசியின் காவல்; பருவமல்லாத காலத்தில் இன்பம் தோன்றும் இடத்தில் அதன் காரணம் தேடப்பட வேண்டும் என்று அவர் கருதுகிறார். இமயத்தின் வடக்கு மலையில், பனிக்காலத்தில், இளவேனிலின் செழிப்பு எங்கிருந்து, குயிலின் குரல் எங்கிருந்து என்பதாலேயே அவருக்கு ஐயம் பிறந்தது.

ஆயிரம் கண்ணனின் அந்த முழுச் சூழ்ச்சியையும் அறிந்து, முனிவர்களுள் சிறந்த குசிகரின் வழித்தோன்றல் சினம் கொண்டு ரம்பையைச் சபித்தார்: ‘காமத்தையும் சினத்தையும் வெல்ல விரும்பும் என்னை நீ கவர்ந்திழுப்பதால், துர்ப்பாக்கியசாலியே, பத்தாயிரம் ஆண்டுகள் கல்லாகி நிற்பாய்.’ கல்லாவதே அவளுக்குத் தண்டனை: அசையும் வடிவால் மயக்குபவள் அசையாதவளாக்கப்படுகிறாள். ஆனால் சாபத்தின் முடிவையும் அவரே சொல்கிறார்: ‘தவ வலிமை நிறைந்த, மிகுந்த ஒளிபடைத்த ஒரு பிராமணர் என் சினத்தால் களங்கப்படுத்தப்பட்ட உன்னை மீட்பார்.’ இவ்வாறு தண்டனையிலும் அருள் பொதிந்துள்ளது; குற்றமோ அவளுடையது மட்டுமல்ல, ஏவியவனான இந்திரனுடையதே அதிகம், அவனோ தண்டிக்கப்படாமலேயே இருக்கிறான்.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, பேரொளி படைத்த மாமுனிவர் சினத்தைக் கட்டுப்படுத்த இயலாததால் தமக்கே வேதனையை அடைகிறார். அவரது பெரும் சாபத்தால் ரம்பை அப்போது கல்லானாள்; அந்தச் சொல்லைக் கேட்டுக் காமனும் இந்திரனும் அந்த மகரிஷியிடமிருந்து வாளாவே வெளியேறினர்; காரியம் நிறைவேறியது என்று அவர்கள் அறிவார்கள். சினத்தால் தவம் கவரப்பட்டதாலும், புலன்கள் வெல்லப்படாததாலும், பேரொளி படைத்த அவர் தமக்கு அமைதியைப் பெறவில்லை. இங்கே கவிஞர் குறிப்பிடுகிறார்: சாபம் பிறரைத் தண்டிக்கிறது, தவசியையோ வெறுமையாக்குகிறது; உண்மையில் வெற்றி இந்திரனுடையதே, ஏனெனில் முனிவர் ஆயிரம் ஆண்டுகள் சேர்த்த தவம் சினத்தாலேயே குன்றியது.

தவம் கவரப்பட்டதால் அவர் மனத்தில் ஓர் எண்ணம் எழுந்தது: ‘இனி இவ்வாறு சினத்துக்கு ஆளாகமாட்டேன், எவ்விதத்திலும் பேசவும் மாட்டேன். அல்லது நூற்றுக்கணக்கான ஆண்டுகளும் மூச்சுவிடமாட்டேன்; புலன்களை வென்றவனாக என்னை வாட்டிக்கொள்வேன்.’ மௌனம், மூச்சடக்கம், உடலை வாட்டுதல் ஆகிய இம்மூன்றையும் அவர் சினத்துக்கான மாற்று மருந்தாக மேற்கொள்கிறார். வெல்லப்படாத புலன்களால் இழந்ததைப் புலனடக்கத்தாலேயே மீண்டும் சாதிக்க வேண்டும் என்பது அவரது முடிவு; அவர் தேவர்களைப் பழிக்கவில்லை, தம்மையே அடக்குகிறார்.

