पूर्वस्मिन् सर्गे शुनःशेपस्य मोक्षः अम्बरीषस्य च यज्ञसमाप्तिः वर्णिता; अत्र शतानन्दः विश्वामित्रस्य तपसः अग्रिमं सोपानं कथयति। वर्षसहस्रे पूर्णे सति सः व्रतस्नानम् अकरोत्। तदा सर्वे सुराः तस्य तपसः फलं कर्तुम् इच्छन्तः तं महामुनिम् अभ्यगच्छन्। महातेजाः ब्रह्मा सुरुचिरं वचः अब्रवीत् — ‘भद्रं ते; स्वार्जितैः शुभैः कर्मभिः त्वम् ऋषिः असि।’ एवम् उक्त्वा देवेशः पुनः त्रिदिवं जगाम। किन्तु विश्वामित्रः तावता न तुष्टः; सः भूयः महत् तपः तेपे। अत्र द्रष्टव्यम् — ऋषिपदं तस्य लक्ष्यं न, ब्रह्मर्षित्वम् एव; अतः वरलाभः अत्र विरामः न भवति, अपितु नूतनस्य श्रमस्य आरम्भः। ‘ऋषिः त्वम् असि’ इति वचनं स्तुतिमात्रं न, अपि तु प्रथमा पदवी; तपस्विनां क्रमः हि ऋषिः, महर्षिः, ब्रह्मर्षिः इति। विश्वामित्रः क्षत्रियकुलोत्पन्नः सन् यत् वसिष्ठेन सह स्पर्धया आरब्धवान्, तस्य एतत् प्रथमं फलम्।

ततः महता कालेन परमाप्सराः मेनका पुष्करेषु स्नातुं समुपचक्रमे। महातेजाः कुशिकात्मजः तत्र तां रूपेण अप्रतिमां मेनकां ददर्श। कविः उपमाम् अत्र योजयति — जलदे विद्युत् यथा भाति, तथा सा पुष्करजले अभात्। इयम् उपमा द्विविधम् अर्थं सूचयति — तस्याः सौन्दर्यस्य दीप्तिम्, तस्याः च क्षणिकत्वम्; विद्युत् हि दृष्टमात्रा नश्यति। तपसः राशिः अपि तथैव क्षणेन क्षीणः भवितुम् अर्हति। ‘ततः कालेन महता’ इति पदेन कविः सूचयति यत् बहूनि वर्षाणि निर्विघ्नानि गतानि; विघ्नः तु अकस्मात् एव आगच्छति। न च मेनका तपोभङ्गार्थम् आगता इति कविः वदति — सा स्नातुम् एव आगता; दोषः तु द्रष्टुः चित्ते उत्पन्नः।

तां दृष्ट्वा मुनिः कन्दर्पदर्पवशगः अभवत्, ताम् इदम् अब्रवीत् — ‘अप्सरः, ते स्वागतम् अस्तु; इह मम आश्रमे वस। भद्रं ते; मदनेन विमोहितं माम् अनुगृह्णीष्व।’ एवम् उक्ता सा वरारोहा तत्र वासम् अकरोत्। मननीयम् अत्र — यः सहस्रं वर्षाणि तपसि स्थितः, सः एकेन दर्शनेन वशं गतः; न बाह्यः कश्चित् शत्रुः, अपि तु स्वकीयः कन्दर्पदर्पः एव विघ्नः जातः। ‘स्वागतं ते’ इति आतिथ्यवचनम्, ‘वस चेह’ इति निमन्त्रणम्, ‘अनुगृह्णीष्व’ इति याचनम् — त्रिभिः पदैः कविः मुनेः क्रमशः अवरोहणं दर्शयति। यः देवैः ऋषिपदेन सत्कृतः, सः एव इदानीम् अप्सरसं याचते।

एवं तपसः महान् विघ्नः विश्वामित्रम् उपागमत्। तस्यां तत्र वसन्त्यां पञ्च पञ्च च वर्षाणि — दश वर्षाणि — विश्वामित्रस्य सौम्ये आश्रमे सुखेन व्यतिचक्रमुः। ‘सुखेन’ इति पदं कविः सप्रयोजनं योजयति; सुखं हि तपसः प्रतिपक्षः, तस्य च गणना न भवति। तस्मिन् काले गते सति महामुनिः विश्वामित्रः स्वं वृत्तान्तं प्रत्यवेक्षितुं प्रवृत्तः। ‘पञ्च पञ्च च’ इति द्विरुक्तिः अपि सार्थका — गणनायाः विस्मरणम् एव अत्र सूच्यते। तपसि प्रत्येकं वर्षं गणितम् आसीत्; सुखे तु दशापि वर्षाणि एकवत् गतानि।

सः सव्रीडः इव संवृत्तः, चिन्ताशोकपरायणः च अभवत्। रघुनन्दन, मुनेः सामर्षा बुद्धिः समुत्पन्ना — ‘एतत् सर्वं सुराणां कर्म; महत् इदं तपोऽपहरणम्। अहोरात्रापदेशेन मम दश संवत्सराः गताः। काममोहाभिभूतस्य मम अयं विघ्नः प्रत्युपस्थितः।’ एवं चिन्तयन् सः मुनिवरः निःश्वसन् पश्चात्तापेन दुःखितः अभवत्। अत्र क्रमः द्रष्टव्यः — प्रथमं रोषः देवेषु पतति, अनन्तरं तु ‘काममोहाभिभूतस्य’ इति वदन् सः दोषम् आत्मनि एव पश्यति; एतत् एव पश्चात्तापस्य यथार्थं लक्षणम्। ‘अहोरात्रापदेशेन’ इति पदं रमणीयम् — दश संवत्सराः एकाहोरात्रस्य व्याजेन अपहृताः इव। कालस्य एषा माया एव कामस्य बलम्; यावत् मोहः तिष्ठति, तावत् कालः न गण्यते।

अप्सराः भीता वेपन्ती प्राञ्जलिः स्थिता आसीत्; तां दृष्ट्वा कुशिकात्मजः मधुरैः एव वाक्यैः मेनकां विससर्ज। राम, ततः विश्वामित्रः उत्तरं पर्वतं जगाम। महायशाः सः नैष्ठिकीं बुद्धिं कृत्वा कामं जेतुकामः अभवत्। अत्र मुनेः औदार्यं प्रकाशते — न सः मेनकां शशाप, न च ताम् अवमन्यते; यः स्वदोषं जानाति, सः परं न दण्डयति। ‘उत्तरं पर्वतम्’ इति हिमवन्तम् आह; स्थानपरिवर्तनम् अपि साधनस्य अङ्गम्, यतः पूर्वस्थाने स्मृतिः एव विघ्नः भवेत्। ‘नैष्ठिकीं बुद्धिम्’ इति पदेन सङ्कल्पस्य दृढता सूच्यते।

कौशिकीतीरम् आसाद्य सः दुरासदं तपः तेपे। तस्य उत्तरे पर्वते वर्षसहस्राणि घोरं तप उपासतः देवतानां भयम् अभूत्। ततः सर्वे सर्षिगणाः सुराः समागम्य परस्परम् आमन्त्रयन्। भयस्य हेतुः स्पष्टः — यः कामं जित्वा पुनः तपसि स्थितः, तस्य तपः अप्रतिहतम्; अतः देवाः इदानीं विघ्नं न चिन्तयन्ति, अपि तु पदप्रदानेन तं तोषयितुं यतन्ते। कौशिकी हि तस्य भगिन्याः सत्यवत्याः नदीरूपम्; पूर्वसर्गेषु उक्तम्, अतः तत्तीरं तस्य प्रियं स्थानम्। ‘दुरासदम्’ इति तपसः विशेषणं तस्य तीव्रताम् एव कथयति।

‘अयं कुशिकात्मजः महर्षिशब्दं लभताम्; एतत् एव साधु’ इति ते निश्चिक्युः। देवतानां वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः तपोधनं विश्वामित्रं प्रति मधुरं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘महर्षे, वत्स, स्वागतं ते; उग्रेण तपसा अहं तोषितः।’ ‘महर्षे’ इति सम्बोधनेन एव पदं दत्तम् इव भवति; ब्रह्मा प्रथमं सम्बोधयति, पश्चात् वरं वदति। देवानां नीतिः अत्र द्रष्टव्या — ये पूर्वं मेनकां प्रेषितवन्तः इति मुनिना शङ्किताः, ते एव इदानीं स्वयम् तस्य पदवृद्धिं प्रार्थयन्ते; भयम् एव उभयत्र हेतुः।

‘कौशिक, तव महत्त्वम् ऋषिमुख्यत्वं च ददामि’ इति ब्रह्मा अवोचत्। ब्रह्मणः तु वचः श्रुत्वा तपोधनः विश्वामित्रः प्राञ्जलिः प्रणतः भूत्वा पितामहं प्रत्युवाच — ‘भगवन्, यदि मे स्वार्जितैः शुभैः कर्मभिः अतुलं ब्रह्मर्षिशब्दम् आह, ततः अहं विजितेन्द्रियः।’ तं ब्रह्मा अवदत् — ‘न तावत् त्वं जितेन्द्रियः।’ अत्र सर्गस्य सारः निहितः — ब्रह्मर्षित्वं न तपसः परिमाणेन, अपि तु इन्द्रियजयेन लभ्यम्; मेनकाप्रसङ्गः एव तस्य प्रमाणम्। विश्वामित्रस्य उत्तरम् अपि मननीयम् — सः न ब्रह्मर्षिपदं केवलं याचते, अपि तु ‘ततः अहं विजितेन्द्रियः’ इति तस्य लक्षणं स्वयम् एव निर्दिशति; ब्रह्मणः प्रत्याख्यानं तेन एव तस्य वचनेन सिध्यति।

