पूर्वस्मिन् सर्गे ऋचीकात् मध्यमं पुत्रं शुनःशेपं क्रीत्वा राजा अम्बरीषः रथेन प्रतिनिवृत्तः। अयं सर्गः तस्य एव उपाख्यानस्य अवसानं वर्णयति। शतानन्दः रामं संबोधयन् वदति — हे नरश्रेष्ठ रघुनन्दन, महायशाः सः राजा शुनःशेपं गृहीत्वा मध्याह्ने पुष्करे विश्रान्तिम् अकरोत्। तस्मिन् विश्राम्यति सति महायशाः शुनःशेपः ज्येष्ठं पुष्करतीर्थम् आगत्य तत्र ऋषिभिः सार्धं तप्यन्तं मातुलं विश्वामित्रं ददर्श। सः तृष्णया श्रमेण च परमातुरः, विषण्णवदनः दीनः च आसीत्। अत्र द्रष्टव्यम् — बालकः न यूपसमीपे, अपितु तीर्थे एव शरणम् अलभत; तीर्थस्य माहात्म्यं मातुलसम्बन्धः च उभयम् अत्र सूचितम्। विश्वामित्रस्य भगिनी सत्यवती ऋचीकस्य पत्नी; अतः शुनःशेपस्य सः मातुलः। ‘व्यश्रमत्’ इति क्रियापदेन मध्याह्नविश्रामः सूच्यते; तेन एव बालकस्य मुनिदर्शनावसरः जातः इति कथानकस्य सन्धिः।

शुनःशेपः मुनेः अङ्के पपात, इदं च वाक्यम् उवाच — ‘मम माता नास्ति, पिता नास्ति; ज्ञातयः बान्धवाः च कुतः स्युः? हे सौम्य, हे मुनिपुंगव, धर्मेण मां त्रातुम् अर्हसि। त्वम् एव हि सर्वेषां त्राता, त्वम् एव च सर्वेषां भावनः — पोषकः पालकः च। यथा राजा अम्बरीषः कृतकार्यः स्यात्, तथा अहम् अपि दीर्घायुः अव्ययः च भवेयम्; अनुत्तमं तपः तप्त्वा च स्वर्गलोकम् उपाश्नीयाम्।’ अत्र मनोहरम् एतत् — बालकः न केवलं स्वप्राणरक्षाम् इच्छति, अपितु राज्ञः यज्ञस्य सिद्धिम् अपि वाञ्छति। एषा अस्य आर्जवस्य धर्मनिष्ठायाः च निदर्शनम्। ‘भावनः’ इति पदं विशेषेण मननीयम् — न केवलं रक्षकः, अपितु सर्वेषां सत्तायाः पोषकः इत्यर्थः; एतेन बालकः मातुलं देवतावत् स्तौति।

‘हे धर्मात्मन्, भव्येन प्रसन्नेन चेतसा त्वम् एव अनाथस्य मम नाथः भव; यथा पिता पुत्रं रक्षति, तथा मां किल्बिषात् — पापजन्यात् अस्मात् संकटात् — त्रातुम् अर्हसि।’ तस्य तत् वचनं श्रुत्वा महातपाः विश्वामित्रः तं बहुविधं सान्त्वयित्वा स्वपुत्रान् प्रति इदम् उवाच। अत्र मुनेः द्विविधा प्रतिक्रिया द्रष्टव्या — प्रथमं शरणागतस्य सान्त्वनम्, ततः च उपायचिन्ता। सान्त्वनं विना उपायः निष्फलः, उपायं विना सान्त्वनं वञ्चनम् इति। ‘भव्येन चेतसा’ इति पदद्वयेन प्रसन्नं कल्याणसंकल्पं च मनः विवक्षितम्। ‘किल्बिषम्’ इति च न बालकस्य स्वकृतं पापम्, अपितु यत् पापं तं यज्ञपशुत्वम् आनीतवत्, तत् एव।

विश्वामित्रः अवदत् — ‘हे पुत्राः, शुभार्थिनः पितरः यस्मिन् प्रयोजने पुत्रान् जनयन्ति, यत् च परलोकहितम् उद्दिश्य तेषाम् उत्पत्तिः इष्यते, तस्य प्रयोजनस्य कालः अयम् आगतः। अयं मुनिसुतः बालः मत्तः शरणम् इच्छति। अस्य जीवितमात्रेण — स्वजीवनं दत्त्वा — मम प्रियं कुरुत।’ पितुः इयम् आज्ञा अतिकठोरा प्रतिभाति; किन्तु शरणागतरक्षणं ब्राह्मणस्य परमः धर्मः, पुत्राः च तस्य धर्मस्य साधनम् इति मुनेः दृष्टिः। ‘जीवितमात्रेण’ इति पदेन अन्यत् किमपि न याचितम्, केवलं प्राणाः एव — इति मुनेः स्पष्टवादिता प्रकट्यते।

‘यूयं सर्वे सुकृतकर्माणः, सर्वे च धर्मपरायणाः स्थ। अतः नरेन्द्रस्य यज्ञे पशुभूताः भूत्वा अग्नेः तृप्तिं प्रयच्छत। एवं कृते सति शुनःशेपः नाथवान् भविष्यति, यज्ञः च अविघ्नतः समाप्स्यते, देवताः तर्पिताः भविष्यन्ति, मम वचः च कृतं भविष्यति।’ एकेन एव कर्मणा चत्वारि प्रयोजनानि सिध्यन्ति इति मुनेः युक्तिः। किन्तु सा युक्तिः तेषां स्वप्राणान् एव मूल्यत्वेन याचते; अतः परीक्षा दुःसहा। ‘अविघ्नतः’ इति अव्ययपदेन यज्ञस्य निर्विघ्नसमाप्तिः उच्यते; एषा एव सर्वस्य उपाख्यानस्य परिणतिः भविष्यति, किन्तु अन्येन एव उपायेन।

मुनेः तत् वचनं श्रुत्वा मधुच्छन्दप्रभृतयः तस्य सुताः साभिमानं सलीलं च इदम् अब्रुवन् — ‘हे विभो, कथं स्वसुतान् हित्वा अन्यस्य सुतं त्रायसे? भोजने श्वमांसम् इव इदं कर्म वयम् अकार्यम् इव पश्यामः।’ ‘सलीलम्’ इति पदेन तेषां परिहासः सूच्यते; पितुः आज्ञा तैः न केवलं प्रत्याख्याता, अपितु उपहसिता अपि। श्वमांसोपमा च तेषाम् एव शापस्य बीजं भवति। ‘कथमात्मसुतान् हित्वा’ इति प्रश्नः स्वाभाविकः, किन्तु तत्र स्नेहः न, स्वार्थः एव मूलम् — इति मुनिः पश्यति।

पुत्राणां तत् वचनं श्रुत्वा मुनिपुंगवस्य नेत्रे क्रोधेन संरक्ते अभवताम्, सः च व्याहर्तुम् उपचक्रमे — ‘इदं वचनं निःसाध्वसं निर्भयम्, धर्मात् अपि विगर्हितम्। मम वाक्यम् अतिक्रम्य यत् दारुणं रोमहर्षणं वचः युष्माभिः उक्तम्, तेन यूयं सर्वे वासिष्ठाः इव जातिषु श्वमांसभोजिनः भूत्वा पूर्णं वर्षसहस्रं पृथिव्याम् अनुवत्स्यथ।’ वसिष्ठपुत्राणां पूर्वं दत्तः शापः अत्र दृष्टान्ततया उपन्यस्तः; येन उपमानेन तैः पितुः आज्ञा उपहसिता, तेन एव उपमानेन शापः निर्दिष्टः इति काव्ये रमणीयम्। शापस्य त्रयः अंशाः — जातिपातः, श्वमांसभोजित्वम्, वर्षसहस्रं भूवासः च।

एवं पुत्रान् शापसमायुक्तान् कृत्वा मुनिवरः आर्तस्य शुनःशेपस्य निरामयां निर्विघ्नां रक्षां विधाय इदम् उवाच — ‘पवित्रपाशैः आबद्धः, रक्तमाल्यानुलेपनः सन्, वैष्णवं यूपम् आसाद्य वाग्भिः अग्निम् उदाहर — स्तुहि। हे मुनिपुत्रक, इमे द्वे दिव्ये गाथे गायेथाः; ततः अम्बरीषस्य अस्मिन् यज्ञे सिद्धिम् अवाप्स्यसि।’ एतत् एव सर्गस्य केन्द्रम् — शस्त्रेण न, बलेन न, मन्त्रेण एव रक्षा विहिता। यज्ञविधिः न लुप्यते, पशुः च न हन्यते — उभयोः समन्वयः स्तुत्या साध्यते। ‘निरामया रक्षा’ इति पदेन सा रक्षा सूच्यते या न व्यभिचरति; मुनिः प्रथमं तां विधाय पश्चात् गाथोपदेशं करोति।