அவர் உறுதிபூணுகிறார்: ‘தவத்தால் ஈட்டப்படும் பிராமணத்தன்மையை நான் அடையும் வரை, மூச்சுவிடாமலும் உண்ணாமலும் எண்ணற்ற ஆண்டுகள் நிற்பேன்; தவம் செய்யும் என் உடல் உறுப்புகள் அழியாது.’ இவ்வாறு முனிவர்களுள் சிறந்த அவர் மீண்டும் ஆயிரம் ஆண்டுகளுக்கான தீக்ஷையை ஏற்றார், உலகில் ஒப்பற்ற ஓர் உறுதிமொழியையும் செய்தார். ராஜரிஷி நிலையும் மகரிஷி நிலையும் பெறப்பட்டுவிட்டன, பிராமணத்தன்மை மட்டுமே எஞ்சியுள்ளது; அதுவே இந்தத் தவம் அனைத்தின் இலக்கு. இந்தச் சர்க்கத்தோடு ரம்பையின் கதை முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் கிழக்குத் திசைக்குச் சென்ற அவரது தீக்ஷையின் பலனான பிராமணத்தன்மையைப் பெறுதலும் வசிஷ்டருடன் நட்பும் சொல்லப்படுகின்றன.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ವಾಸವನಿಗೂ ಮಹಾ ಸಂತಾಪವಾಯಿತು; ಆಗ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ರಂಭೆ ಎಂಬ ಅಪ್ಸರೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಡನೆ ಕರೆದು ತನಗೆ ಹಿತವೂ ಕೌಶಿಕನಿಗೆ ಅಹಿತವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಅದೇ ಮಾತು ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ: ‘ರಂಭೆ, ದೇವತೆಗಳ ಈ ಮಹಾಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನೇ ಮಾಡಬೇಕು; ಇಲ್ಲಿ ಕೌಶಿಕನನ್ನು ಕಾಮ-ಮೋಹಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆಮಿಷಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಬೇಕು.’ ಅವನು ಇದನ್ನು ‘ಕಾರ್ಯ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಅಪರಾಧವೆನ್ನುವುದಿಲ್ಲ; ದೇವಹಿತ ಎಂಬ ನೆಪದಲ್ಲಿ ತಪೋವಿಘ್ನವನ್ನೇ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಧೀಮಂತನಾದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಆ ಅಪ್ಸರೆ ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡು ಕೈಮುಗಿದು ಸುರೇಶ್ವರನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಇಂದ್ರನು ತಾನೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಪರರ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಂಭೆಯ ನಾಚಿಕೆಯೇ ಅವನ ನಿಯೋಗದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಅವಳು ಉತ್ತರಿಸಿದಳು: ‘ಸುರಪತಿಯೇ, ಈ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಘೋರನು; ಅವನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಘೋರ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಸುರಿಸುವನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನನಗೆ ಭಯ; ಕೃಪೆ ಮಾಡಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಭಯಗೊಂಡ ಅವಳು ಭಯದಿಂದ ಹೇಳಿದಾಗ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ನಡುಗುತ್ತಾ ಕೈಮುಗಿದಿದ್ದ ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಹೆದರಬೇಡ, ರಂಭೆ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸು.’ ಅವಳ ಭಯ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದ್ದಲ್ಲ — ಹಿಂದೆ ಮೇನಕೆಯಿಂದಾದ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ತಪೋವಿಘ್ನ ಮುನಿಗೆ ನೆನಪಿನಲ್ಲೇ ಇತ್ತು, ಅವಳನ್ನು ಮಧುರ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ಬೀಳ್ಕೊಡಲಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ಈಗ ಅವನು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯತ್ವಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಪದ ಆಶಂಕೆ ಸಮಂಜಸ. ದೇವರಾಜನಾದರೋ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಶಾಪದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನಲ್ಲ.