‘यतस्व मुनिशार्दूल’ इति उक्त्वा ब्रह्मा त्रिदिवं गतः। देवेषु विप्रस्थितेषु महामुनिः विश्वामित्रः ऊर्ध्वबाहुः निरालम्बः वायुभक्षः सन् तपः अचरत्। घर्मे सः पञ्चतपाः अभवत्, वर्षासु आकाशसंश्रयः, शिशिरे च रात्र्यहानि सलिले शयानः। एवं तपोधनः वर्षसहस्रं घोरं तपः उपागमत्। त्रिषु ऋतुषु त्रिविधः क्लेशः स्वयम् एव आहूतः; यः पूर्वं सुखेन दश वर्षाणि अनयत्, सः इदानीं सुखस्य लेशम् अपि न इच्छति। ‘ऊर्ध्वबाहुः निरालम्बः वायुभक्षः’ इति त्रीणि विशेषणानि शरीरस्य त्रिविधं संयमं सूचयन्ति — क्रियायाः, आश्रयस्य, आहारस्य च निरोधम्।

तस्मिन् महामुनौ विश्वामित्रे एवं संतप्यमाने सति सुराणां वासवस्य च सुमहान् संतापः आसीत्। ततः शक्रः सर्वैः मरुद्गणैः सह रम्भाम् अप्सरसं प्रति आत्महितम्, कौशिकस्य तु अहितं वाक्यम् उवाच। एतेन सर्गः अग्रिमस्य रम्भोपाख्यानस्य भूमिकां रचयति — मेनकाप्रकरणे यत् प्रयुक्तम्, तत् एव पुनः आरभ्यते; किन्तु फलं भिन्नं भविष्यति, यतः मुनिः इदानीं जितेन्द्रियत्वाय एव यतते। ‘आत्महितम् अहितं कौशिकस्य च’ इति विरोधालङ्कारेण कविः इन्द्रस्य स्वार्थं स्पष्टीकरोति; देवराजस्य भयं हि लोकहितात् न, स्वपदरक्षणात् एव जायते।

గత సర్గలో శునఃశేపుని విముక్తి, అంబరీషుని యజ్ఞసమాప్తి వర్ణింపబడ్డాయి; ఇక్కడ శతానందుడు విశ్వామిత్రుని తపస్సులో తరువాతి మెట్టును చెబుతున్నాడు. వెయ్యి సంవత్సరాలు పూర్తికాగా అతడు వ్రతసమాప్తి స్నానం చేశాడు. అప్పుడు దేవతలందరూ అతని తపస్సుకు ఫలమివ్వాలని కోరుతూ ఆ మహాముని దగ్గరకు వచ్చారు. మహాతేజస్వి బ్రహ్మ మిక్కిలి మనోహరమైన మాట అన్నాడు: ‘నీకు శుభమగుగాక; నీవు స్వయంగా సంపాదించిన శుభకర్మలతో నీవు ఋషివి అయ్యావు.’ ఇలా చెప్పి దేవేశుడు మళ్ళీ స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. కానీ విశ్వామిత్రుడు అంతటితో తృప్తి చెందలేదు; అతడు మళ్ళీ మహాతపస్సు చేశాడు. ఇక్కడ గమనించాలి: ఋషిపదం అతని లక్ష్యం కాదు, బ్రహ్మర్షిత్వమే; కాబట్టి వరం లభించడం ఇక్కడ విరామం కాదు, కొత్త శ్రమకు ఆరంభం. ‘ఋషిస్త్వమసి’ (నీవు ఋషివి) అనే మాట కేవలం స్తుతి కాదు, మొదటి పదవి; తపస్వుల క్రమం ఋషి, మహర్షి, బ్రహ్మర్షి అని. క్షత్రియకులంలో పుట్టిన విశ్వామిత్రుడు వసిష్ఠునితో స్పర్ధతో ఏది ప్రారంభించాడో దానికి ఇది మొదటి ఫలం.

తరువాత చాలాకాలానికి అప్సరసలలో శ్రేష్ఠురాలైన మేనక పుష్కరాలలో స్నానం చేయడానికి వచ్చింది. మహాతేజస్వి కుశికపుత్రుడు అక్కడ రూపంలో సాటిలేని ఆ మేనకను చూశాడు. కవి ఇక్కడ ఉపమానాన్ని కూర్చాడు: మేఘంలో మెరుపు ప్రకాశించినట్లు ఆమె పుష్కరజలంలో ప్రకాశించింది. ఈ ఉపమానం రెండు విధాల అర్థాన్ని సూచిస్తుంది: ఆమె సౌందర్యపు దీప్తిని, ఆమె క్షణికత్వాన్ని; మెరుపు చూసిన క్షణంలోనే నశిస్తుంది. తపోరాశి కూడా అలాగే క్షణంలో క్షీణించిపోవచ్చు. ‘తతః కాలేన మహతా’ (తరువాత చాలాకాలానికి) అనే పదంతో అనేక సంవత్సరాలు నిర్విఘ్నంగా గడిచాయని కవి సూచిస్తున్నాడు; విఘ్నం మాత్రం హఠాత్తుగానే వస్తుంది. మేనక తపోభంగం కోసం వచ్చిందని కూడా కవి చెప్పడం లేదు: ఆమె స్నానం చేయడానికే వచ్చింది; దోషం మాత్రం చూసేవాని చిత్తంలో పుట్టింది.

ఆమెను చూసి ముని మన్మథ దర్పానికి వశుడై ఆమెతో ఇలా అన్నాడు: ‘అప్సరసా, నీకు స్వాగతం; ఇక్కడ నా ఆశ్రమంలో నివసించు. నీకు శుభమగుగాక; మదనునిచేత మోహితుడనైన నన్ను అనుగ్రహించు.’ అలా అనగా ఆ సుందరి అక్కడ నివాసం ఏర్పరచుకుంది. ఇక్కడ మననం చేయదగినది: వెయ్యి సంవత్సరాలు తపస్సులో నిలిచినవాడు ఒక్క దర్శనంతో వశుడయ్యాడు; బయటి శత్రువెవడూ కాదు, తనలోని మన్మథ దర్పమే విఘ్నమైంది. ‘స్వాగతం తే’ అనేది ఆతిథ్యవచనం, ‘వస చేహ’ (ఇక్కడ నివసించు) అనేది ఆహ్వానం, ‘అనుగృహ్ణీష్వ’ (అనుగ్రహించు) అనేది యాచన: మూడు పదాలతో కవి ముని క్రమంగా దిగజారడాన్ని చూపుతున్నాడు. దేవతలచేత ఋషిపదవితో సత్కరింపబడినవాడే ఇప్పుడు అప్సరసను యాచిస్తున్నాడు.

ఈ విధంగా విశ్వామిత్రునికి తపస్సుకు గొప్ప విఘ్నం సంభవించింది. ఆమె అక్కడ నివసిస్తుండగా ఐదూ ఐదూ, అంటే పది సంవత్సరాలు, విశ్వామిత్రుని సౌమ్యమైన ఆశ్రమంలో సుఖంగా గడిచిపోయాయి. ‘సుఖేన’ (సుఖంగా) అనే పదాన్ని కవి ప్రయోజనంతో కూర్చాడు; సుఖం తపస్సుకు ప్రతిపక్షం, దానికి లెక్క ఉండదు. ఆ కాలం గడిచాక మహాముని విశ్వామిత్రుడు తన వృత్తాంతాన్ని సమీక్షించుకోవడం ప్రారంభించాడు. ‘పంచ పంచ చ’ (ఐదూ ఐదూ) అనే ద్విరుక్తి కూడా సార్థకం: లెక్క మరచిపోవడమే ఇక్కడ సూచింపబడుతోంది. తపస్సులో ప్రతి సంవత్సరమూ లెక్కింపబడింది; సుఖంలో మాత్రం పది సంవత్సరాలూ ఒక్కటిలా గడిచిపోయాయి.

అతడు సిగ్గుపడినవానిలా అయ్యాడు, చింతాశోకాలలో మునిగిపోయాడు. రఘునందనా, మునికి అసహనంతో కూడిన ఆలోచన కలిగింది: ‘ఇదంతా దేవతల పని; ఇది తపస్సును గొప్పగా అపహరించడం. ఒక్క రాత్రింబవలు అనే నెపంతో నా పది సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి. కామమోహాలకు లొంగిన నాకు ఈ విఘ్నం ఎదురైంది.’ ఇలా ఆలోచిస్తూ ఆ మునిశ్రేష్ఠుడు నిట్టూర్చుతూ పశ్చాత్తాపంతో దుఃఖించాడు. ఇక్కడ క్రమాన్ని గమనించాలి: మొదట రోషం దేవతలపై పడుతుంది, తరువాత మాత్రం ‘కామమోహాభిభూతస్య’ (కామమోహాలకు లొంగినవాని) అంటూ అతడు దోషాన్ని తనలోనే చూసుకుంటాడు; ఇదే పశ్చాత్తాపానికి యథార్థ లక్షణం. ‘అహోరాత్రాపదేశేన’ (ఒక్క రాత్రింబవలు అనే నెపంతో) అనే పదం రమణీయం: పది సంవత్సరాలు ఒక్క రాత్రింబవలు అనే వంకతో అపహరింపబడినట్లు. కాలపు ఈ మాయే కామపు బలం; మోహం ఉన్నంతవరకూ కాలం లెక్కకు రాదు.

అప్సరస భయపడి వణుకుతూ చేతులు జోడించి నిలిచి ఉంది; ఆమెను చూసి కుశికపుత్రుడు మధురమైన మాటలతోనే మేనకను పంపివేశాడు. రామా, తరువాత విశ్వామిత్రుడు ఉత్తర పర్వతానికి వెళ్ళాడు. మహాయశస్వి అయిన అతడు నైష్ఠికమైన (స్థిరమైన) బుద్ధిని పూని కామాన్ని జయించాలని కోరుకున్నాడు. ఇక్కడ ముని ఔదార్యం ప్రకాశిస్తుంది: అతడు మేనకను శపించలేదు, ఆమెను అవమానించలేదు; తన దోషాన్ని తెలుసుకున్నవాడు ఇతరులను దండించడు. ‘ఉత్తరం పర్వతమ్’ అంటే హిమవంతం; స్థలం మార్చుకోవడం కూడా సాధనకు అంగమే, ఎందుకంటే పాత స్థలంలో జ్ఞాపకమే విఘ్నమవుతుంది. ‘నైష్ఠికీం బుద్ధిమ్’ అనే పదంతో సంకల్పపు దృఢత సూచింపబడుతుంది.