शुनःशेपः ते द्वे गाथे सुसमाहितः गृहीत्वा त्वरया राजसिंहम् अम्बरीषम् उवाच — ‘हे महाबुद्धे राजसिंह, शीघ्रं गच्छावहे; हे राजेन्द्र, निवर्तयस्व, दीक्षां च समुदाहर।’ ऋषिपुत्रस्य तत् वाक्यं श्रुत्वा हर्षसमन्वितः नृपतिः अतन्द्रितः अनलसः च शीघ्रं यज्ञवाटं जगाम। बालकस्य त्वरा अत्र विशेषेण द्रष्टव्या — मृत्युभयं त्यक्त्वा सः एव यज्ञं प्रति राजानं प्रेरयति, यतः मन्त्रबलेन तस्य निर्भयता जाता। ‘अतन्द्रितः’ इति राज्ञः विशेषणम्; पूर्वं सः पशुम् अन्वेषयन् अटति स्म, इदानीं तु सिद्धसाधनः त्वरया गच्छति।

सदस्यानाम् अनुमतेन राजा तं पवित्रकृतलक्षणं रक्ताम्बरं च पशुं कृत्वा यूपे समबन्धयत्। बद्धः सन् सः मुनिपुत्रकः अग्र्याभिः श्रेष्ठाभिः वाग्भिः यथावत् इन्द्रम् इन्द्रानुजं च — उपेन्द्रं विष्णुम् — उभौ सुरौ अभितुष्टाव। यूपः वैष्णवः, स्तुतिः च ऐन्द्री ऐन्द्रानुजी च; एवं विश्वामित्रोपदिष्टः विधिः यथावत् सम्पन्नः। ‘पवित्रकृतलक्षणम्’ इति यज्ञपशोः संस्कारः, ‘रक्ताम्बरम्’ इति च तस्य वेषः — विधिः सर्वथा न लुप्तः इति कविः दर्शयति।

ततः रहस्यस्तुत्या तोषितः प्रीतः सहस्राक्षः वासवः शुनःशेपाय दीर्घम् आयुः प्रादात्। सः च राजा, हे नरश्रेष्ठ, यज्ञं समाप्तवान्, सहस्राक्षप्रसादजं बहुगुणं फलं च लेभे। धर्मात्मा महातपाः विश्वामित्रः अपि पुष्करेषु भूयः दशवर्षशतानि तपः तेपे। एवम् अयं सर्गः शुनःशेपोपाख्यानं समापयति — पशुः न हतः, यज्ञः न विघ्नितः, दाता न वञ्चितः इति। अन्ते च विश्वामित्रस्य पुनः तपःप्रवृत्तिं दर्शयन् अग्रिमस्य सर्गस्य — ब्रह्मणा ऋषिपदप्रदानस्य मेनकया च तपोभङ्गस्य — भूमिकां रचयति। ‘दीर्घम् आयुः’ इति वरः बालकस्य प्रथमयाचनायाः (‘अहं दीर्घायुरव्ययः’) साक्षात् फलम्; एवं याचितं तत् एव लब्धम् इति काव्ये वृत्तपरिपूर्तिः।

గత సర్గలో ఋచీకుని నుండి మధ్యమపుత్రుడైన శునఃశేపుని కొని రాజు అంబరీషుడు రథంలో తిరిగివెళ్ళాడు. ఈ సర్గ అదే ఉపాఖ్యానపు ముగింపును వర్ణిస్తుంది. శతానందుడు రాముని సంబోధిస్తూ చెబుతున్నాడు: నరశ్రేష్ఠా రఘునందనా, మహాయశస్వి అయిన ఆ రాజు శునఃశేపుని తీసుకొని మధ్యాహ్నవేళ పుష్కరంలో విశ్రమించాడు. అతడు విశ్రమిస్తుండగా మహాయశస్వి శునఃశేపుడు జ్యేష్ఠపుష్కర తీర్థానికి వచ్చి, అక్కడ ఋషులతో కలిసి తపస్సు చేస్తున్న మేనమామ విశ్వామిత్రుని చూశాడు. అతడు దాహంతో, అలసటతో పరమ ఆతురుడై, వాడిన ముఖంతో దీనుడై ఉన్నాడు. ఇక్కడ గమనించాలి: బాలుడు యూపస్తంభం దగ్గర కాదు, తీర్థంలోనే శరణు పొందాడు; తీర్థమాహాత్మ్యమూ మేనమామ సంబంధమూ రెండూ ఇక్కడ సూచింపబడ్డాయి. విశ్వామిత్రుని సోదరి సత్యవతి ఋచీకుని భార్య; కాబట్టి అతడు శునఃశేపునికి మేనమామ. ‘వ్యశ్రమత్’ (విశ్రమించాడు) అనే క్రియాపదంతో మధ్యాహ్న విశ్రాంతి సూచింపబడుతుంది; దానివల్లనే బాలునికి మునిని చూసే అవకాశం కలిగింది అనేది కథానకపు సంధి.

శునఃశేపుడు ముని ఒడిలో పడి ఈ మాట అన్నాడు: ‘నాకు తల్లి లేదు, తండ్రి లేదు; దాయాదులూ బంధువులూ ఎక్కడినుండి ఉంటారు? సౌమ్యా, మునిపుంగవా, ధర్మంతో నన్ను రక్షించాలి. మీరే అందరికీ రక్షకులు, మీరే అందరికీ భావనులు, అంటే పోషకులు, పాలకులు. రాజు అంబరీషుడు కృతకార్యుడయ్యేలా, నేను కూడా దీర్ఘాయుష్మంతుడనై నాశనం లేనివాడనయ్యేలా చేయండి; సర్వోత్తమమైన తపస్సు చేసి స్వర్గలోకాన్ని పొందేలా చేయండి.’ ఇక్కడ మనోహరమైనది ఇది: బాలుడు తన ప్రాణరక్షణను మాత్రమే కాదు, రాజు యజ్ఞసిద్ధిని కూడా కోరుకుంటున్నాడు. ఇది అతని ఆర్జవానికీ (నిష్కపటతకూ) ధర్మనిష్ఠకూ నిదర్శనం. ‘భావనః’ అనే పదం విశేషంగా మననీయం: కేవలం రక్షకుడు కాదు, అందరి ఉనికికీ పోషకుడు అని అర్థం; దీనితో బాలుడు మేనమామను దేవునిలా స్తుతిస్తున్నాడు.

‘ధర్మాత్మా, కల్యాణమైన ప్రసన్నమైన చిత్తంతో అనాథుడనైన నాకు మీరే నాథుడు కావాలి; తండ్రి పుత్రుని రక్షించినట్లు, నన్ను కిల్బిషం నుండి, అంటే పాపజన్యమైన ఈ సంకటం నుండి, రక్షించాలి.’ అతని ఆ మాట విని మహాతపస్వి విశ్వామిత్రుడు అతనిని అనేక విధాలుగా ఓదార్చి తన పుత్రులతో ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ ముని రెండు విధాల ప్రతిక్రియను గమనించాలి: మొదట శరణాగతునికి ఓదార్పు, తరువాత ఉపాయచింతన. ఓదార్పు లేని ఉపాయం నిష్ఫలం, ఉపాయం లేని ఓదార్పు వంచన అని. ‘భవ్యేన చేతసా’ అనే పదద్వయంతో ప్రసన్నమైన, కల్యాణసంకల్పం గల మనస్సు ఉద్దేశింపబడింది. ‘కిల్బిషమ్’ అంటే బాలుడు తాను చేసిన పాపం కాదు, అతనిని యజ్ఞపశువుగా తెచ్చిన పాపమే.

విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు: ‘పుత్రులారా, శుభాన్ని కోరే తండ్రులు ఏ ప్రయోజనం కోసం పుత్రులను కంటారో, పరలోకహితాన్ని ఉద్దేశించి ఏ కారణంగా వారి పుట్టుక కోరబడుతుందో, ఆ ప్రయోజనానికి కాలం ఇదిగో వచ్చింది. మునిపుత్రుడైన ఈ బాలుడు నా నుండి శరణు కోరుతున్నాడు. కేవలం మీ ప్రాణాలతో, అంటే మీ జీవితాన్ని ఇచ్చి, నాకు ప్రియం చేయండి.’ తండ్రి ఈ ఆజ్ఞ అతి కఠోరంగా కనిపిస్తుంది; కానీ శరణాగతరక్షణం బ్రాహ్మణునికి పరమధర్మం, పుత్రులు ఆ ధర్మానికి సాధనం అని ముని దృష్టి. ‘జీవితమాత్రేణ’ (కేవలం ప్రాణాలతో) అనే పదంతో మరేదీ యాచించలేదని, ప్రాణాలనే యాచించాడని, ముని స్పష్టవాదిత్వం ప్రకటితమవుతుంది.

‘మీరందరూ సుకృతకర్ములు, అందరూ ధర్మపరాయణులు. కాబట్టి నరేంద్రుని యజ్ఞంలో పశువులై అగ్నికి తృప్తిని కలిగించండి. ఇలా చేస్తే శునఃశేపుడు నాథుడు గలవాడవుతాడు, యజ్ఞం నిర్విఘ్నంగా ముగుస్తుంది, దేవతలు తృప్తి చెందుతారు, నా మాట కూడా నెరవేరుతుంది.’ ఒకే కర్మతో నాలుగు ప్రయోజనాలు సిద్ధిస్తాయనేది ముని యుక్తి. కానీ ఆ యుక్తి వారి ప్రాణాలనే వెలగా యాచిస్తుంది; కాబట్టి పరీక్ష దుస్సహమైనది. ‘అవిఘ్నతః’ (నిర్విఘ్నంగా) అనే అవ్యయపదంతో యజ్ఞం నిర్విఘ్నంగా ముగియడం చెప్పబడుతోంది; ఉపాఖ్యానమంతటి పరిణతి ఇదే అవుతుంది, కానీ వేరే ఉపాయంతో.

ముని ఆ మాట విని మధుచ్ఛందుడు మొదలైన అతని కుమారులు అభిమానంతో, తేలికగా (పరిహాసంగా) ఇలా అన్నారు: ‘ప్రభూ, మీ సొంత పుత్రులను విడిచిపెట్టి ఇతరుని పుత్రుని ఎలా రక్షిస్తారు? భోజనంలో కుక్కమాంసంలాగా ఈ పనిని మేము చేయరానిదిగా చూస్తున్నాము.’ ‘సలీలమ్’ (తేలికగా) అనే పదంతో వారి పరిహాసం సూచింపబడుతుంది; తండ్రి ఆజ్ఞ వారిచేత తిరస్కరింపబడడమే కాదు, పరిహసింపబడింది కూడా. కుక్కమాంసపు ఉపమానమే వారి శాపానికి బీజమవుతుంది. ‘కథమాత్మసుతాన్ హిత్వా’ (సొంత పుత్రులను విడిచి ఎలా) అనే ప్రశ్న సహజమైనదే, కానీ అందులో స్నేహం కాదు, స్వార్థమే మూలం అని ముని చూస్తాడు.

పుత్రుల ఆ మాట విని మునిపుంగవుని కన్నులు క్రోధంతో ఎర్రబడ్డాయి, అతడు మాట్లాడడం ప్రారంభించాడు: ‘ఈ మాట జంకులేనిది, నిర్భయమైనది, ధర్మం దృష్టిలో కూడా నిందింపదగినది. నా మాటను అతిక్రమించి మీరు పలికిన దారుణమైన, ఒళ్ళు గగుర్పొడిచే మాట వల్ల, మీరందరూ వాసిష్ఠుల్లాగే కుక్కమాంసం తినే జాతులలో పుట్టి పూర్తిగా వెయ్యి సంవత్సరాలు భూమిపై నివసిస్తారు.’ వసిష్ఠపుత్రులకు పూర్వం ఇచ్చిన శాపం ఇక్కడ దృష్టాంతంగా ఉపన్యసింపబడింది; ఏ ఉపమానంతో వారు తండ్రి ఆజ్ఞను పరిహసించారో, అదే ఉపమానంతో శాపం నిర్దేశింపబడింది అనేది కావ్యంలో రమణీయమైనది. శాపానికి మూడు అంశాలు: జాతిభ్రష్టత్వం, కుక్కమాంసం తినడం, వెయ్యి సంవత్సరాల భూనివాసం.

ఈ విధంగా పుత్రులను శాపగ్రస్తులను చేసి, మునిశ్రేష్ఠుడు ఆర్తుడైన శునఃశేపునికి నిరామయమైన, నిర్విఘ్నమైన రక్షను ఏర్పాటుచేసి ఇలా అన్నాడు: ‘పవిత్రమైన పాశాలతో (దర్భపాశాలతో) కట్టబడి, ఎర్రని మాలలూ పూతలూ ధరించి, విష్ణుదేవతాకమైన యూపస్తంభాన్ని చేరి, వాక్కులతో అగ్నిని ప్రస్తుతించు, స్తుతించు. మునిపుత్రకా, ఈ రెండు దివ్యగాథలను గానం చేయి; అప్పుడు అంబరీషుని ఈ యజ్ఞంలో సిద్ధిని పొందుతావు.’ ఇదే సర్గకు కేంద్రం: శస్త్రంతో కాదు, బలంతో కాదు, మంత్రంతోనే రక్ష విధింపబడింది. యజ్ఞవిధి లోపించదు, పశువూ చంపబడదు: రెండింటి సమన్వయం స్తుతితో సాధింపబడుతుంది. ‘నిరామయా రక్షా’ అనే పదంతో ఎన్నడూ తప్పిపోని రక్ష సూచింపబడుతుంది; ముని మొదట దానిని ఏర్పాటుచేసి తరువాత గాథోపదేశం చేస్తాడు.

శునఃశేపుడు ఆ రెండు గాథలనూ ఏకాగ్రచిత్తంతో గ్రహించి, త్వరగా రాజసింహుడైన అంబరీషునితో అన్నాడు: ‘మహాబుద్ధిమంతుడవైన రాజసింహా, త్వరగా వెళదాం; రాజేంద్రా, తిరిగి వెళ్ళి దీక్షను ప్రారంభించు.’ ఋషిపుత్రుని ఆ మాట విని హర్షంతో కూడిన రాజు అలసటా సోమరితనమూ లేకుండా త్వరగా యజ్ఞవాటికకు వెళ్ళాడు. బాలుని త్వర ఇక్కడ విశేషంగా గమనించదగినది: మృత్యుభయాన్ని విడిచి అతడే రాజును యజ్ఞం వైపు ప్రేరేపిస్తున్నాడు, ఎందుకంటే మంత్రబలంతో అతనికి నిర్భయత్వం కలిగింది. ‘అతంద్రితః’ (అలసట లేనివాడు) అనేది రాజు విశేషణం; పూర్వం అతడు పశువును వెదుకుతూ తిరిగాడు, ఇప్పుడు సాధనం సిద్ధించినవాడై త్వరగా వెళుతున్నాడు.

సదస్యుల అనుమతితో రాజు అతనిని పవిత్ర లక్షణాలతో సంస్కరించి, ఎర్రని వస్త్రాలు ధరింపజేసి, పశువుగా చేసి యూపస్తంభానికి కట్టాడు. కట్టబడిన ఆ మునిపుత్రుడు శ్రేష్ఠమైన వాక్కులతో యథావిధిగా ఇంద్రునీ, ఇంద్రానుజుడైన ఉపేంద్రుని (విష్ణువును) ఇద్దరు దేవతలనూ స్తుతించాడు. యూపం విష్ణుదేవతాకమైనది, స్తుతి ఇంద్రునిదీ ఇంద్రానుజునిదీ; ఈ విధంగా విశ్వామిత్రుడు ఉపదేశించిన విధి యథావిధిగా సంపన్నమైంది. ‘పవిత్రకృతలక్షణమ్’ అనేది యజ్ఞపశువు సంస్కారం, ‘రక్తాంబరమ్’ అనేది అతని వేషం: విధి ఏ మాత్రమూ లోపించలేదని కవి చూపుతున్నాడు.