ಇಂದ್ರನು ಅಭಯವನ್ನಿತ್ತು ಸಹಾಯದ ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ: ‘ಮರಗಳು ಸುಂದರವಾಗಿ ಚಿಗುರುವ ಮಾಧವಮಾಸದಲ್ಲಿ (ವಸಂತದಲ್ಲಿ) ಹೃದಯವನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯುವ ಕೋಗಿಲೆ ಮಧುರವಾಗಿ ಹಾಡುವುದು; ನಾನೂ ಕಾಮದೇವನೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತೇನೆ. ನೀನಾದರೋ ಬಹುಗುಣವೂ ಪರಮ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವೂ ಆದ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ತಪಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಕೌಶಿಕ ಋಷಿಯ ಸಮಾಧಿಯನ್ನು ಭೇದಿಸು.’ ಹೀಗೆ ವಸಂತ, ಕೋಗಿಲೆಯ ಧ್ವನಿ, ಕಾಮದೇವ, ಅಪ್ಸರೆಯ ರೂಪ — ನಾಲ್ಕು ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ರೂಪಮಾತ್ರದಿಂದ ತಪಸ್ವಿ ಭೇದಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಡೀ ಋತುಮಂಡಲವನ್ನೇ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭೇದಯಸ್ವ’ (ಭೇದಿಸು) ಎಂಬ ಪದ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಕೊಲ್ಲುವುದಲ್ಲ, ಸೋಲಿಸುವುದಲ್ಲ, ಸಮಾಧಿಯ ಭೇದವೇ ದೇವತೆಗಳ ಅಭೀಷ್ಟ.

ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿರ್ಮಲ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯ ಲಲಿತೆ ರಂಭೆ ಅನುತ್ತಮವಾದ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದಳು. ಮುನಿ ಮಧುರವಾಗಿ ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕೋಗಿಲೆಯ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು; ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅನಂತರ ಆ ಕೋಗಿಲೆಯ ಶಬ್ದದಿಂದಲೂ ಅಪ್ರತಿಮವಾದ ಹಾಡಿನಿಂದಲೂ ರಂಭೆಯ ದರ್ಶನದಿಂದಲೂ ಮುನಿಗೆ ಸಂದೇಹ ಹುಟ್ಟಿತು. ಮೊದಲು ಹರ್ಷ, ಅನಂತರ ಶಂಕೆ — ಇದೇ ತಪಸ್ವಿಯ ರಕ್ಷೆ; ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸುಖ ಒದಗಿದರೆ ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಮಾಲಯದ ಉತ್ತರ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ವಸಂತದ ಸಂಪತ್ತು ಎಲ್ಲಿಂದ, ಕೋಗಿಲೆಯ ಧ್ವನಿ ಎಲ್ಲಿಂದ — ಇದರಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ಸಂದೇಹ ಹುಟ್ಟಿತು.

ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನ ಆ ಕಪಟವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅರಿತು ಕುಶಿಕಪುತ್ರನಾದ ಮುನಿಪುಂಗವನು ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ರಂಭೆಯನ್ನು ಶಪಿಸಿದನು: ‘ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಯಸುವ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ, ದುರ್ಭಾಗ್ಯಳೇ, ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಶಿಲೆಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವೆ.’ ಶಿಲೆಯಾಗುವುದೇ ಅವಳ ದಂಡನೆ — ಚಲಿಸುವ ರೂಪದಿಂದ ಮೋಹಗೊಳಿಸುವವಳನ್ನೇ ನಿಶ್ಚಲಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಶಾಪದ ಅಂತ್ಯವನ್ನೂ ಅವನೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ತಪೋಬಲಸಮನ್ವಿತನಾದ ಅತಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ನನ್ನ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕಲುಷಿತಳಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುವನು.’ ಹೀಗೆ ದಂಡನೆಯಲ್ಲೂ ಅನುಗ್ರಹ ಅಡಗಿದೆ; ಅಪರಾಧ ಅವಳೊಬ್ಬಳದಲ್ಲ, ನಿಯೋಜಿಸಿದ ಇಂದ್ರನದೇ ಹೆಚ್ಚು, ಅವನಾದರೋ ದಂಡನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಮಹಾಮುನಿ ಕೋಪವನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯಲಾರದೆ ತನಗೇ ಸಂತಾಪವನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡನು. ಅವನ ಮಹಾಶಾಪದಿಂದ ರಂಭೆ ಆಗ ಶಿಲೆಯಾದಳು; ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಾಮದೇವನೂ ಇಂದ್ರನೂ ಆ ಮಹರ್ಷಿಯ ಬಳಿಯಿಂದ ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಹೊರಟುಹೋದರು — ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತೆಂದು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಕೋಪದಿಂದ ತಪಸ್ಸು ಅಪಹೃತವಾದುದರಿಂದಲೂ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಡದಿದ್ದುದರಿಂದಲೂ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗೆ ಮನಃಶಾಂತಿ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶಾಪವು ಇನ್ನೊಬ್ಬರನ್ನು ದಂಡಿಸುತ್ತದೆ, ತಪಸ್ವಿಯನ್ನಾದರೋ ಬರಿದಾಗಿಸುತ್ತದೆ; ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜಯ ಇಂದ್ರನದೇ ಆಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಮುನಿಯ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಸಂಚಿತ ತಪಸ್ಸು ಕ್ರೋಧದಿಂದಲೇ ಕ್ಷೀಣಿಸಿತು.

ತಪಸ್ಸು ಅಪಹೃತವಾದಾಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತೆ ಹುಟ್ಟಿತು: ‘ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಹೀಗೆ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಮಾತನಾಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಅಥವಾ ನೂರಾರು ವರ್ಷ ಉಸಿರಾಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿ ನನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಒಣಗಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಮೌನ, ಉಸಿರು ಬಿಗಿಹಿಡಿಯುವುದು, ಶರೀರಶೋಷಣೆ — ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಅವನು ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕಾರವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗೆಲ್ಲದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಯಾವುದು ನಾಶವಾಯಿತೋ ಅದನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಜಯದಿಂದಲೇ ಮತ್ತೆ ಸಾಧಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವನ ನಿಶ್ಚಯ; ಅವನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನನ್ನೇ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಅವನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ: ‘ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗಳಿಸಬೇಕಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಪಡೆಯುವವರೆಗೂ ಉಸಿರಾಡದೆ, ಆಹಾರ ಸೇವಿಸದೆ ಅನಂತ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಿಲ್ಲುತ್ತೇನೆ; ತಪಿಸುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ದೇಹದ ಅವಯವಗಳು ಕ್ಷಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಆ ಮುನಿಪುಂಗವನು ಮತ್ತೆ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮವಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ರಾಜರ್ಷಿತ್ವವೂ ಮಹರ್ಷಿತ್ವವೂ ದೊರೆತವು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ — ಅದೇ ಈ ಎಲ್ಲ ತಪಸ್ಸಿನ ಗುರಿ. ಈ ಸರ್ಗದಿಂದ ರಂಭೆಯ ಆಖ್ಯಾನ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋದ ಅವನ ದೀಕ್ಷೆಯ ಫಲವಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯಲಾಭವೂ ವಸಿಷ್ಠನೊಡನೆ ಸ್ನೇಹವೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ആയിരം വർഷം ഘോരതപസ്സനുഷ്ഠിക്കുന്ന വിശ്വാമിത്രനെ കണ്ട് ദേവന്മാർക്കും വാസവനും വലിയ സന്താപമുണ്ടായി; അപ്പോൾ സഹസ്രാക്ഷൻ രംഭ എന്ന അപ്സരസ്സിനെ എല്ലാ മരുദ്ഗണങ്ങളോടുംകൂടി വിളിച്ചുവരുത്തി തനിക്കു ഹിതവും കൗശികന് അഹിതവുമായ വാക്ക് ആരംഭിച്ചു. ആ വാക്കുതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിൽ തുടരുന്നത്: ‘രംഭേ, ദേവന്മാരുടെ അതിമഹത്തായ ഈ കാര്യം നീതന്നെ ചെയ്യണം; ഇവിടെ കൗശികനെ കാമമോഹത്തിൽപ്പെടുത്തി പ്രലോഭിപ്പിക്കണം.’ ‘കാര്യം’ എന്നാണ് അവൻ പറയുന്നത്, അപരാധമെന്നല്ല; ദേവഹിതം എന്ന പേരിൽ തപോവിഘ്നംതന്നെയാണ് ആജ്ഞാപിക്കുന്നത്. ധീമാനായ സഹസ്രാക്ഷൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ അപ്സരസ്സ് ലജ്ജിതയായി കൈകൂപ്പി ദേവേശ്വരനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ഇന്ദ്രൻ സ്വയം പോകുന്നില്ല, അന്യന്റെ കൈകൊണ്ടാണ് കാര്യം സാധിക്കുന്നത്; രംഭയുടെ ലജ്ജതന്നെ അവന്റെ നിയോഗത്തിന്റെ സ്വരൂപം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