కౌశికీ నదీతీరానికి చేరి అతడు ఎవరూ సమీపించలేని తపస్సు చేశాడు. ఉత్తర పర్వతంపై వేలాది సంవత్సరాలు అతడు ఘోర తపస్సు చేస్తుండగా దేవతలకు భయం కలిగింది. అప్పుడు ఋషిగణాలతో కూడిన దేవతలందరూ కలిసి పరస్పరం సంప్రదించుకున్నారు. భయానికి కారణం స్పష్టం: కామాన్ని జయించి మళ్ళీ తపస్సులో నిలిచినవాని తపస్సు అప్రతిహతమైనది; కాబట్టి దేవతలు ఇప్పుడు విఘ్నం గురించి ఆలోచించడం లేదు, పదవినిచ్చి అతనిని సంతోషపెట్టడానికి ప్రయత్నిస్తున్నారు. కౌశికి అతని సోదరి సత్యవతి నదీరూపం; ఇది గత సర్గలలో చెప్పబడింది, కాబట్టి ఆ తీరం అతనికి ప్రియమైన స్థలం. ‘దురాసదమ్’ (ఎవరూ సమీపించలేనిది) అనే తపస్సు విశేషణం దాని తీవ్రతనే చెబుతుంది.

‘ఈ కుశికపుత్రుడు మహర్షి అనే పదాన్ని పొందుగాక; ఇదే మంచిది’ అని వారు నిశ్చయించారు. దేవతల మాట విని సర్వలోకపితామహుడు తపోధనుడైన విశ్వామిత్రునితో మధురంగా ఇలా అన్నాడు: ‘మహర్షీ, నాయనా, నీకు స్వాగతం; ఉగ్రమైన తపస్సుతో నన్ను సంతోషపెట్టావు.’ ‘మహర్షే’ అనే సంబోధనతోనే పదవి ఇచ్చినట్లవుతుంది; బ్రహ్మ మొదట సంబోధిస్తాడు, తరువాత వరం చెబుతాడు. ఇక్కడ దేవతల నీతిని గమనించాలి: మేనకను పంపినవారని ముని శంకించినవారే ఇప్పుడు స్వయంగా అతని పదవీవృద్ధిని ప్రార్థిస్తున్నారు; రెండుచోట్లా భయమే కారణం.

‘కౌశికా, నీకు మహత్త్వాన్నీ ఋషులలో ముఖ్యత్వాన్నీ ఇస్తున్నాను’ అని బ్రహ్మ అన్నాడు. బ్రహ్మ మాట విని తపోధనుడైన విశ్వామిత్రుడు చేతులు జోడించి ప్రణమిల్లి పితామహునితో అన్నాడు: ‘భగవాన్, నేను స్వయంగా సంపాదించిన శుభకర్మలతో మీరు నన్ను సాటిలేని బ్రహ్మర్షి అనే పదంతో పిలిస్తే, అప్పుడు నేను జితేంద్రియుడను.’ బ్రహ్మ అతనితో అన్నాడు: ‘ఇంకా నీవు జితేంద్రియుడవు కావు.’ ఇక్కడ సర్గ సారం నిక్షిప్తమై ఉంది: బ్రహ్మర్షిత్వం తపస్సు పరిమాణంతో కాదు, ఇంద్రియజయంతో లభిస్తుంది; మేనక ప్రసంగమే దానికి ప్రమాణం. విశ్వామిత్రుని సమాధానం కూడా మననీయం: అతడు బ్రహ్మర్షి పదవిని మాత్రమే యాచించడం లేదు, ‘అప్పుడు నేను జితేంద్రియుడను’ అని దాని లక్షణాన్ని తానే నిర్దేశిస్తున్నాడు; బ్రహ్మ తిరస్కారం అతని ఆ మాటతోనే సిద్ధిస్తుంది.

‘మునిశార్దూలా, ప్రయత్నించు’ అని చెప్పి బ్రహ్మ స్వర్గానికి వెళ్ళాడు. దేవతలు వెళ్ళిపోగా మహాముని విశ్వామిత్రుడు చేతులు పైకెత్తి, ఏ ఆధారమూ లేకుండా, గాలిని మాత్రమే భక్షిస్తూ తపస్సు చేశాడు. వేసవిలో అతడు పంచాగ్నుల మధ్య తపించాడు, వర్షాకాలంలో ఆకాశాన్ని ఆశ్రయించాడు (ఆరుబయట ఉన్నాడు), శిశిరంలో రాత్రింబవళ్ళు నీటిలో పడుకున్నాడు. ఈ విధంగా ఆ తపోధనుడు వెయ్యి సంవత్సరాలు ఘోర తపస్సు చేశాడు. మూడు ఋతువులలో మూడు విధాల క్లేశాన్ని తానే పిలుచుకున్నాడు; పూర్వం పది సంవత్సరాలు సుఖంగా గడిపినవాడు ఇప్పుడు సుఖం లేశమైనా కోరడం లేదు. ‘ఊర్ధ్వబాహుః నిరాలంబః వాయుభక్షః’ (చేతులు పైకెత్తినవాడు, ఆధారం లేనివాడు, గాలిని భక్షించేవాడు) అనే మూడు విశేషణాలు శరీరపు మూడు విధాల సంయమాన్ని సూచిస్తాయి: క్రియ, ఆశ్రయం, ఆహారం అనే వాటి నిరోధం.

ఆ మహాముని విశ్వామిత్రుడు ఇలా తపిస్తుండగా దేవతలకూ వాసవునికీ మిక్కిలి గొప్ప తాపం (ఆందోళన) కలిగింది. అప్పుడు శక్రుడు మరుద్గణాలందరితో కలిసి రంభ అనే అప్సరసతో తనకు హితమైనదీ, కౌశికునికి అహితమైనదీ అయిన మాట అన్నాడు. దీనితో సర్గ తరువాతి రంభోపాఖ్యానానికి భూమిక రచిస్తుంది: మేనక ప్రకరణంలో ఏది ప్రయోగింపబడిందో అదే మళ్ళీ ప్రారంభమవుతుంది; కానీ ఫలం వేరుగా ఉంటుంది, ఎందుకంటే ముని ఇప్పుడు జితేంద్రియత్వం కోసమే ప్రయత్నిస్తున్నాడు. ‘ఆత్మహితమ్ అహితం కౌశికస్య చ’ (తనకు హితమైనదీ కౌశికునికి అహితమైనదీ) అనే విరోధాలంకారంతో కవి ఇంద్రుని స్వార్థాన్ని స్పష్టం చేస్తున్నాడు; దేవరాజు భయం లోకహితం వల్ల కాదు, తన పదవిని రక్షించుకోవడం వల్లనే పుడుతుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் சுனச்சேபனின் விடுதலையும் அம்பரீஷனின் வேள்வி நிறைவும் வர்ணிக்கப்பட்டன; இங்கே சதானந்தர் விசுவாமித்திரரின் தவத்தின் அடுத்த படியைச் சொல்கிறார். ஆயிரம் ஆண்டுகள் நிறைவுற்றதும் அவர் விரத நிறைவு நீராடல் செய்தார். அப்போது தேவர்கள் அனைவரும் அவரது தவத்துக்குப் பலன் அளிக்க விரும்பி அந்த மாமுனிவரை அணுகினர். பேரொளி படைத்த பிரம்மா மிக இனிய சொல்லைச் சொன்னார்: ‘உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; நீயே ஈட்டிய நற்செயல்களால் நீ ரிஷி ஆனாய்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுத் தேவர்களின் ஈசன் மீண்டும் விண்ணுலகுக்குச் சென்றார். ஆனால் விசுவாமித்திரர் அவ்வளவில் நிறைவடையவில்லை; அவர் மீண்டும் பெருந்தவம் செய்தார். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: ரிஷி பதவி அவரது இலக்கு அல்ல, பிரம்மரிஷி நிலையே; ஆகவே வரம் பெற்றது இங்கே ஓய்வு அல்ல, புதிய உழைப்பின் தொடக்கம். ‘நீ ரிஷி ஆனாய்’ என்ற சொல் வெறும் புகழ்ச்சி அல்ல, முதல் பதவி; தவசிகளின் வரிசை ரிஷி, மகரிஷி, பிரம்மரிஷி என்பதே. க்ஷத்திரிய குலத்தில் பிறந்த விசுவாமித்திரர் வசிஷ்டருடன் கொண்ட போட்டியால் தொடங்கியதன் முதல் பலன் இதுவே.

பிறகு நீண்ட காலத்துக்குப் பின், அப்சரஸ்களுள் சிறந்தவளான மேனகை புஷ்கரங்களில் நீராட வந்தாள். பேரொளி படைத்த குசிகரின் வழித்தோன்றல் அங்கே அழகில் ஒப்பற்ற அந்த மேனகையைக் கண்டார். கவிஞர் இங்கே ஓர் உவமையை இணைக்கிறார்: மேகத்தில் மின்னல் ஒளிர்வது போல அவள் புஷ்கர நீரில் ஒளிர்ந்தாள். இந்த உவமை இருவகைப் பொருளைக் குறிக்கிறது: அவளுடைய அழகின் ஒளியையும், அதன் நிலையாமையையும்; மின்னல் தோன்றிய கணமே மறைகிறது அன்றோ. தவக் குவியலும் அவ்வாறே ஒரு கணத்தில் குறைந்துவிடக் கூடும். ‘தத: காலேன மஹதா’ (பிறகு நீண்ட காலத்துக்குப் பின்) என்ற சொல்லால், பல ஆண்டுகள் இடையூறின்றிக் கழிந்தன என்று கவிஞர் குறிப்பிடுகிறார்; இடையூறோ திடீரென்றே வருகிறது. மேனகை தவத்தைக் கலைக்க வந்தாள் என்று கவிஞர் சொல்லவில்லை: அவள் நீராடவே வந்தாள்; குற்றமோ பார்ப்பவரின் மனத்தில் எழுந்தது.