అప్పుడు రహస్యస్తుతితో సంతోషించి ప్రీతుడైన సహస్రాక్షుడు వాసవుడు శునఃశేపునికి దీర్ఘాయుష్షును ప్రసాదించాడు. నరశ్రేష్ఠా, ఆ రాజు కూడా యజ్ఞాన్ని సమాప్తం చేశాడు, సహస్రాక్షుని అనుగ్రహం వల్ల కలిగిన అనేక రెట్ల ఫలాన్ని పొందాడు. ధర్మాత్ముడు, మహాతపస్వి అయిన విశ్వామిత్రుడు కూడా పుష్కరాలలో మళ్ళీ వెయ్యి సంవత్సరాలు తపస్సు చేశాడు. ఈ విధంగా ఈ సర్గ శునఃశేపోపాఖ్యానాన్ని ముగిస్తుంది: పశువు చంపబడలేదు, యజ్ఞానికి విఘ్నం కలగలేదు, దాత (క్రయమిచ్చినవాడు) వంచింపబడలేదు. చివరగా విశ్వామిత్రుని మళ్ళీ తపస్సులో ప్రవర్తింపజేస్తూ తరువాతి సర్గకు, అంటే బ్రహ్మ ఋషిపదవిని ఇవ్వడానికీ మేనకచేత తపోభంగానికీ, భూమిక రచిస్తుంది. ‘దీర్ఘమ్ ఆయుః’ అనే వరం బాలుడు మొదట చేసిన యాచనకు (‘అహం దీర్ఘాయురవ్యయః’, నేను దీర్ఘాయుష్మంతుడనై నాశనం లేనివాడనవ్వాలి) ప్రత్యక్ష ఫలం; ఈ విధంగా యాచించినదే లభించింది అనేది కావ్యంలో వృత్తపరిపూర్తి.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ரிசீகரிடமிருந்து நடு மகனான சுனச்சேபனை வாங்கிக்கொண்டு அரசன் அம்பரீஷன் தேரில் திரும்பினான். அதே துணைக்கதையின் முடிவை இந்தச் சர்க்கம் வர்ணிக்கிறது. சதானந்தர் ராமனை விளித்துச் சொல்கிறார்: மனிதருள் சிறந்த ரகுநந்தனா, பெரும் புகழுடைய அந்த அரசன் சுனச்சேபனை அழைத்துக்கொண்டு நண்பகலில் புஷ்கரத்தில் இளைப்பாறினான். அவன் இளைப்பாறிக்கொண்டிருக்கையில், பெரும் புகழுடைய சுனச்சேபன் மூத்த புஷ்கரத் தீர்த்தத்துக்கு வந்து, அங்கே ரிஷிகளுடன் தவம் செய்துகொண்டிருந்த தன் தாய்மாமன் விசுவாமித்திரரைக் கண்டான். அவன் தாகத்தாலும் களைப்பாலும் மிகவும் வாடியிருந்தான், முகம் வாடி எளியவனாக இருந்தான். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: சிறுவன் வேள்வித் தூணின் அருகே அல்ல, தீர்த்தத்திலேயே அடைக்கலம் பெற்றான்; தீர்த்தத்தின் மகிமையும் தாய்மாமன் உறவும் இரண்டுமே இங்கே குறிப்பிடப்படுகின்றன. விசுவாமித்திரரின் சகோதரி சத்தியவதி ரிசீகரின் மனைவி; ஆகவே அவர் சுனச்சேபனுக்குத் தாய்மாமன். ‘வ்யச்ரமத்’ (இளைப்பாறினான்) என்ற வினைச்சொல்லால் நண்பகல் ஓய்வு குறிப்பிடப்படுகிறது; அதனாலேயே சிறுவனுக்கு முனிவரைக் காணும் வாய்ப்பு உண்டானது என்பது கதையின் இணைப்பு.

சுனச்சேபன் முனிவரின் மடியில் விழுந்து இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘எனக்குத் தாயும் இல்லை, தந்தையும் இல்லை; உறவினரும் சுற்றத்தாரும் எங்கிருந்து வருவார்கள்? இனியவரே, முனிவர்களுள் சிறந்தவரே, அறப்படி என்னைக் காக்க வேண்டும். நீரே அனைவருக்கும் காவலர், நீரே அனைவரையும் பேணி வளர்ப்பவர். அரசன் அம்பரீஷன் தன் நோக்கம் நிறைவேறியவனாவது போல, நானும் நீண்ட ஆயுளும் அழிவின்மையும் உடையவனாக வேண்டும்; ஒப்பற்ற தவம் செய்து சொர்க்கலோகத்தையும் அடைய வேண்டும்.’ இங்கே மனத்தைக் கவர்வது இதுவே: சிறுவன் தன் உயிரைக் காக்க மட்டும் விரும்பவில்லை, அரசனின் வேள்வி நிறைவேறுவதையும் விரும்புகிறான். இது அவனுடைய நேர்மைக்கும் அறவுறுதிக்கும் எடுத்துக்காட்டு. ‘பாவன:’ என்ற சொல் சிறப்பாகச் சிந்திக்கத் தக்கது: காவலர் மட்டுமல்ல, அனைவரின் இருப்பையும் பேணி வளர்ப்பவர் என்பது பொருள்; இதனால் சிறுவன் தாய்மாமனைத் தெய்வம் போலத் துதிக்கிறான்.

‘அறநெறி உள்ளம் கொண்டவரே, மங்களமான, தெளிந்த மனத்துடன் திக்கற்ற எனக்கு நீரே காவலராக இருக்க வேண்டும்; தந்தை மகனைக் காப்பது போல, பாவத்திலிருந்து, அதாவது பாவத்தால் விளைந்த இந்த நெருக்கடியிலிருந்து, என்னைக் காக்க வேண்டும்.’ அவனுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, பெருந்தவமுடைய விசுவாமித்திரர் அவனைப் பலவாறு தேற்றிவிட்டுத் தம் மைந்தர்களிடம் இவ்வாறு சொன்னார். இங்கே முனிவரின் இருவகை மறுமொழியைக் காண வேண்டும்: முதலில் அடைக்கலம் புகுந்தவனைத் தேற்றுதல், பிறகு வழியைச் சிந்தித்தல். தேற்றுதலின்றி வழி பயனற்றது, வழியின்றித் தேற்றுதல் ஏமாற்றே. ‘பவ்யேன சேதஸா’ (மங்களமான மனத்துடன்) என்ற இரு சொற்களால் தெளிந்த, நன்மையை நாடும் மனம் குறிக்கப்படுகிறது. ‘கில்பிஷம்’ (பாவம்) என்பது சிறுவன் தானே செய்த பாவம் அல்ல, அவனை வேள்விப் பலிவிலங்கு நிலைக்குக் கொண்டுவந்த பாவமே.

விசுவாமித்திரர் சொன்னார்: ‘மைந்தர்களே, நன்மையை நாடும் தந்தையர் எந்த நோக்கத்துக்காக மைந்தர்களைப் பெறுகிறார்களோ, மறுவுலக நன்மையைக் கருதி எதற்காக அவர்கள் பிறப்பு விரும்பப்படுகிறதோ, அந்த நோக்கத்துக்கான நேரம் இதோ வந்துவிட்டது. முனிவரின் மகனான இந்தச் சிறுவன் என்னிடம் அடைக்கலம் விரும்புகிறான். உங்கள் உயிரை மட்டும் கொடுத்து எனக்கு விருப்பமானதைச் செய்யுங்கள்.’ தந்தையின் இந்த ஆணை மிகக் கடுமையானதாகத் தோன்றுகிறது; ஆனால் அடைக்கலம் புகுந்தவனைக் காப்பதே பிராமணனின் மேலான அறம், மைந்தர்கள் அந்த அறத்தை நிறைவேற்றும் கருவி என்பது முனிவரின் பார்வை. ‘ஜீவிதமாத்ரேண’ (உயிரை மட்டும்) என்ற சொல்லால், வேறு எதுவும் கேட்கப்படவில்லை, உயிர் மட்டுமே என்று முனிவரின் வெளிப்படையான பேச்சு வெளிப்படுகிறது.