അവൾ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ദേവപതേ, ഈ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ ഘോരനാണ്; അദ്ദേഹം എന്റെമേൽ ഘോരമായ ക്രോധം ചൊരിയും, ഇതിൽ സംശയമില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് എനിക്കു ഭയം; അങ്ങ് എന്നോടു കരുണ കാണിക്കണം.’ ഇങ്ങനെ ഭയന്നവൾ ഭയത്തോടെ പറഞ്ഞപ്പോൾ സഹസ്രാക്ഷൻ വിറച്ചുകൊണ്ടു കൈകൂപ്പിനിൽക്കുന്ന അവളോടു പറഞ്ഞു: ‘ഭയപ്പെടേണ്ട, രംഭേ, നിനക്കു മംഗളം; എന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിക്കുക.’ അവളുടെ ഭയം അകാരണമായിരുന്നില്ല: മുമ്പ് മേനക വരുത്തിയ പത്തു വർഷത്തെ തപോവിഘ്നം മുനി ഓർത്തിരുന്നു, അവളെ യാത്രയാക്കിയത് മധുരവാക്കുകളോടെ മാത്രമായിരുന്നു; എന്നാൽ ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹം ജിതേന്ദ്രിയത്വത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് പ്രയത്നിക്കുന്നത്, അതിനാൽ ശാപം ആശങ്കിക്കുന്നതു യുക്തമാണ്. ദേവരാജനാകട്ടെ അഭയം നൽകുന്നു, ശാപത്തിൽനിന്നുള്ള രക്ഷയല്ല.

ഇന്ദ്രൻ അഭയം നൽകി സഹായം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു: ‘മനോഹരമായ മരങ്ങളുള്ള മാധവമാസത്തിൽ (വസന്തത്തിൽ) ഹൃദയം കവരുന്ന കുയിൽ മധുരമായി പാടും; ഞാനും കാമദേവനോടൊപ്പം നിന്റെ അരികിൽ നിൽക്കും. നീയാകട്ടെ അനേകഗുണങ്ങളുള്ള, അത്യന്തം പ്രകാശിക്കുന്ന ഒരു രൂപം ധരിച്ച് തപസ്വിയായ ആ കൗശികഋഷിയുടെ ഏകാഗ്രത ഭഞ്ജിക്കുക.’ ഇങ്ങനെ വസന്തം, കുയിൽനാദം, കാമദേവൻ, അപ്സരസ്സിന്റെ രൂപം എന്നീ നാലു സാധനങ്ങൾ ഒരുമിച്ചു ചേർക്കപ്പെട്ടു. രൂപംകൊണ്ടുമാത്രം തപസ്വി ഇളകില്ലെന്ന് ഇന്ദ്രന് അറിയാം; അതിനാൽ ഋതുമണ്ഡലം മുഴുവൻ സഹായമായി നിയോഗിക്കുന്നു. ‘ഭേദയസ്വ’ (ഭഞ്ജിക്കുക) എന്ന പദം മർമസ്പർശിയാണ്: കൊല്ലലല്ല, പരാജയപ്പെടുത്തലല്ല, സമാധിയുടെ ഭഞ്ജനംതന്നെയാണ് ദേവന്മാരുടെ ആഗ്രഹം.