அவளைக் கண்டதும் முனிவர் காமனின் செருக்குக்கு வசப்பட்டார்; அவளிடம் இவ்வாறு சொன்னார்: ‘அப்சரஸே, உனக்கு நல்வரவு; இங்கே என் ஆசிரமத்தில் வசிப்பாயாக. உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; காமனால் மயக்கப்பட்ட எனக்கு அருள்வாயாக.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்டதும் அழகிய இடையுடைய அவள் அங்கே வசிக்கலானாள். இங்கே சிந்திக்க வேண்டியது: ஆயிரம் ஆண்டுகள் தவத்தில் நிலைத்தவர் ஒரே பார்வையால் வசப்பட்டார்; வெளியிலிருந்து எந்தப் பகைவனும் அல்ல, தம்முடைய காமச் செருக்கே இடையூறானது. ‘நல்வரவு’ என்பது விருந்தோம்பல் சொல், ‘இங்கே வசிப்பாயாக’ என்பது அழைப்பு, ‘அருள்வாயாக’ என்பது இரத்தல்: இம்மூன்று சொற்களால் கவிஞர் முனிவர் படிப்படியாக இறங்குவதைக் காட்டுகிறார். தேவர்களால் ரிஷி பதவி அளித்துப் போற்றப்பட்டவரே இப்போது ஓர் அப்சரஸை இரக்கிறார்.

இவ்வாறு தவத்துக்குப் பெரும் இடையூறு விசுவாமித்திரரை வந்தடைந்தது. அவள் அங்கே வசித்தபோது, ஐந்தும் ஐந்துமாகப் பத்து ஆண்டுகள் விசுவாமித்திரரின் இனிய ஆசிரமத்தில் இன்பமாகக் கழிந்தன. ‘ஸுகேன’ (இன்பமாக) என்ற சொல்லைக் கவிஞர் நோக்கத்தோடு இணைக்கிறார்; இன்பம் தவத்தின் எதிரி, அதற்குக் கணக்கும் இல்லை. அந்தக் காலம் கழிந்ததும் மாமுனிவரான விசுவாமித்திரர் தம் நிலையைத் திரும்பிப் பார்க்கத் தொடங்கினார். ‘ஐந்தும் ஐந்தும்’ என்ற இரட்டிப்பும் பொருள் பொதிந்தது: கணக்கை மறந்ததே இங்கே குறிப்பிடப்படுகிறது. தவத்தில் ஒவ்வோர் ஆண்டும் கணக்கிடப்பட்டது; இன்பத்திலோ பத்து ஆண்டுகளும் ஒன்றுபோலக் கழிந்தன.

அவர் நாணம் கொண்டவர் போலானார், கவலையிலும் சோகத்திலும் ஆழ்ந்தார். ரகுநந்தனா, முனிவருக்குச் சினம் கலந்த எண்ணம் எழுந்தது: ‘இவை அனைத்தும் தேவர்களின் செயல்; இது என் தவத்தைப் பெரிதும் கவர்ந்ததாகும். ஓர் இரவு பகல் என்ற போர்வையில் என் பத்து ஆண்டுகள் கழிந்தன. காமத்தாலும் மயக்கத்தாலும் வெல்லப்பட்ட எனக்கு இந்த இடையூறு வந்து நின்றது.’ இவ்வாறு சிந்தித்து, முனிவர்களுள் சிறந்த அவர் பெருமூச்சுவிட்டுக் கழிவிரக்கத்தால் துயருற்றார். இங்கே வரிசையைக் காண வேண்டும்: முதலில் சினம் தேவர்கள் மீது விழுகிறது, பிறகோ ‘காமத்தாலும் மயக்கத்தாலும் வெல்லப்பட்ட எனக்கு’ என்று சொல்லிக் குற்றத்தைத் தம்மிடமே காண்கிறார்; இதுவே உண்மையான கழிவிரக்கத்தின் அடையாளம். ‘அஹோராத்ராபதேசேன’ (ஓர் இரவு பகல் என்ற போர்வையில்) என்ற சொல் அழகானது: பத்து ஆண்டுகள் ஓர் இரவு பகல் என்ற சாக்கில் கவரப்பட்டன போல. காலத்தின் இந்த மாயையே காமத்தின் வலிமை; மயக்கம் நீடிக்கும் வரை காலம் கணக்கிடப்படுவதில்லை.

அந்த அப்சரஸ் அஞ்சி நடுங்கிக் கைகூப்பி நின்றாள்; அவளைக் கண்டு குசிகரின் வழித்தோன்றல் இனிய சொற்களாலேயே மேனகையை அனுப்பிவைத்தார். ராமா, பிறகு விசுவாமித்திரர் வடக்கு மலைக்குச் சென்றார். பெரும் புகழுடைய அவர் உறுதியான மனத்துடன் காமத்தை வெல்ல விரும்பினார். இங்கே முனிவரின் பெருந்தன்மை வெளிப்படுகிறது: அவர் மேனகையைச் சபிக்கவில்லை, அவளை அவமதிக்கவுமில்லை; தம் குற்றத்தை அறிந்தவர் பிறரைத் தண்டிப்பதில்லை. ‘வடக்கு மலை’ என்பது இமயமலையைக் குறிக்கிறது; இடத்தை மாற்றுவதும் சாதனையின் அங்கமே, ஏனெனில் பழைய இடத்தில் நினைவே இடையூறாகலாம். ‘நைஷ்டிகீம் புத்திம்’ (உறுதியான மனம்) என்ற சொல்லால் உறுதியின் வலிமை குறிப்பிடப்படுகிறது.

கௌசிகி நதிக்கரையை அடைந்து அவர் நெருங்க முடியாத தவம் செய்தார். வடக்கு மலையில் ஆயிரம் ஆண்டுகள் அவர் கடுந்தவம் செய்துகொண்டிருக்கையில் தேவர்களுக்கு அச்சம் உண்டானது. பிறகு ரிஷிக் கூட்டங்களுடன் கூடிய தேவர்கள் அனைவரும் ஒன்றுகூடி ஒருவருக்கொருவர் ஆலோசித்தனர். அச்சத்தின் காரணம் தெளிவானது: காமத்தை வென்று மீண்டும் தவத்தில் நிலைத்தவரின் தவம் தடுக்க முடியாதது; ஆகவே தேவர்கள் இப்போது இடையூறைப் பற்றிச் சிந்திக்கவில்லை, பதவி அளித்து அவரை மகிழ்விக்கவே முயல்கின்றனர். கௌசிகி அவருடைய சகோதரி சத்தியவதியின் நதி வடிவம்; முந்தைய சர்க்கங்களில் இது சொல்லப்பட்டது; ஆகவே அதன் கரை அவருக்குப் பிரியமான இடம். ‘துராஸதம்’ (நெருங்க முடியாதது) என்ற தவத்தின் அடைமொழி அதன் கடுமையையே சொல்கிறது.

‘குசிகரின் வழித்தோன்றலான இவர் மகரிஷி என்ற பட்டத்தைப் பெறட்டும்; இதுவே நல்லது’ என்று அவர்கள் முடிவு செய்தனர். தேவர்களின் சொல்லைக் கேட்டு, உலகனைத்துக்கும் பாட்டனான பிரம்மா தவச்செல்வரான விசுவாமித்திரரிடம் இனிய சொல்லைச் சொன்னார்: ‘மகரிஷியே, குழந்தாய், உனக்கு நல்வரவு; உன் கடுந்தவத்தால் நான் மனநிறைவு அடைந்தேன்.’ ‘மகரிஷியே’ என்ற விளியாலேயே பதவி அளிக்கப்பட்டது போலாகிறது; பிரம்மா முதலில் விளிக்கிறார், பிறகு வரத்தைச் சொல்கிறார். தேவர்களின் உத்தியை இங்கே காண வேண்டும்: மேனகையை அனுப்பியவர்கள் என்று முனிவரால் ஐயுறப்பட்டவர்களே இப்போது தாமே அவரது பதவி உயர்வை வேண்டுகின்றனர்; இரண்டிலும் அச்சமே காரணம்.

‘கௌசிகா, உனக்கு மகத்துவத்தையும் ரிஷிகளுள் முதன்மையையும் அளிக்கிறேன்’ என்றார் பிரம்மா. பிரம்மாவின் சொல்லைக் கேட்டு, தவச்செல்வரான விசுவாமித்திரர் கைகூப்பி வணங்கிப் பாட்டனாருக்கு மறுமொழி சொன்னார்: ‘பகவானே, நானே ஈட்டிய நற்செயல்களால் ஒப்பற்ற பிரம்மரிஷி என்ற பட்டத்தை நீர் எனக்குச் சொல்வீரானால், அப்போதுதான் நான் புலன்களை வென்றவன்.’ பிரம்மா அவரிடம் சொன்னார்: ‘இன்னும் நீ புலன்களை வென்றவன் அல்லன்.’ இங்கே சர்க்கத்தின் சாரம் பொதிந்துள்ளது: பிரம்மரிஷி நிலை தவத்தின் அளவால் அல்ல, புலனடக்கத்தாலேயே பெறப்படுவது; மேனகை நிகழ்ச்சியே அதற்குச் சான்று. விசுவாமித்திரரின் மறுமொழியும் சிந்திக்கத் தக்கது: அவர் பிரம்மரிஷி பதவியை மட்டும் கேட்கவில்லை, ‘அப்போதுதான் நான் புலன்களை வென்றவன்’ என்று அதன் அடையாளத்தைத் தாமே குறிப்பிடுகிறார்; பிரம்மாவின் மறுப்பு அவரது அதே சொல்லால் நிறுவப்படுகிறது.