‘நீங்கள் அனைவரும் நற்செயல் புரிந்தவர்கள், அனைவரும் அறத்தில் ஈடுபாடுடையவர்கள். ஆகவே அரசனின் வேள்வியில் பலிவிலங்குகளாகி அக்கினிக்கு மனநிறைவு அளியுங்கள். இவ்வாறு செய்தால் சுனச்சேபனுக்குக் காவல் கிடைக்கும், வேள்வியும் இடையூறின்றி நிறைவுபெறும், தேவர்களும் மனநிறைவு அடைவார்கள், என் சொல்லும் நிறைவேற்றப்படும்.’ ஒரே செயலால் நான்கு நோக்கங்கள் நிறைவேறுகின்றன என்பது முனிவரின் வாதம். ஆனால் அந்த வாதம் அவர்களுடைய சொந்த உயிரையே விலையாகக் கேட்கிறது; ஆகவே சோதனை தாங்க முடியாதது. ‘அவிக்னத:’ (இடையூறின்றி) என்ற சொல்லால் வேள்வி இடையூறின்றி நிறைவுபெறுவது சொல்லப்படுகிறது; முழுத் துணைக்கதையின் முடிவும் இதுவே ஆகும், ஆனால் வேறொரு வழியால்.

முனிவரின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, மதுச்சந்தன் முதலிய அவருடைய மைந்தர்கள் செருக்குடனும் விளையாட்டாகவும் இவ்வாறு சொன்னார்கள்: ‘பிரபுவே, உம் சொந்த மைந்தர்களைக் கைவிட்டு மற்றவரின் மகனை எவ்வாறு காக்கிறீர்? உணவில் நாய் இறைச்சியைப் போல இந்தச் செயலைச் செய்யத் தகாததாகவே நாங்கள் காண்கிறோம்.’ ‘ஸலீலம்’ (விளையாட்டாக) என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய ஏளனம் குறிப்பிடப்படுகிறது; தந்தையின் ஆணை அவர்களால் மறுக்கப்பட்டது மட்டுமல்ல, ஏளனம் செய்யப்பட்டதும் கூட. நாய் இறைச்சி உவமையே அவர்களுடைய சாபத்துக்கு விதையாகிறது. ‘சொந்த மைந்தர்களைக் கைவிட்டு எவ்வாறு’ என்ற வினா இயல்பானதே, ஆனால் அதில் அன்பு அல்ல, தன்னலமே வேர் என்று முனிவர் காண்கிறார்.

மைந்தர்களின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு முனிவர்களுள் சிறந்தவரின் கண்கள் சினத்தால் சிவந்தன; அவர் பேசத் தொடங்கினார்: ‘இந்தச் சொல் அச்சமற்றது, கூச்சமற்றது, அறத்தாலும் இகழப்பட்டது. என் சொல்லை மீறி, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் கொடிய சொல்லை நீங்கள் சொன்னதால், நீங்கள் அனைவரும் வசிஷ்டரின் மைந்தர்களைப் போலவே இழிபிறவிகளில் நாய் இறைச்சி உண்பவர்களாக, முழுமையாக ஆயிரம் ஆண்டுகள் பூமியில் வாழ்வீர்கள்.’ முன்பு வசிஷ்டரின் மைந்தர்களுக்கு அளிக்கப்பட்ட சாபம் இங்கே எடுத்துக்காட்டாக முன்வைக்கப்படுகிறது; எந்த உவமையால் அவர்கள் தந்தையின் ஆணையை ஏளனம் செய்தார்களோ, அதே உவமையாலேயே சாபம் குறிப்பிடப்படுவது காவியத்தில் அழகானது. சாபத்துக்கு மூன்று பகுதிகள்: குல வீழ்ச்சி, நாய் இறைச்சி உண்ணுதல், ஆயிரம் ஆண்டுகள் பூமியில் வாழ்தல்.

இவ்வாறு மைந்தர்களைச் சாபத்துக்கு உள்ளாக்கிவிட்டு, முனிவர்களுள் சிறந்தவர் துயருற்ற சுனச்சேபனுக்குக் குறைவற்ற, இடையூறற்ற காவலை ஏற்படுத்தி இவ்வாறு சொன்னார்: ‘தூய கயிறுகளால் கட்டப்பட்டு, சிவப்பு மாலையும் பூச்சும் அணிந்தவனாக, விஷ்ணுவுக்குரிய வேள்வித் தூணை அடைந்து, சொற்களால் அக்கினியைத் துதிப்பாயாக. முனிவரின் மகனே, தெய்வீகமான இந்த இரண்டு பாடல்களைப் பாடுவாயாக; அதனால் அம்பரீஷனின் இந்த வேள்வியில் நீ சித்தி பெறுவாய்.’ இதுவே சர்க்கத்தின் மையம்: ஆயுதத்தால் அல்ல, வலிமையால் அல்ல, மந்திரத்தாலேயே காவல் ஏற்படுத்தப்பட்டது. வேள்வி விதி அழிக்கப்படவில்லை, பலிவிலங்கும் கொல்லப்படவில்லை; இரண்டின் இணக்கமும் துதியால் சாதிக்கப்படுகிறது. ‘நிராமயா ரக்ஷா’ (குறைவற்ற காவல்) என்ற சொல்லால், தவறாத காவல் குறிப்பிடப்படுகிறது; முனிவர் முதலில் அதை ஏற்படுத்திய பின்னரே பாடல்களை உபதேசிக்கிறார்.

சுனச்சேபன் அந்த இரண்டு பாடல்களையும் மிகுந்த மன ஒருமைப்பாட்டுடன் கற்றுக்கொண்டு, விரைவாக அரசர்களுள் சிங்கமான அம்பரீஷனிடம் சொன்னான்: ‘பேரறிவாளரே, அரசர்களுள் சிங்கமே, விரைவாகச் செல்வோம்; அரசர்களுக்கு அரசே, திரும்புவீராக, தீக்ஷையை அறிவிப்பீராக.’ முனிவரின் மகனுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு மகிழ்ச்சி நிறைந்த அரசன் சோர்வின்றி, சோம்பலின்றி விரைவாக வேள்விச் சாலைக்குச் சென்றான். சிறுவனின் விரைவு இங்கே சிறப்பாகக் கவனிக்கத் தக்கது: சாவின் அச்சத்தைக் கைவிட்டு அவனே அரசனை வேள்வியை நோக்கித் தூண்டுகிறான், ஏனெனில் மந்திர வலிமையால் அவனுக்கு அச்சமின்மை உண்டானது. ‘அதந்த்ரித:’ (சோர்வின்றி) என்பது அரசனின் அடைமொழி; முன்பு அவன் பலிவிலங்கைத் தேடி அலைந்தான், இப்போதோ வேண்டியதைப் பெற்றவனாக விரைந்து செல்கிறான்.

சபையோரின் இசைவுடன் அரசன் அவனைத் தூய அடையாளங்கள் இடப்பட்ட, சிவப்பு ஆடை அணிந்த பலிவிலங்காக்கி வேள்வித் தூணில் கட்டினான். கட்டப்பட்ட அந்த முனிவரின் மகன் மிகச் சிறந்த சொற்களால் முறைப்படி இந்திரனையும் இந்திரனின் தம்பியான உபேந்திரனையும் (விஷ்ணுவையும்), அவ்விரு தேவர்களையும் துதித்தான். வேள்வித் தூண் விஷ்ணுவுக்குரியது, துதியோ இந்திரனுக்கும் இந்திரனின் தம்பிக்கும் உரியது; இவ்வாறு விசுவாமித்திரர் உபதேசித்த விதி முறைப்படி நிறைவேறியது. ‘பவித்ரக்ருதலக்ஷணம்’ (தூய அடையாளங்கள் இடப்பட்டவன்) என்பது வேள்விப் பலிவிலங்குக்கான சடங்கு; ‘சிவப்பு ஆடை’ அதன் வேடம்; விதிமுறை எவ்விதத்திலும் அழிக்கப்படவில்லை என்று கவிஞர் காட்டுகிறார்.