അവന്റെ വാക്കു കേട്ട് ശുഭ്രമായ പുഞ്ചിരിയുള്ള സുന്ദരിയായ രംഭ അനുത്തമമായ ഒരു രൂപം ധരിച്ച് വിശ്വാമിത്രനെ പ്രലോഭിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി. മധുരമായി പാടുന്ന കുയിലിന്റെ നാദം മുനി കേട്ടു; സന്തുഷ്ടമായ മനസ്സോടെ അദ്ദേഹം അവളെ നോക്കി. പിന്നീട് ആ കുയിലിന്റെ ശബ്ദംകൊണ്ടും അനുപമമായ ഗാനംകൊണ്ടും രംഭയുടെ ദർശനംകൊണ്ടും മുനിക്കു സംശയമുണ്ടായി. ആദ്യം ഹർഷം, പിന്നെ ശങ്ക: ഇതുതന്നെയാണ് തപസ്വിയുടെ രക്ഷ; അകാലത്തിൽ സുഖം വന്നുചേരുമ്പോൾ അതിന്റെ കാരണം തേടണമെന്ന് അദ്ദേഹം കരുതുന്നു. ഹിമവാന്റെ വടക്കേ പർവതത്തിൽ ശിശിരകാലത്ത് വസന്തസമൃദ്ധി എവിടെനിന്ന്, കുയിലിന്റെ നാദം എവിടെനിന്ന്: ഇതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിനു സംശയം ജനിച്ചത്.

അതെല്ലാം സഹസ്രാക്ഷന്റെ കപടമാണെന്നറിഞ്ഞ് മുനിശ്രേഷ്ഠനായ കുശികപുത്രൻ ക്രോധാവിഷ്ടനായി രംഭയെ ശപിച്ചു: ‘കാമക്രോധങ്ങളെ ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന എന്നെ നീ പ്രലോഭിപ്പിക്കുന്നതുകൊണ്ട്, ദുർഭഗേ, പതിനായിരം വർഷം നീ ശിലയായി നിൽക്കും.’ ശിലയാകുന്നതുതന്നെയാണ് അവളുടെ ശിക്ഷ: ചലിക്കുന്ന രൂപംകൊണ്ടു മോഹിപ്പിക്കുന്നവളെ നിശ്ചലയാക്കുന്നു. എന്നാൽ ശാപത്തിന്റെ അവസാനവും അദ്ദേഹംതന്നെ പറയുന്നു: ‘തപോബലം നിറഞ്ഞ, അതിമഹാതേജസ്വിയായ ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ എന്റെ ക്രോധത്താൽ കലുഷിതയായ നിന്നെ ഉദ്ധരിക്കും.’ ഇങ്ങനെ ശിക്ഷയിലും അനുഗ്രഹം നിക്ഷിപ്തമാണ്; അപരാധമാകട്ടെ അവളുടേതു മാത്രമല്ല, നിയോഗിച്ച ഇന്ദ്രന്റേതാണ് കൂടുതൽ; അവനാകട്ടെ ശിക്ഷിക്കപ്പെടാതെ നിൽക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം മഹാതേജസ്വിയായ മഹാമുനി കോപം അടക്കാനാവാതെ തനിക്കുതന്നെ സന്താപം വരുത്തിവയ്ക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്തായ ശാപംകൊണ്ട് രംഭ അപ്പോൾ ശിലയായി; ആ വാക്കു കേട്ട് കാമദേവനും ഇന്ദ്രനും ആ മഹർഷിയുടെ അടുക്കൽനിന്നു മിണ്ടാതെ പുറത്തുപോയി: കാര്യം സാധിച്ചുവെന്ന് അവർക്കറിയാം. കോപംകൊണ്ട് തപസ്സ് അപഹരിക്കപ്പെടുകയും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ജയിക്കപ്പെടാതിരിക്കുകയും ചെയ്തതിനാൽ ആ മഹാതേജസ്വിക്ക് ആത്മശാന്തി ലഭിച്ചില്ല. ഇവിടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ശാപം അന്യനെ ശിക്ഷിക്കുന്നു, എന്നാൽ തപസ്വിയെ ശൂന്യനാക്കുന്നു; യഥാർഥത്തിൽ വിജയം ഇന്ദ്രനുതന്നെയായിരുന്നു, കാരണം ആയിരം വർഷംകൊണ്ടു മുനി സംഭരിച്ച തപസ്സ് ക്രോധംകൊണ്ടുതന്നെ ക്ഷയിച്ചു.