‘முனிவர்களுள் புலியே, முயல்வாயாக’ என்று சொல்லிவிட்டுப் பிரம்மா விண்ணுலகுக்குச் சென்றார். தேவர்கள் சென்றதும், மாமுனிவரான விசுவாமித்திரர் கைகளை உயர்த்தியவராக, பற்றுக்கோடின்றி, காற்றை உணவாகக் கொண்டு தவம் செய்தார். கோடையில் அவர் ஐந்து நெருப்புகளின் நடுவே தவம் செய்தார், மழைக்காலத்தில் திறந்த வெளியில் இருந்தார், பனிக்காலத்தில் இரவும் பகலும் நீரில் கிடந்தார். இவ்வாறு தவச்செல்வர் ஆயிரம் ஆண்டுகள் கடுந்தவம் செய்தார். மூன்று பருவங்களிலும் மூவகைத் துன்பம் அவரால் தாமே வரவழைக்கப்பட்டது; முன்பு இன்பமாகப் பத்து ஆண்டுகளைக் கழித்தவர் இப்போது இன்பத்தின் சிறு துளியையும் விரும்பவில்லை. ‘கைகளை உயர்த்தியவர், பற்றுக்கோடற்றவர், காற்றை உணவாகக் கொண்டவர்’ என்ற மூன்று அடைமொழிகள் உடலின் மூவகைக் கட்டுப்பாட்டைக் குறிக்கின்றன: செயல், பற்றுக்கோடு, உணவு ஆகியவற்றின் தடுப்பு.

மாமுனிவரான விசுவாமித்திரர் இவ்வாறு தவத்தால் வெந்துகொண்டிருக்கையில், தேவர்களுக்கும் வாசவனுக்கும் மிகப் பெரும் கவலை உண்டானது. பிறகு இந்திரன் மருத் கணங்கள் அனைவருடனும் சேர்ந்து, அப்சரஸான ரம்பையிடம் தனக்கு நன்மையானதும் கௌசிகருக்குத் தீமையானதுமான சொல்லைச் சொன்னான். இதனால் சர்க்கம் அடுத்து வரும் ரம்பையின் கதைக்குப் பின்னணி அமைக்கிறது: மேனகை நிகழ்ச்சியில் பயன்படுத்தப்பட்டதே மீண்டும் தொடங்கப்படுகிறது; ஆனால் பலன் வேறாக இருக்கும், ஏனெனில் முனிவர் இப்போது புலன்களை வெல்வதற்கே முயல்கிறார். ‘தனக்கு நன்மையானது, கௌசிகருக்குத் தீமையானது’ என்ற முரண் அணியால் கவிஞர் இந்திரனின் தன்னலத்தைத் தெளிவுபடுத்துகிறார்; தேவராஜனின் அச்சம் உலக நன்மையிலிருந்து அல்ல, தன் பதவியைக் காப்பதிலிருந்தே பிறக்கிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶುನಃಶೇಪನ ಬಿಡುಗಡೆಯೂ ಅಂಬರೀಷನ ಯಜ್ಞಸಮಾಪ್ತಿಯೂ ವರ್ಣಿತವಾದವು; ಇಲ್ಲಿ ಶತಾನಂದನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ತಪಸ್ಸಿನ ಮುಂದಿನ ಮೆಟ್ಟಿಲನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ತುಂಬಿದಾಗ ಅವನು ವ್ರತಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದನು. ಆಗ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಅವನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಫಲ ಕೊಡಬಯಸಿ ಆ ಮಹಾಮುನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅತಿ ಸುಂದರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನೀನೇ ಗಳಿಸಿದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನೀನು ಋಷಿಯಾಗಿರುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ದೇವೇಶನು ಮತ್ತೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಆದರೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅಷ್ಟರಿಂದ ತೃಪ್ತನಾಗಲಿಲ್ಲ; ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮಹಾತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಋಷಿಪದವಿ ಅವನ ಗುರಿಯಲ್ಲ, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿತ್ವವೇ; ಆದ್ದರಿಂದ ವರಲಾಭ ಇಲ್ಲಿ ವಿರಾಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹೊಸ ಶ್ರಮದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನೀನು ಋಷಿ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಕೇವಲ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲ, ಮೊದಲ ಪದವಿ; ತಪಸ್ವಿಗಳ ಕ್ರಮ — ಋಷಿ, ಮಹರ್ಷಿ, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ. ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ವಸಿಷ್ಠನೊಡನೆಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿದುದರ ಮೊದಲ ಫಲ ಇದು.

ಅನಂತರ ಬಹಳ ಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಪ್ಸರೆಯಾದ ಮೇನಕೆ ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲು ಬಂದಳು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಕುಶಿಕಪುತ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಮಳಾದ ಮೇನಕೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೋಡದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚು ಹೊಳೆಯುವಂತೆ ಅವಳು ಪುಷ್ಕರದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಹೊಳೆದಳು. ಈ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವಳ ಸೌಂದರ್ಯದ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನೂ ಅದರ ಕ್ಷಣಿಕತೆಯನ್ನೂ; ಮಿಂಚು ಕಂಡ ಕ್ಷಣವೇ ಮರೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ತಪಸ್ಸಿನ ರಾಶಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೀಣಿಸಬಹುದು. ‘ತತಃ ಕಾಲೇನ ಮಹತಾ’ (ಅನಂತರ ಬಹಳ ಕಾಲದ ಮೇಲೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಕಳೆದವು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಿಘ್ನ ಮಾತ್ರ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಮೇನಕೆ ತಪೋಭಂಗಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಳು ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ — ಅವಳು ಸ್ನಾನಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬಂದಳು; ದೋಷ ನೋಡುವವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿತು.

ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಮುನಿ ಕಾಮದೇವನ ದರ್ಪಕ್ಕೆ ವಶನಾದನು, ಅವಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಅಪ್ಸರೆಯೇ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ; ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸು. ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಮದನನಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಸುಂದರಿ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಮನನೀಯ — ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದ್ದವನು ಒಂದೇ ನೋಟದಿಂದ ವಶನಾದನು; ಯಾವ ಬಾಹ್ಯ ಶತ್ರುವೂ ಅಲ್ಲ, ತನ್ನದೇ ಕಾಮದರ್ಪ ವಿಘ್ನವಾಯಿತು. ‘ಸ್ವಾಗತಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ) ಎಂಬುದು ಆತಿಥ್ಯದ ಮಾತು, ‘ವಸ ಚೇಹ’ (ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸು) ಎಂಬುದು ಆಮಂತ್ರಣ, ‘ಅನುಗೃಹ್ಣೀಷ್ವ’ (ಅನುಗ್ರಹಿಸು) ಎಂಬುದು ಯಾಚನೆ — ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ಮುನಿಯ ಹಂತಹಂತದ ಅವರೋಹಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಋಷಿಪದವಿಯಿಂದ ಸತ್ಕೃತನಾದವನೇ ಈಗ ಅಪ್ಸರೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಮಹಾವಿಘ್ನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿತು. ಅವಳು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಐದು ಮತ್ತು ಐದು — ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳು — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಸೌಮ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಕಳೆದವು. ‘ಸುಖೇನ’ (ಸುಖವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕವಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸುಖವು ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷ, ಅದರ ಎಣಿಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಕಾಲ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ತನ್ನ ನಡತೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸತೊಡಗಿದನು. ‘ಪಂಚ ಪಂಚ ಚ’ (ಐದು ಮತ್ತು ಐದು) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯೂ ಸಾರ್ಥಕ — ಎಣಿಕೆಯ ಮರೆವೇ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವರ್ಷವೂ ಎಣಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಸುಖದಲ್ಲಾದರೋ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳೂ ಒಂದರಂತೆ ಕಳೆದವು.

ಅವನು ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡವನಂತಾದನು, ಚಿಂತೆ-ಶೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ರಘುನಂದನನೇ, ಮುನಿಗೆ ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಯೋಚನೆ ಹುಟ್ಟಿತು: ‘ಇದೆಲ್ಲವೂ ದೇವತೆಗಳ ಕೆಲಸ; ಇದು ನನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನ ಮಹಾ ಅಪಹರಣ. ಒಂದು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ನೆಪದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದುಹೋದವು. ಕಾಮ-ಮೋಹಗಳಿಗೆ ವಶನಾದ ನನಗೆ ಈ ವಿಘ್ನ ಒದಗಿತು.’ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಾ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದಿಂದ ದುಃಖಿತನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ರೋಷ ದೇವತೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ‘ಕಾಮ-ಮೋಹಗಳಿಗೆ ವಶನಾದ ನನಗೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅವನು ದೋಷವನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದ ಯಥಾರ್ಥ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಅಹೋರಾತ್ರಾಪದೇಶೇನ’ (ಒಂದು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ನೆಪದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದ ರಮಣೀಯ — ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಒಂದು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಕದಿಯಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ. ಕಾಲದ ಈ ಮಾಯೆಯೇ ಕಾಮದ ಬಲ; ಮೋಹವಿರುವವರೆಗೂ ಕಾಲ ಲೆಕ್ಕಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಪ್ಸರೆ ಭಯಗೊಂಡು ನಡುಗುತ್ತಾ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದಳು; ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಕುಶಿಕಪುತ್ರನು ಮಧುರವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ಮೇನಕೆಯನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟನು. ರಾಮ, ಅನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಉತ್ತರದ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ದೃಢನಿಷ್ಠೆಯ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತಾಳಿ ಕಾಮವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಯಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಔದಾರ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮೇನಕೆಯನ್ನು ಶಪಿಸಲಿಲ್ಲ, ಅವಮಾನಿಸಲೂ ಇಲ್ಲ; ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಅರಿತವನು ಇನ್ನೊಬ್ಬರನ್ನು ದಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಉತ್ತರಂ ಪರ್ವತಮ್’ (ಉತ್ತರದ ಪರ್ವತ) ಎಂಬುದು ಹಿಮಾಲಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಸ್ಥಳಬದಲಾವಣೆಯೂ ಸಾಧನೆಯ ಅಂಗ, ಏಕೆಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನೆನಪೇ ವಿಘ್ನವಾಗಬಹುದು. ‘ನೈಷ್ಠಿಕೀಂ ಬುದ್ಧಿಮ್’ (ದೃಢನಿಷ್ಠೆಯ ಬುದ್ಧಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಂಕಲ್ಪದ ದೃಢತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೌಶಿಕೀ ನದಿಯ ತೀರವನ್ನು ಸೇರಿ ಅವನು ದುರಾಸದವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಉತ್ತರದ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷ ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಭಯವಾಯಿತು. ಆಗ ಋಷಿಗಣಗಳೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಮಾಲೋಚಿಸಿದರು. ಭಯದ ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಕಾಮವನ್ನು ಗೆದ್ದು ಮತ್ತೆ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದವನ ತಪಸ್ಸು ತಡೆಯಿಲ್ಲದ್ದು; ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಈಗ ವಿಘ್ನವನ್ನು ಯೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪದವಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವನನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೌಶಿಕೀ ಅವನ ತಂಗಿ ಸತ್ಯವತಿಯ ನದೀರೂಪ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ತೀರ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಸ್ಥಳ. ‘ದುರಾಸದಮ್’ (ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದ) ಎಂಬ ತಪಸ್ಸಿನ ವಿಶೇಷಣ ಅದರ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