பிறகு ரகசியத் துதியால் மனநிறைவு அடைந்து மகிழ்ந்த ஆயிரம் கண்ணனான வாசவன் சுனச்சேபனுக்கு நீண்ட ஆயுளை அளித்தான். மனிதருள் சிறந்தவனே, அந்த அரசனும் வேள்வியை நிறைவு செய்து, ஆயிரம் கண்ணனின் அருளால் விளைந்த பன்மடங்கு பலனைப் பெற்றான். அறநெறி உள்ளமும் பெருந்தவமும் உடைய விசுவாமித்திரரும் புஷ்கரங்களில் மீண்டும் ஆயிரம் ஆண்டுகள் தவம் செய்தார். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் சுனச்சேபனின் துணைக்கதையை முடிக்கிறது: பலிவிலங்கு கொல்லப்படவில்லை, வேள்விக்கு இடையூறு நேரவில்லை, விலை கொடுத்தவனும் ஏமாற்றப்படவில்லை. இறுதியில் விசுவாமித்திரர் மீண்டும் தவத்தில் ஈடுபடுவதைக் காட்டி, அடுத்த சர்க்கத்துக்கான பின்னணியை, அதாவது பிரம்மா ரிஷி பதவியை அளிப்பதற்கும் மேனகையால் தவம் கலைவதற்குமான பின்னணியை, அமைக்கிறது. ‘நீண்ட ஆயுள்’ என்ற வரம் சிறுவனின் முதல் வேண்டுகோளின் (‘நானும் நீண்ட ஆயுளும் அழிவின்மையும் உடையவனாக வேண்டும்’) நேரடிப் பலனே; இவ்வாறு வேண்டியதே பெறப்பட்டது என்பதில் காவியத்தின் வட்டம் நிறைவுபெறுகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಋಚೀಕನಿಂದ ನಡುವಿನ ಮಗ ಶುನಃಶೇಪನನ್ನು ಖರೀದಿಸಿ ರಾಜ ಅಂಬರೀಷನು ರಥದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ಈ ಸರ್ಗ ಅದೇ ಉಪಾಖ್ಯಾನದ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಶತಾನಂದನು ರಾಮನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಘುನಂದನನೇ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಆ ರಾಜನು ಶುನಃಶೇಪನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿದನು. ಅವನು ವಿಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಶುನಃಶೇಪನು ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುಷ್ಕರತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳೊಡನೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸೋದರಮಾವ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವನು ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಆಯಾಸದಿಂದಲೂ ಪರಮ ಆತುರನಾಗಿ, ಬಾಡಿದ ಮುಖದ ದೀನನಾಗಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಬಾಲಕನಿಗೆ ಯೂಪಸ್ತಂಭದ ಬಳಿಯಲ್ಲಲ್ಲ, ತೀರ್ಥದಲ್ಲೇ ಶರಣು ದೊರೆಯಿತು; ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯೂ ಸೋದರಮಾವನ ಸಂಬಂಧವೂ ಎರಡೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ತಂಗಿ ಸತ್ಯವತಿ ಋಚೀಕನ ಪತ್ನಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಶುನಃಶೇಪನಿಗೆ ಸೋದರಮಾವ. ‘ವ್ಯಶ್ರಮತ್’ (ವಿಶ್ರಮಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಬಾಲಕನಿಗೆ ಮುನಿಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಅವಕಾಶ ಒದಗಿತು — ಇದು ಕಥಾನಕದ ಸಂಧಿ.

ಶುನಃಶೇಪನು ಮುನಿಯ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಈ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು: ‘ನನಗೆ ತಾಯಿಯಿಲ್ಲ, ತಂದೆಯಿಲ್ಲ; ಇನ್ನು ಜ್ಞಾತಿಗಳೂ ಬಂಧುಗಳೂ ಎಲ್ಲಿಂದ? ಸೌಮ್ಯನೇ, ಮುನಿಪುಂಗವನೇ, ಧರ್ಮದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ನೀನೇ ಎಲ್ಲರ ರಕ್ಷಕ, ನೀನೇ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಪೋಷಿಸಿ ಪಾಲಿಸುವವನು. ರಾಜ ಅಂಬರೀಷನು ಕೃತಕಾರ್ಯನಾಗುವಂತೆ, ನಾನೂ ದೀರ್ಘಾಯುಷಿಯೂ ಅಕ್ಷಯನೂ ಆಗುವಂತೆ ಮಾಡು; ಅನುತ್ತಮವಾದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ಸೇರುವಂತಾಗಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಮನೋಹರವಾದುದು ಇದು — ಬಾಲಕನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಜನ ಯಜ್ಞದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅವನ ಆರ್ಜವಕ್ಕೂ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಗೂ ನಿದರ್ಶನ. ‘ಭಾವನಃ’ ಎಂಬ ಪದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನೀಯ — ಕೇವಲ ರಕ್ಷಕನಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನೇ ಪೋಷಿಸುವವನು ಎಂಬ ಅರ್ಥ; ಇದರಿಂದ ಬಾಲಕನು ಸೋದರಮಾವನನ್ನು ದೇವತೆಯಂತೆ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಧರ್ಮಾತ್ಮನೇ, ಕಲ್ಯಾಣಕರವೂ ಪ್ರಸನ್ನವೂ ಆದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅನಾಥನಾದ ನನಗೆ ನೀನೇ ನಾಥನಾಗು; ತಂದೆ ಮಗನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಈ ಕಿಲ್ಬಿಷದಿಂದ — ಪಾಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಸಂಕಟದಿಂದ — ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಅವನನ್ನು ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮೊದಲು ಶರಣಾಗತನಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ, ಅನಂತರ ಉಪಾಯದ ಚಿಂತನೆ. ಸಾಂತ್ವನವಿಲ್ಲದ ಉಪಾಯ ನಿಷ್ಫಲ, ಉಪಾಯವಿಲ್ಲದ ಸಾಂತ್ವನ ವಂಚನೆ. ‘ಭವ್ಯೇನ ಚೇತಸಾ’ (ಕಲ್ಯಾಣಕರ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದ್ವಯದಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನವೂ ಕಲ್ಯಾಣಸಂಕಲ್ಪವುಳ್ಳದ್ದೂ ಆದ ಮನಸ್ಸು ವಿವಕ್ಷಿತ. ‘ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್’ ಎಂಬುದು ಬಾಲಕನು ತಾನೇ ಮಾಡಿದ ಪಾಪವಲ್ಲ, ಅವನನ್ನು ಯಜ್ಞಪಶುವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದ ಪಾಪವೇ.

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಕ್ಕಳೇ, ಶುಭವನ್ನು ಬಯಸುವ ತಂದೆಯರು ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೋ, ಪರಲೋಕಹಿತವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಜನ್ಮವನ್ನು ಬಯಸಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಆ ಪ್ರಯೋಜನದ ಕಾಲ ಇದು ಬಂದಿದೆ. ಮುನಿಪುತ್ರನಾದ ಈ ಬಾಲಕ ನನ್ನಿಂದ ಶರಣು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಿ.’ ತಂದೆಯ ಈ ಆಜ್ಞೆ ಅತಿ ಕಠೋರವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಣೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಪರಮ ಧರ್ಮ, ಮಕ್ಕಳು ಆ ಧರ್ಮದ ಸಾಧನ ಎಂಬುದು ಮುನಿಯ ದೃಷ್ಟಿ. ‘ಜೀವಿತಮಾತ್ರೇಣ’ (ಪ್ರಾಣಮಾತ್ರದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬೇರೇನನ್ನೂ ಬೇಡಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೇ — ಎಂದು ಮುನಿಯ ನೇರ ನುಡಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಗಳು, ಎಲ್ಲರೂ ಧರ್ಮಪರಾಯಣರು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪಶುಗಳಾಗಿ ಅಗ್ನಿಗೆ ತೃಪ್ತಿ ನೀಡಿ. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಶುನಃಶೇಪನು ನಾಥನುಳ್ಳವನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಯಜ್ಞವು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ದೇವತೆಗಳು ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ನನ್ನ ಮಾತೂ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ.’ ಒಂದೇ ಕರ್ಮದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಯೋಜನಗಳು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಮುನಿಯ ಯುಕ್ತಿ. ಆದರೆ ಆ ಯುಕ್ತಿ ಅವರ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೇ ಬೆಲೆಯಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪರೀಕ್ಷೆ ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯ. ‘ಅವಿಘ್ನತಃ’ (ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ) ಎಂಬ ಅವ್ಯಯಪದದಿಂದ ಯಜ್ಞದ ನಿರ್ವಿಘ್ನ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದೇ ಇಡೀ ಉಪಾಖ್ಯಾನದ ಪರಿಣತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬೇರೆಯದೇ ಉಪಾಯದಿಂದ.

ಮುನಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಧುಚ್ಛಂದನೇ ಮೊದಲಾದ ಅವನ ಮಕ್ಕಳು ಅಭಿಮಾನದಿಂದಲೂ ಹಗುರ ಮನೋಭಾವದಿಂದಲೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: ‘ಪ್ರಭುವೇ, ನಿನ್ನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಮಗನನ್ನು ಹೇಗೆ ರಕ್ಷಿಸುವೆ? ಊಟದಲ್ಲಿ ನಾಯಿಮಾಂಸದಂತೆ ಇದನ್ನು ನಾವು ಮಾಡಬಾರದ ಕೆಲಸವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ.’ ‘ಸಲೀಲಮ್’ (ಹಗುರವಾಗಿ, ಆಟವಾಡುವಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಪರಿಹಾಸ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅವರು ನಿರಾಕರಿಸಿದುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅಪಹಾಸ್ಯವನ್ನೂ ಮಾಡಿದರು. ನಾಯಿಮಾಂಸದ ಉಪಮೆಯೇ ಅವರ ಶಾಪದ ಬೀಜವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿನ್ನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೇಗೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸಹಜವೇ, ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವಲ್ಲ, ಸ್ವಾರ್ಥವೇ ಮೂಲ — ಎಂದು ಮುನಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಮಕ್ಕಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮುನಿಪುಂಗವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದವು, ಅವನು ಮಾತನಾಡತೊಡಗಿದನು: ‘ಈ ಮಾತು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ, ಅಳುಕಿಲ್ಲದೆ ಆಡಿದುದು, ಧರ್ಮದಿಂದಲೂ ನಿಂದಿತವಾದುದು. ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮೀರಿ ನೀವು ಆಡಿದ ಈ ದಾರುಣವೂ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯೂ ಆದ ಮಾತಿನಿಂದ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರಂತೆ ನಾಯಿಮಾಂಸ ತಿನ್ನುವ ಜಾತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಪೂರ್ಣ ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವಿರಿ.’ ಹಿಂದೆ ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಶಾಪವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಾಂತವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ; ಯಾವ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಅವರು ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಿದರೋ ಅದೇ ಉಪಮಾನದಿಂದ ಶಾಪವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ರಮಣೀಯ. ಶಾಪದ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು — ಜಾತಿಪತನ, ನಾಯಿಮಾಂಸಭಕ್ಷಣೆ, ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಭೂವಾಸ.

ಹೀಗೆ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಶಾಪಗ್ರಸ್ತರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಆರ್ತನಾದ ಶುನಃಶೇಪನಿಗೆ ದೋಷರಹಿತವೂ ನಿರ್ವಿಘ್ನವೂ ಆದ ರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಪವಿತ್ರ ಪಾಶಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟು, ಕೆಂಪು ಮಾಲೆ-ಲೇಪನಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ವೈಷ್ಣವ ಯೂಪಸ್ತಂಭವನ್ನು ಸೇರಿ, ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸು. ಮುನಿಪುತ್ರನೇ, ಈ ಎರಡು ದಿವ್ಯ ಗಾಥೆಗಳನ್ನು ಹಾಡು; ಆಮೇಲೆ ಅಂಬರೀಷನ ಈ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.’ ಇದೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ಶಸ್ತ್ರದಿಂದಲ್ಲ, ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ಮಂತ್ರದಿಂದಲೇ ರಕ್ಷೆ ಏರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಯಜ್ಞವಿಧಿ ಲುಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಪಶುವೂ ಹತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಎರಡರ ಸಮನ್ವಯ ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಸಾಧಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿರಾಮಯಾ ರಕ್ಷಾ’ (ದೋಷರಹಿತ ರಕ್ಷೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಂದೂ ತಪ್ಪದ ರಕ್ಷೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುನಿ ಮೊದಲು ಅದನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿ ಆಮೇಲೆ ಗಾಥೆಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಶುನಃಶೇಪನು ಆ ಎರಡು ಗಾಥೆಗಳನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಿ ತ್ವರೆಯಿಂದ ರಾಜಸಿಂಹ ಅಂಬರೀಷನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯಾದ ರಾಜಸಿಂಹನೇ, ಬೇಗನೆ ಹೋಗೋಣ; ರಾಜೇಂದ್ರನೇ, ಹಿಂದಿರುಗು, ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸು.’ ಋಷಿಪುತ್ರನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಿತನಾದ ರಾಜನು ಆಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದೆ, ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಯಜ್ಞವಾಟಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಬಾಲಕನ ತ್ವರೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮರಣಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಅವನೇ ರಾಜನನ್ನು ಯಜ್ಞದತ್ತ ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಮಂತ್ರಬಲದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ನಿರ್ಭಯತೆ ಬಂದಿದೆ. ‘ಅತಂದ್ರಿತಃ’ (ಆಲಸ್ಯವಿಲ್ಲದವನು) ಎಂಬುದು ರಾಜನ ವಿಶೇಷಣ; ಹಿಂದೆ ಅವನು ಪಶುವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಿದ್ದನು, ಈಗ ಸಾಧನ ಸಿದ್ಧವಾದುದರಿಂದ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಸದಸ್ಯರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ರಾಜನು ಪವಿತ್ರ ಸಂಸ್ಕಾರಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ, ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರ ತೊಟ್ಟ ಅವನನ್ನು ಪಶುವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಯೂಪಸ್ತಂಭಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿದನು. ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮುನಿಪುತ್ರನು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ಇಂದ್ರನ ತಮ್ಮನಾದ ಉಪೇಂದ್ರನನ್ನೂ (ವಿಷ್ಣುವನ್ನೂ) — ಆ ಇಬ್ಬರು ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಸ್ತುತಿಸಿದನು. ಯೂಪ ವೈಷ್ಣವ, ಸ್ತುತಿ ಇಂದ್ರನದೂ ಉಪೇಂದ್ರನದೂ; ಹೀಗೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ವಿಧಿ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನೆರವೇರಿತು. ‘ಪವಿತ್ರಕೃತಲಕ್ಷಣಮ್’ ಎಂಬುದು ಯಜ್ಞಪಶುವಿನ ಸಂಸ್ಕಾರ, ‘ರಕ್ತಾಂಬರಮ್’ (ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರ ತೊಟ್ಟ) ಎಂಬುದು ಅವನ ವೇಷ — ವಿಧಿ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಲುಪ್ತವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆಗ ರಹಸ್ಯಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ ಪ್ರೀತನಾದ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ವಾಸವನು ಶುನಃಶೇಪನಿಗೆ ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸನ್ನು ಕರುಣಿಸಿದನು. ಆ ರಾಜನೂ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದನು, ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಬಹುಗುಣವಾದ ಫಲವನ್ನೂ ಪಡೆದನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯೂ ಆದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೂ ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗ ಶುನಃಶೇಪನ ಉಪಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ — ಪಶು ಹತವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಯಜಮಾನನು ವಂಚಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ತಪಸ್ಸಿನ ಮರುಆರಂಭವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ — ಬ್ರಹ್ಮನು ಋಷಿಪದವಿಯನ್ನು ಕೊಡುವುದು, ಮೇನಕೆಯಿಂದ ತಪೋಭಂಗ — ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದೀರ್ಘಮ್ ಆಯುಃ’ (ದೀರ್ಘಾಯುಸ್ಸು) ಎಂಬ ವರ ಬಾಲಕನ ಮೊದಲ ಯಾಚನೆಯ (‘ನಾನು ದೀರ್ಘಾಯುಷಿಯೂ ಅಕ್ಷಯನೂ ಆಗಲಿ’) ನೇರ ಫಲ; ಹೀಗೆ ಬೇಡಿದುದೇ ದೊರೆಯಿತು ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಪೂರ್ತಿ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഋചീകനിൽനിന്ന് മധ്യമപുത്രനായ ശുനഃശേപനെ വാങ്ങി അംബരീഷരാജാവ് രഥത്തിൽ മടങ്ങി. ഈ സർഗം ആ ഉപാഖ്യാനത്തിന്റെതന്നെ അവസാനം വർണിക്കുന്നു. ശതാനന്ദൻ രാമനെ സംബോധന ചെയ്തു പറയുന്നു: നരശ്രേഷ്ഠനായ രഘുനന്ദനാ, മഹായശസ്വിയായ ആ രാജാവ് ശുനഃശേപനെയും കൊണ്ട് മധ്യാഹ്നത്തിൽ പുഷ്കരത്തിൽ വിശ്രമിച്ചു. അദ്ദേഹം വിശ്രമിക്കുമ്പോൾ മഹായശസ്വിയായ ശുനഃശേപൻ ജ്യേഷ്ഠപുഷ്കരതീർഥത്തിലെത്തി, അവിടെ ഋഷിമാരോടൊപ്പം തപസ്സു ചെയ്യുന്ന അമ്മാവനായ വിശ്വാമിത്രനെ കണ്ടു. ദാഹംകൊണ്ടും ക്ഷീണംകൊണ്ടും അവൻ അത്യന്തം ആതുരനും വിഷണ്ണമുഖനും ദീനനുമായിരുന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ബാലന് ശരണം ലഭിച്ചത് യൂപത്തിനരികിലല്ല, തീർഥത്തിൽത്തന്നെയാണ്; തീർഥത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യവും അമ്മാവനുമായുള്ള ബന്ധവും രണ്ടും ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വിശ്വാമിത്രന്റെ സഹോദരിയായ സത്യവതിയാണ് ഋചീകന്റെ പത്നി; അതിനാൽ അദ്ദേഹം ശുനഃശേപന്റെ അമ്മാവനാണ്. ‘വ്യശ്രമത്’ (വിശ്രമിച്ചു) എന്ന ക്രിയാപദംകൊണ്ട് മധ്യാഹ്നവിശ്രമം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ബാലന് മുനിയെ കാണാൻ അവസരമുണ്ടായത്: ഇതാണ് കഥാഗതിയുടെ സന്ധി.