തപസ്സ് അപഹരിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിൽ ഒരു ചിന്തയുണ്ടായി: ‘ഇനി ഇങ്ങനെ ഞാൻ ക്രോധത്തിനു വശപ്പെടില്ല, ഒരു വിധത്തിലും സംസാരിക്കുകയുമില്ല. അല്ലെങ്കിൽ നൂറുകണക്കിനു വർഷം ഞാൻ ശ്വാസംപോലും വിടില്ല; ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ച് ശരീരത്തെ ഉണക്കിക്കളയും.’ മൗനം, ശ്വാസനിരോധം, ശരീരശോഷണം: ഈ മൂന്നും അദ്ദേഹം ക്രോധത്തിനുള്ള പ്രതിവിധിയായി സ്വീകരിക്കുന്നു. ജയിക്കപ്പെടാത്ത ഇന്ദ്രിയങ്ങൾകൊണ്ടു നഷ്ടപ്പെട്ടത് ഇന്ദ്രിയജയംകൊണ്ടുതന്നെ വീണ്ടും നേടണം എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിശ്ചയം; അദ്ദേഹം ദേവന്മാരെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല, തന്നെത്തന്നെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു.

അദ്ദേഹം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു: ‘തപസ്സുകൊണ്ടു നേടേണ്ട ബ്രാഹ്മണ്യം എനിക്കു ലഭിക്കുന്നതുവരെ ശ്വാസം വിടാതെയും ഭക്ഷിക്കാതെയും എത്ര കാലമായാലും ഞാൻ നിലകൊള്ളും; തപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന എന്റെ ശരീരാവയവങ്ങൾ ക്ഷയിക്കുകയില്ല.’ ഇങ്ങനെ ആ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ വീണ്ടും ആയിരം വർഷത്തെ ദീക്ഷ സ്വീകരിച്ചു, ലോകത്തിൽ അതുല്യമായ ഒരു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. രാജർഷിത്വവും മഹർഷിത്വവും ലഭിച്ചു, ബ്രാഹ്മണ്യം മാത്രം ബാക്കിയായി: അതുതന്നെയാണ് ഈ തപസ്സിന്റെയെല്ലാം ലക്ഷ്യം. ഈ സർഗത്തോടെ രംഭാഖ്യാനം സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ കിഴക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദീക്ഷയുടെ ഫലമായ ബ്രാഹ്മണ്യലാഭവും വസിഷ്ഠനുമായുള്ള സൗഹൃദവും പറയപ്പെടുന്നു.