‘ಈ ಕುಶಿಕಪುತ್ರನು ಮಹರ್ಷಿ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ; ಇದೇ ಸರಿ’ ಎಂದು ಅವರು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರು. ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸರ್ವಲೋಕಪಿತಾಮಹನು ತಪೋಧನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಮಧುರವಾದ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹರ್ಷಿಯೇ, ವತ್ಸ, ನಿನಗೆ ಸ್ವಾಗತ; ನಿನ್ನ ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾನು ಸಂತುಷ್ಟನಾದೆ.’ ‘ಮಹರ್ಷೇ’ (ಮಹರ್ಷಿಯೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದಲೇ ಪದವಿ ಕೊಟ್ಟಂತಾಗುತ್ತದೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು ಮೊದಲು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ವರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳ ನೀತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೇನಕೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರೆಂದು ಮುನಿ ಶಂಕಿಸಿದವರೇ ಈಗ ತಾವೇ ಅವನ ಪದವಿಯ ಏರಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ; ಎರಡರಲ್ಲೂ ಭಯವೇ ಕಾರಣ.

‘ಕೌಶಿಕನೇ, ನಿನಗೆ ಮಹತ್ವವನ್ನೂ ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ತಪೋಧನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕೈಮುಗಿದು ನಮಿಸಿ ಪಿತಾಮಹನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಭಗವನ್, ನಾನೇ ಗಳಿಸಿದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಿಂದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅತುಲವಾದ ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆದರೆ ಆಗ ನಾನು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾದೆನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ.’ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀನು ಇನ್ನೂ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾಗಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಸಾರ ಅಡಗಿದೆ — ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿತ್ವವನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದಲ್ಲ, ಇಂದ್ರಿಯಜಯದಿಂದ ಪಡೆಯಬೇಕು; ಮೇನಕೆಯ ಪ್ರಸಂಗವೇ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮಾಣ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಉತ್ತರವೂ ಮನನೀಯ — ಅವನು ಕೇವಲ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಪದವಿಯನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಆಗ ನಾನು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ’ ಎಂದು ಅದರ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ತಾನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಹ್ಮನ ನಿರಾಕರಣೆ ಅವನದೇ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಮುನಿಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಪ್ರಯತ್ನಿಸು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ದೇವತೆಗಳು ಹೊರಟುಹೋದ ಮೇಲೆ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಕೈಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ, ಯಾವ ಆಧಾರವೂ ಇಲ್ಲದೆ, ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಪಂಚಾಗ್ನಿ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ತಪಿಸಿದನು, ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಬಯಲಿನಲ್ಲೇ ಇದ್ದನು, ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಹಗಲೂ ರಾತ್ರಿ ನೀರಿನಲ್ಲೇ ಮಲಗಿದನು. ಹೀಗೆ ತಪೋಧನನು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಮೂರು ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ತಾನೇ ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡನು; ಹಿಂದೆ ಸುಖವಾಗಿ ಹತ್ತು ವರ್ಷ ಕಳೆದವನು ಈಗ ಸುಖದ ಲೇಶವನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಊರ್ಧ್ವಬಾಹುಃ ನಿರಾಲಂಬಃ ವಾಯುಭಕ್ಷಃ’ (ಕೈಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ, ಆಧಾರವಿಲ್ಲದೆ, ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಶರೀರದ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಸಂಯಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಕ್ರಿಯೆಯ, ಆಶ್ರಯದ ಮತ್ತು ಆಹಾರದ ನಿರೋಧ.

ಆ ಮಹಾಮುನಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹೀಗೆ ತಪಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ವಾಸವನಿಗೂ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಂತಾಪವಾಯಿತು. ಆಗ ಶಕ್ರನು ಎಲ್ಲ ಮರುದ್ಗಣಗಳೊಡನೆ ರಂಭೆ ಎಂಬ ಅಪ್ಸರೆಗೆ ತನಗೆ ಹಿತವೂ ಕೌಶಿಕನಿಗೆ ಅಹಿತವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗವು ಮುಂದಿನ ರಂಭೋಪಾಖ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮೇನಕೆಯ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಯಿತೋ ಅದನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಆರಂಭಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಫಲ ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮುನಿ ಈಗ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯತ್ವಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಆತ್ಮಹಿತಮ್ ಅಹಿತಂ ಕೌಶಿಕಸ್ಯ ಚ’ (ತನಗೆ ಹಿತ, ಕೌಶಿಕನಿಗೆ ಅಹಿತ) ಎಂಬ ವಿರೋಧಾಲಂಕಾರದಿಂದ ಕವಿ ಇಂದ್ರನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ದೇವರಾಜನ ಭಯ ಲೋಕಹಿತದಿಂದಲ್ಲ, ತನ್ನ ಪದವಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ശുനഃശേപന്റെ മോചനവും അംബരീഷന്റെ യാഗസമാപ്തിയും വർണിച്ചു; ഇവിടെ ശതാനന്ദൻ വിശ്വാമിത്രന്റെ തപസ്സിന്റെ അടുത്ത പടി പറയുന്നു. ആയിരം വർഷം തികഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹം വ്രതസ്നാനം ചെയ്തു. അപ്പോൾ ദേവന്മാരെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന്റെ തപസ്സിനു ഫലം നൽകാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ആ മഹാമുനിയുടെ അടുക്കലെത്തി. മഹാതേജസ്വിയായ ബ്രഹ്മാവ് അതിമനോഹരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘നിനക്കു മംഗളം; സ്വയം നേടിയ ശുഭകർമങ്ങൾകൊണ്ട് നീ ഋഷിയായിരിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ദേവേശൻ വീണ്ടും സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി. എന്നാൽ വിശ്വാമിത്രൻ അതുകൊണ്ടു തൃപ്തനായില്ല; അദ്ദേഹം വീണ്ടും മഹത്തായ തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ഋഷിപദമല്ല, ബ്രഹ്മർഷിത്വമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം; അതിനാൽ വരലാഭം ഇവിടെ വിരാമമല്ല, പുതിയൊരു പ്രയത്നത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്. ‘ഋഷിസ്ത്വമസി’ (നീ ഋഷിയാണ്) എന്ന വാക്ക് വെറും സ്തുതിയല്ല, ആദ്യത്തെ പദവിയാണ്; തപസ്വികളുടെ ക്രമം ഋഷി, മഹർഷി, ബ്രഹ്മർഷി എന്നിങ്ങനെയാണല്ലോ. ക്ഷത്രിയകുലത്തിൽ ജനിച്ച വിശ്വാമിത്രൻ വസിഷ്ഠനോടുള്ള മത്സരത്തിൽ ആരംഭിച്ചതിന്റെ ആദ്യഫലമാണിത്.

പിന്നീട് ഏറെക്കാലം കഴിഞ്ഞ് ശ്രേഷ്ഠയായ അപ്സരസ്സ് മേനക പുഷ്കരത്തിൽ കുളിക്കാൻ തുടങ്ങി. മഹാതേജസ്വിയായ കുശികപുത്രൻ അവിടെ രൂപത്തിൽ അതുല്യയായ ആ മേനകയെ കണ്ടു. കവി ഇവിടെ ഒരു ഉപമ ചേർക്കുന്നു: മേഘത്തിൽ മിന്നൽ ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ അവൾ പുഷ്കരജലത്തിൽ ശോഭിച്ചു. ഈ ഉപമ രണ്ടർഥം സൂചിപ്പിക്കുന്നു: അവളുടെ സൗന്ദര്യത്തിന്റെ ദീപ്തിയും അതിന്റെ ക്ഷണികതയും; മിന്നൽ കണ്ടമാത്രയിൽ മറയുന്നുവല്ലോ. തപസ്സിന്റെ കൂമ്പാരവും അതുപോലെ ക്ഷണത്തിൽ ക്ഷയിക്കാം. ‘തതഃ കാലേന മഹതാ’ (പിന്നീട് ഏറെക്കാലം കഴിഞ്ഞ്) എന്ന പദംകൊണ്ട് അനേകം വർഷങ്ങൾ വിഘ്നമില്ലാതെ കടന്നുപോയെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; വിഘ്നമാകട്ടെ അപ്രതീക്ഷിതമായാണ് വരുന്നത്. മേനക തപസ്സു ഭഞ്ജിക്കാൻ വന്നതാണെന്നു കവി പറയുന്നില്ല: അവൾ കുളിക്കാൻ വന്നതേയുള്ളൂ; ദോഷം ഉണ്ടായത് കാണുന്നവന്റെ മനസ്സിലാണ്.

അവളെ കണ്ട് മുനി കാമദേവന്റെ ദർപ്പത്തിനു വശംവദനായി, അവളോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘അപ്സരസ്സേ, നിനക്കു സ്വാഗതം; ഇവിടെ എന്റെ ആശ്രമത്തിൽ വസിക്കുക. നിനക്കു മംഗളം; മദനനാൽ മോഹിതനായ എന്നെ അനുഗ്രഹിക്കുക.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ആ സുന്ദരി അവിടെ താമസമാക്കി. ഇവിടെ ചിന്തിക്കേണ്ടത്: ആയിരം വർഷം തപസ്സിൽ നിലകൊണ്ടവൻ ഒരൊറ്റ ദർശനംകൊണ്ട് വശംവദനായി; പുറത്തുനിന്നുള്ള ഒരു ശത്രുവുമല്ല, സ്വന്തം കാമദർപ്പംതന്നെയാണ് വിഘ്നമായത്. ‘സ്വാഗതം തേ’ (നിനക്കു സ്വാഗതം) എന്ന ആതിഥ്യവചനം, ‘വസ ചേഹ’ (ഇവിടെ വസിക്കുക) എന്ന ക്ഷണം, ‘അനുഗൃഹ്ണീഷ്വ’ (അനുഗ്രഹിക്കുക) എന്ന യാചന: മൂന്നു പദങ്ങൾകൊണ്ട് കവി മുനിയുടെ ക്രമമായ ഇറക്കം കാണിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ ഋഷിപദംകൊണ്ടു സത്കരിച്ചവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ അപ്സരസ്സിനോടു യാചിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ തപസ്സിനു മഹത്തായ ഒരു വിഘ്നം വിശ്വാമിത്രനെ സമീപിച്ചു. അവൾ അവിടെ വസിക്കുമ്പോൾ അഞ്ചും അഞ്ചുമായി പത്തു വർഷം വിശ്വാമിത്രന്റെ സൗമ്യമായ ആശ്രമത്തിൽ സുഖമായി കടന്നുപോയി. ‘സുഖേന’ (സുഖമായി) എന്ന പദം കവി ഉദ്ദേശ്യപൂർവം ചേർക്കുന്നു; സുഖം തപസ്സിന്റെ പ്രതിപക്ഷമാണല്ലോ, അതിൽ കണക്കുകൂട്ടൽ ഉണ്ടാകുന്നില്ല. ആ കാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ സ്വന്തം വൃത്താന്തം തിരിഞ്ഞുനോക്കാൻ തുടങ്ങി. ‘പഞ്ച പഞ്ച ച’ (അഞ്ചും അഞ്ചും) എന്ന ആവർത്തനവും അർഥവത്താണ്: കണക്കു മറന്നുപോയതുതന്നെയാണ് ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. തപസ്സിൽ ഓരോ വർഷവും എണ്ണപ്പെട്ടിരുന്നു; സുഖത്തിലാകട്ടെ പത്തു വർഷവും ഒന്നുപോലെ കടന്നുപോയി.

അദ്ദേഹം ലജ്ജിതനെപ്പോലെയായി, ചിന്തയിലും ശോകത്തിലും മുഴുകി. രഘുനന്ദനാ, മുനിക്കു രോഷത്തോടുകൂടിയ ഒരു ചിന്തയുണ്ടായി: ‘ഇതെല്ലാം ദേവന്മാരുടെ പ്രവൃത്തിയാണ്; ഇതു മഹത്തായ തപോപഹരണമാണ്. ഒരു രാപ്പകൽ എന്ന വ്യാജത്തിൽ എന്റെ പത്തു സംവത്സരങ്ങൾ പോയി. കാമമോഹത്തിന് അടിപ്പെട്ട എനിക്ക് ഈ വിഘ്നം വന്നുചേർന്നു.’ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച് ആ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ നെടുവീർപ്പിട്ട് പശ്ചാത്താപത്താൽ ദുഃഖിതനായി. ഇവിടെ ക്രമം ശ്രദ്ധിക്കണം: ആദ്യം രോഷം ദേവന്മാരിൽ പതിക്കുന്നു; പിന്നീടാകട്ടെ ‘കാമമോഹാഭിഭൂതസ്യ’ (കാമമോഹത്തിന് അടിപ്പെട്ട എനിക്ക്) എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം ദോഷം തന്നിൽത്തന്നെ കാണുന്നു; ഇതാണ് പശ്ചാത്താപത്തിന്റെ യഥാർഥലക്ഷണം. ‘അഹോരാത്രാപദേശേന’ (ഒരു രാപ്പകൽ എന്ന വ്യാജത്തിൽ) എന്ന പദം രമണീയമാണ്: പത്തു സംവത്സരങ്ങൾ ഒരു രാപ്പകലിന്റെ വ്യാജത്തിൽ അപഹരിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ. കാലത്തിന്റെ ഈ മായതന്നെയാണ് കാമത്തിന്റെ ബലം; മോഹം നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം കാലം എണ്ണപ്പെടുന്നില്ല.

അപ്സരസ്സ് ഭയന്നുവിറച്ചുകൊണ്ട് കൈകൂപ്പി നിൽക്കുകയായിരുന്നു; അവളെ കണ്ട് കുശികപുത്രൻ മധുരമായ വാക്കുകളോടെതന്നെ മേനകയെ യാത്രയാക്കി. രാമാ, പിന്നീട് വിശ്വാമിത്രൻ വടക്കേ പർവതത്തിലേക്കു പോയി. മഹായശസ്വിയായ അദ്ദേഹം നൈഷ്ഠികമായ (അചഞ്ചലമായ) ബുദ്ധി സ്വീകരിച്ച് കാമത്തെ ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. ഇവിടെ മുനിയുടെ ഔദാര്യം പ്രകാശിക്കുന്നു: അദ്ദേഹം മേനകയെ ശപിച്ചില്ല, അവളെ അവമാനിച്ചുമില്ല; സ്വന്തം ദോഷം അറിയുന്നവൻ അന്യനെ ശിക്ഷിക്കുന്നില്ല. ‘ഉത്തരം പർവതം’ (വടക്കേ പർവതം) എന്നതുകൊണ്ട് ഹിമവാനെയാണ് പറയുന്നത്; സ്ഥലംമാറ്റവും സാധനയുടെ അംഗമാണ്, കാരണം പഴയ സ്ഥലത്ത് ഓർമതന്നെ വിഘ്നമാകാം. ‘നൈഷ്ഠികീം ബുദ്ധിം’ (നൈഷ്ഠികമായ ബുദ്ധി) എന്ന പദംകൊണ്ട് സങ്കല്പത്തിന്റെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

കൗശികീതീരത്തെത്തി അദ്ദേഹം ആർക്കും സമീപിക്കാനാവാത്ത തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. ആ വടക്കേ പർവതത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിനു വർഷം ഘോരതപസ്സനുഷ്ഠിക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ച് ദേവതകൾക്കു ഭയമുണ്ടായി. അപ്പോൾ ഋഷിഗണങ്ങളോടുകൂടിയ ദേവന്മാരെല്ലാം ഒത്തുചേർന്ന് പരസ്പരം ആലോചിച്ചു. ഭയത്തിന്റെ കാരണം വ്യക്തമാണ്: കാമത്തെ ജയിച്ച് വീണ്ടും തപസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്നവന്റെ തപസ്സ് തടുക്കാനാവാത്തതാണ്; അതിനാൽ ദേവന്മാർ ഇപ്പോൾ വിഘ്നം ചിന്തിക്കുന്നില്ല, പദവി നൽകി അദ്ദേഹത്തെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. കൗശികി അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹോദരിയായ സത്യവതിയുടെ നദീരൂപമാണ്; മുമ്പത്തെ സർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിട്ടുള്ളതാണ്; അതിനാൽ അതിന്റെ തീരം അദ്ദേഹത്തിനു പ്രിയപ്പെട്ട സ്ഥലമാണ്. ‘ദുരാസദം’ (സമീപിക്കാനാവാത്തത്) എന്ന തപസ്സിന്റെ വിശേഷണം അതിന്റെ തീവ്രതതന്നെ പറയുന്നു.

‘ഈ കുശികപുത്രന് മഹർഷി എന്ന പേരു ലഭിക്കട്ടെ; ഇതുതന്നെയാണ് ഉചിതം’ എന്ന് അവർ നിശ്ചയിച്ചു. ദേവതകളുടെ വാക്കു കേട്ട് സർവലോകപിതാമഹൻ തപോധനനായ വിശ്വാമിത്രനോടു മധുരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘മഹർഷേ, മകനേ, നിനക്കു സ്വാഗതം; നിന്റെ ഉഗ്രമായ തപസ്സുകൊണ്ട് ഞാൻ സന്തുഷ്ടനായിരിക്കുന്നു.’ ‘മഹർഷേ’ എന്ന സംബോധനകൊണ്ടുതന്നെ പദവി നൽകപ്പെട്ടതുപോലെയാകുന്നു; ബ്രഹ്മാവ് ആദ്യം സംബോധന ചെയ്യുന്നു, പിന്നെയാണ് വരം പറയുന്നത്. ദേവന്മാരുടെ നീതി ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കണം: മേനകയെ അയച്ചവരെന്നു മുനി സംശയിച്ചവർതന്നെ ഇപ്പോൾ സ്വയം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പദവൃദ്ധിക്കായി അപേക്ഷിക്കുന്നു; രണ്ടിടത്തും ഭയംതന്നെയാണ് കാരണം.

‘കൗശികാ, നിനക്കു മഹത്ത്വവും ഋഷിമാരിൽ മുഖ്യസ്ഥാനവും ഞാൻ നൽകുന്നു’ എന്നു ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കു കേട്ട് തപോധനനായ വിശ്വാമിത്രൻ കൈകൂപ്പി നമസ്കരിച്ച് പിതാമഹനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, സ്വയം നേടിയ ശുഭകർമങ്ങൾകൊണ്ട് അങ്ങ് എന്നെ അതുല്യമായ ബ്രഹ്മർഷി എന്ന പേരു ചൊല്ലി വിളിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അപ്പോൾ ഞാൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചവനാണ്.’ ബ്രഹ്മാവ് അദ്ദേഹത്തോടു പറഞ്ഞു: ‘നീ ഇനിയും ജിതേന്ദ്രിയനായിട്ടില്ല.’ ഇവിടെ സർഗത്തിന്റെ സാരം നിക്ഷിപ്തമാണ്: ബ്രഹ്മർഷിത്വം തപസ്സിന്റെ അളവുകൊണ്ടല്ല, ഇന്ദ്രിയജയംകൊണ്ടാണ് ലഭിക്കുന്നത്; മേനകാപ്രസംഗംതന്നെ അതിനു പ്രമാണം. വിശ്വാമിത്രന്റെ മറുപടിയും ചിന്തനീയമാണ്: അദ്ദേഹം ബ്രഹ്മർഷിപദം മാത്രമല്ല യാചിക്കുന്നത്, ‘അപ്പോൾ ഞാൻ ജിതേന്ദ്രിയനാണ്’ എന്ന് അതിന്റെ ലക്ഷണം സ്വയംതന്നെ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു; ബ്രഹ്മാവിന്റെ നിരസിക്കൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കുകൊണ്ടുതന്നെ സാധുവാകുന്നു.