In the previous sarga, seeing Viśvāmitra practising a terrible penance for a thousand years, the gods and Indra were greatly distressed, and the thousand-eyed god, with all the hosts of the Maruts, called the apsaras Rambhā and began to speak words that served himself but not Kauśika. Those words are given in this sarga: "Rambhā, you must perform a very great service for the gods: here you are to tempt Kauśika and fill him with desire and delusion." He calls it a service, not a wrong; under the name of the gods' good, he is ordering the disruption of a penance. Addressed thus by the wise thousand-eyed god, the apsaras, abashed, joined her palms and answered the lord of the gods. Indra does not go himself; he gets the work done by another's hand, and Rambhā's embarrassment reveals the nature of his order.

She replied: "Lord of the gods, this great sage Viśvāmitra is terrible; he will unleash his terrible anger on me, of that there is no doubt. That is what I fear; be gracious to me." To her fearful plea the thousand-eyed god answered as she trembled with joined palms: "Do not be afraid, Rambhā; blessings on you. Do as I command." Her fear was not groundless. The sage had not forgotten the ten years lost to Menakā, and though he had sent her away with gentle words, he was now striving precisely to master his senses, so a curse was a real danger. The king of the gods offers her reassurance, but no protection from a curse.

Having reassured her, Indra promised his help: "In the month of spring, when the trees are lovely, the heart-stealing cuckoo will sing sweetly, and I myself, with Kandarpa, the god of love, will stand beside you. You make your form radiant and full of every charm, and break the austerity of that ascetic seer Kauśika." So four means are brought together: spring, the cuckoo's song, the god of love and the apsaras's beauty. Indra knows beauty alone will not break an ascetic, so he enlists the whole round of the season to help. "Break" is the telling word: the gods want neither death nor defeat, only the breaking of his concentration.

Hearing him, the graceful Rambhā with her bright smile took on a form beyond compare and began to tempt Viśvāmitra. The sage heard the sweet notes of the cuckoo and, his mind filled with delight, looked round at her. But then, at the cuckoo's call, the matchless song and the sight of Rambhā, a doubt came over him. First delight, then suspicion: this is the ascetic's safeguard, for when pleasure appears out of season one must look for its cause. Where, on the northern mountain in the cold season, could the richness of spring and the call of the cuckoo have come from? That is what raised his doubt.

Recognising in all this the trickery of the thousand-eyed god, the son of Kuśika, bull among sages, was seized by anger and cursed Rambhā: "Because you tempt me when I am striving to conquer desire and anger, you shall stand as stone for ten thousand years, luckless woman." Turning to stone is her punishment: she who beguiles with movement is made motionless. But the sage himself names the end of the curse: "A brahmin of great splendour, endowed with the power of austerity, will raise you up from the state my anger has defiled." So even in the punishment there is grace. The fault was not hers alone; it was greater in Indra, who sent her, and he went unpunished.

Having said this, the great and splendid sage, unable to restrain his anger, was left only with remorse. By his mighty curse Rambhā turned to stone there and then, and hearing his words Kandarpa and Indra slipped quietly away from the great seer, knowing their purpose was achieved. His austerity undone by his anger and his senses still unconquered, the splendid sage found no peace of mind. The poet hints that a curse punishes the other but leaves the ascetic empty; in truth the victory was Indra's, since the austerity the sage had gathered over a thousand years was wasted by his anger.

With his austerity lost, this thought came into his mind: "I will never again give way to anger like this, and I will not speak at all. Or rather, I will not even draw breath for hundreds of years; I will dry up this body and master my senses." Silence, not breathing and wasting the body: these three he takes up as the remedy for anger. What was lost through senses left unconquered can only be regained by conquering them; that is his resolve. He does not blame the gods; he restrains himself.

He vowed: "Until I have won the brahminhood that austerity earns, I will stand for endless years without breathing and without eating, and while I do penance my body shall not waste away." So the bull among sages undertook a consecration of a thousand years and made a vow unequalled in the world. He had already become a royal seer and a great seer; only brahminhood remained, and that is the goal of all his austerity. With this sarga the story of Rambhā ends. The next tells how, having gone to the eastern quarter, he reaped the fruit of his consecration: brahminhood and friendship with Vasiṣṭha.