‘മുനിശ്രേഷ്ഠാ, പ്രയത്നിക്കുക’ എന്നു പറഞ്ഞ് ബ്രഹ്മാവ് സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി. ദേവന്മാർ പോയശേഷം മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ കൈകൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്, ഒരു താങ്ങുമില്ലാതെ, വായു മാത്രം ഭക്ഷിച്ച് തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. വേനലിൽ അദ്ദേഹം പഞ്ചാഗ്നിമധ്യത്തിൽ തപിച്ചു, വർഷകാലത്ത് ആകാശം മാത്രം ആശ്രയമാക്കി (മറയില്ലാതെ) നിന്നു, ശിശിരത്തിൽ രാവും പകലും വെള്ളത്തിൽ കിടന്നു. ഇങ്ങനെ ആ തപോധനൻ ആയിരം വർഷം ഘോരതപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. മൂന്ന് ഋതുക്കളിൽ മൂന്നുതരം ക്ലേശം അദ്ദേഹം സ്വയം വിളിച്ചുവരുത്തി; മുമ്പ് സുഖമായി പത്തു വർഷം കഴിച്ചവൻ ഇപ്പോൾ സുഖത്തിന്റെ ലേശംപോലും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ‘ഊർധ്വബാഹുഃ നിരാലംബഃ വായുഭക്ഷഃ’ (കൈകൾ ഉയർത്തിയവൻ, താങ്ങില്ലാത്തവൻ, വായു ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ) എന്ന മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ ശരീരത്തിന്റെ മൂന്നുവിധ സംയമത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ക്രിയയുടെയും ആശ്രയത്തിന്റെയും ആഹാരത്തിന്റെയും നിരോധം.

മഹാമുനിയായ വിശ്വാമിത്രൻ ഇങ്ങനെ തപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ദേവന്മാർക്കും വാസവനും അതിമഹത്തായ സന്താപമുണ്ടായി. അപ്പോൾ ശക്രൻ എല്ലാ മരുദ്ഗണങ്ങളോടുംകൂടി രംഭ എന്ന അപ്സരസ്സിനോട് തനിക്കു ഹിതവും കൗശികന് അഹിതവുമായ ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇതുകൊണ്ട് സർഗം വരാനിരിക്കുന്ന രംഭോപാഖ്യാനത്തിന്റെ ഭൂമിക ഒരുക്കുന്നു: മേനകാപ്രകരണത്തിൽ പ്രയോഗിച്ചതുതന്നെ വീണ്ടും ആരംഭിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഫലം വ്യത്യസ്തമായിരിക്കും, കാരണം മുനി ഇപ്പോൾ ജിതേന്ദ്രിയത്വത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് പ്രയത്നിക്കുന്നത്. ‘ആത്മഹിതം അഹിതം കൗശികസ്യ ച’ (തനിക്കു ഹിതവും കൗശികന് അഹിതവും) എന്ന വിരോധാലങ്കാരംകൊണ്ട് കവി ഇന്ദ്രന്റെ സ്വാർഥം വ്യക്തമാക്കുന്നു; ദേവരാജന്റെ ഭയം ലോകഹിതത്തിൽനിന്നല്ല, സ്വന്തം പദവി രക്ഷിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തിൽനിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.

The previous sarga told of Śunaḥśepa's rescue and the completion of Ambarīṣa's sacrifice; here Śatānanda relates the next step in Viśvāmitra's austerity. When the full thousand years were complete, the great sage bathed at the close of his vow, and all the gods came to him, wishing to grant him the fruit of his penance. Brahmā of great splendour spoke most graciously: "Blessings on you. By the pure deeds you have earned for yourself, you are now a ṛṣi." With that the lord of the gods returned to heaven. But Viśvāmitra was not content with so little, and once more he undertook a great austerity. The rank of ṛṣi was not his goal; brahmarṣi was. So the boon was not a resting place for him but the beginning of fresh labour. "You are a ṛṣi" is not mere praise but the first rung, for ascetics rise from ṛṣi to maharṣi to brahmarṣi. This is the first fruit of the struggle Viśvāmitra, born a kṣatriya, had begun in rivalry with Vasiṣṭha.

Then, after a long time, Menakā, the loveliest of apsarases, came to bathe in the waters of Puṣkara. There the radiant son of Kuśika saw her, matchless in beauty, shining in the Puṣkara waters like lightning in a rain-cloud. The simile points two ways: to the brilliance of her beauty and to its passing nature, for lightning vanishes as soon as it is seen, and a store of austerity can likewise dwindle in a moment. "After a long time" suggests that many years had gone by without any hindrance; the obstacle came suddenly. And the poet does not say Menakā came to break his penance; she came only to bathe. The fault arose in the mind of the one who looked.

Seeing her, the sage fell under the sway of love's pride and said to her: "Welcome, apsaras; stay here in my hermitage. Blessings on you; be kind to me, for I am bewildered by love." At these words the lovely woman made her home there. It is worth reflecting that one who had stood in austerity for a thousand years was conquered by a single glance; the obstacle was no outside enemy but his own desire. "Welcome" is the language of hospitality, "stay here" an invitation, "be kind to me" a plea, and in these three steps the poet shows the sage's gradual descent. The man whom the gods had just honoured with the rank of seer is now pleading with an apsaras.

So a great obstacle to his austerity came upon Viśvāmitra. While she lived there, five years and five more, ten years in all, passed pleasantly in Viśvāmitra's gentle hermitage. The poet chooses the word "pleasantly" with purpose: pleasure is the opposite of austerity, and it keeps no count. When that time had passed, the great sage began to reflect on what had happened to him. The phrase "five years and five more" itself hints at the forgetting of the count. In austerity every year had been counted; in pleasure ten years went by as if they were one.

He became as one ashamed and gave himself over to anxiety and grief. An indignant thought rose in him: "All this is the gods' doing, this great theft of my austerity. Ten years have gone by as if they were a single day and night. It was because I was overcome by the delusion of desire that this obstacle came upon me." Brooding thus, the best of sages sighed, stricken with remorse. Note the order: first his anger falls on the gods, but then, saying he was overcome by desire, he sees the fault in himself, and that is the true mark of remorse. "As if a single day and night" is a fine touch: ten years were stolen under the guise of one day. This illusion of time is the very power of desire; while delusion lasts, time is not counted.

The apsaras stood frightened and trembling, her palms joined; seeing her, the son of Kuśika sent Menakā away with gentle words, and then, Rāma, he went to the northern mountain. Fixing his mind in unwavering resolve, the renowned sage set out to conquer desire. His generosity shines here: he neither curses Menakā nor scorns her, for one who knows his own fault does not punish another. The northern mountain is the Himālaya. Changing his place is itself part of his practice, since in the old place memory itself would be an obstacle. His resolve is now unshakeable.

Reaching the bank of the Kauśikī, he undertook an austerity hard to endure. As he practised that terrible penance on the northern mountain for thousands of years, the gods grew afraid, and all of them, with the hosts of seers, met and took counsel together. The reason for their fear is clear: the austerity of one who has conquered desire and returned to his penance cannot be stopped, so this time the gods do not plan an obstacle but try to satisfy him by granting him a higher rank. The Kauśikī is the river form of his sister Satyavatī, as earlier sargas told, and so its bank was dear to him.

"Let this son of Kuśika be given the title of maharṣi," they decided; "that would be right." Hearing the gods, the Grandfather of all the worlds spoke sweetly to Viśvāmitra, whose wealth was austerity: "Welcome, great seer; my child, I am pleased with your fierce austerity." By addressing him as "great seer" Brahmā in effect confers the title; he addresses him first and names the boon afterwards. The gods' policy is worth noting: those the sage had suspected of sending Menakā now themselves propose his promotion. Fear is the motive in both cases.

"I grant you greatness, Kauśika, and pre-eminence among the seers," said Brahmā. Hearing this, Viśvāmitra bowed low with joined palms and answered the Grandfather: "Lord, if you will call me by the incomparable title of brahmarṣi, earned by my own pure deeds, then I shall be one who has truly mastered his senses." Brahmā replied, "You have not yet mastered your senses." Here lies the essence of the sarga: the rank of brahmarṣi is won not by the quantity of austerity but by mastery of the senses, and the episode with Menakā is the proof. Viśvāmitra's answer deserves notice too: he does not simply ask for the title but himself names its mark, the mastery of the senses, and Brahmā's refusal follows from his own words.

"Strive on, tiger among sages," said Brahmā, and returned to heaven. When the gods had gone, the great sage Viśvāmitra practised austerity with his arms raised, without support, living on air. In the summer heat he sat among five fires; in the rains he stayed under the open sky; in the cold season he lay in the water night and day. So for a thousand years that ascetic pursued a terrible penance. In each of the three seasons he called down its own hardship upon himself; the man who once spent ten years in pleasure now wanted not the least trace of it. Arms raised, without support, living on air: three restraints of the body, of movement, of support and of food.

While the great sage Viśvāmitra was burning himself with penance in this way, great distress fell on the gods and on Indra. Then Śakra, with all the hosts of the Maruts, spoke to the apsaras Rambhā words that served his own interest but not Kauśika's. So the sarga prepares the ground for the story of Rambhā in the next. The device used with Menakā is tried again, but the result will be different, since the sage is now striving precisely for mastery of his senses. By setting "good for himself" against "not good for Kauśika" the poet lays bare Indra's self-interest: the king of the gods fears not for the good of the world but for his own position.