ശുനഃശേപൻ മുനിയുടെ മടിയിലേക്കു വീണു, ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘എനിക്ക് അമ്മയില്ല, അച്ഛനില്ല; പിന്നെ ബന്ധുക്കളും സ്വജനങ്ങളും എവിടെ? സൗമ്യനായ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ധർമമനുസരിച്ച് അങ്ങ് എന്നെ രക്ഷിക്കണം. അങ്ങാണല്ലോ എല്ലാവരുടെയും രക്ഷകൻ, അങ്ങാണ് എല്ലാവരുടെയും ഭാവനൻ, അതായത് പോഷകനും പാലകനും. അംബരീഷരാജാവ് കൃതാർഥനാകുന്നതുപോലെ ഞാനും ദീർഘായുസ്സുള്ളവനും നാശമില്ലാത്തവനുമാകണം; അനുത്തമമായ തപസ്സു ചെയ്ത് സ്വർഗലോകം പ്രാപിക്കണം.’ ഇവിടെ മനോഹരമായതിതാണ്: ബാലൻ സ്വന്തം പ്രാണരക്ഷ മാത്രമല്ല ആഗ്രഹിക്കുന്നത്, രാജാവിന്റെ യാഗസിദ്ധിയും ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇത് അവന്റെ ആർജവത്തിന്റെയും ധർമനിഷ്ഠയുടെയും നിദർശനമാണ്. ‘ഭാവനഃ’ എന്ന പദം വിശേഷിച്ചു ചിന്തനീയമാണ്: രക്ഷകൻ മാത്രമല്ല, എല്ലാവരുടെയും സത്തയെ പോഷിപ്പിക്കുന്നവൻ എന്നർഥം; ഇതുകൊണ്ട് ബാലൻ അമ്മാവനെ ദേവതയെപ്പോലെ സ്തുതിക്കുന്നു.

‘ധർമാത്മാവേ, മംഗളകരവും പ്രസന്നവുമായ മനസ്സോടെ അനാഥനായ എനിക്ക് അങ്ങുതന്നെ നാഥനായിരിക്കണം; പിതാവ് പുത്രനെ രക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ എന്നെ കിൽബിഷത്തിൽനിന്ന്, അതായത് പാപജന്യമായ ഈ സങ്കടത്തിൽനിന്ന്, രക്ഷിക്കണം.’ അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് മഹാതപസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ അവനെ പലവിധത്തിൽ സാന്ത്വനപ്പെടുത്തി, സ്വന്തം പുത്രന്മാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ മുനിയുടെ ഇരട്ടപ്രതികരണം ശ്രദ്ധിക്കണം: ആദ്യം ശരണാഗതനെ സാന്ത്വനപ്പെടുത്തൽ, പിന്നെ ഉപായചിന്ത. സാന്ത്വനമില്ലാത്ത ഉപായം നിഷ്ഫലമാണ്, ഉപായമില്ലാത്ത സാന്ത്വനം വഞ്ചനയും. ‘ഭവ്യേന ചേതസാ’ (മംഗളകരമായ മനസ്സോടെ) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾകൊണ്ട് പ്രസന്നവും കല്യാണസങ്കല്പമുള്ളതുമായ മനസ്സാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്. ‘കിൽബിഷം’ ബാലൻ സ്വയം ചെയ്ത പാപമല്ല, അവനെ യജ്ഞപശുവാക്കിത്തീർത്ത പാപംതന്നെയാണ്.

വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു: ‘പുത്രന്മാരേ, ശുഭം ആഗ്രഹിക്കുന്ന പിതാക്കന്മാർ ഏതു പ്രയോജനത്തിനുവേണ്ടി പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിക്കുന്നുവോ, ഏതു പരലോകഹിതം ലക്ഷ്യമാക്കി അവരുടെ ജനനം ആഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നുവോ, ആ പ്രയോജനത്തിന്റെ സമയം ഇതാ വന്നിരിക്കുന്നു. മുനിപുത്രനായ ഈ ബാലൻ എന്നിൽനിന്നു ശരണം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ജീവൻ മാത്രം നൽകിക്കൊണ്ട്, അതായത് സ്വന്തം ജീവൻ കൊടുത്തുകൊണ്ട്, എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യുവിൻ.’ പിതാവിന്റെ ഈ ആജ്ഞ അതികഠിനമായി തോന്നുന്നു; എന്നാൽ ശരണാഗതരക്ഷണം ബ്രാഹ്മണന്റെ പരമധർമമാണ്, പുത്രന്മാർ ആ ധർമത്തിന്റെ സാധനമാണ് എന്നതാണ് മുനിയുടെ ദൃഷ്ടി. ‘ജീവിതമാത്രേണ’ (ജീവൻ മാത്രംകൊണ്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് മറ്റൊന്നും യാചിച്ചില്ല, പ്രാണൻ മാത്രം എന്നു മുനിയുടെ സ്പഷ്ടവാദിത്വം പ്രകടമാകുന്നു.

‘നിങ്ങളെല്ലാവരും സുകൃതം ചെയ്തവരാണ്, എല്ലാവരും ധർമപരായണരുമാണ്. അതിനാൽ രാജാവിന്റെ യാഗത്തിൽ യജ്ഞപശുക്കളായി അഗ്നിക്കു തൃപ്തി നൽകുവിൻ. ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ ശുനഃശേപന് നാഥനുണ്ടാകും, യാഗം വിഘ്നമില്ലാതെ സമാപിക്കും, ദേവതകൾ തൃപ്തരാകും, എന്റെ വാക്കും പാലിക്കപ്പെടും.’ ഒരൊറ്റ കർമംകൊണ്ടുതന്നെ നാലു പ്രയോജനങ്ങൾ സിദ്ധിക്കുന്നു എന്നതാണ് മുനിയുടെ യുക്തി. എന്നാൽ ആ യുക്തി അവരുടെ സ്വന്തം പ്രാണനെത്തന്നെ വിലയായി ചോദിക്കുന്നു; അതിനാൽ പരീക്ഷ ദുസ്സഹമാണ്. ‘അവിഘ്നതഃ’ (വിഘ്നമില്ലാതെ) എന്ന അവ്യയപദംകൊണ്ട് യാഗത്തിന്റെ നിർവിഘ്നമായ സമാപ്തി പറയുന്നു; ഇതുതന്നെയായിരിക്കും ഉപാഖ്യാനത്തിന്റെ മുഴുവൻ പരിണതി, പക്ഷേ മറ്റൊരു ഉപായത്തിലൂടെ.

മുനിയുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് മധുച്ഛന്ദൻ മുതലായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രന്മാർ അഭിമാനത്തോടെയും പരിഹാസത്തോടെയും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘പ്രഭോ, സ്വന്തം പുത്രന്മാരെ ഉപേക്ഷിച്ച് അന്യന്റെ പുത്രനെ അങ്ങ് എങ്ങനെ രക്ഷിക്കുന്നു? ഭക്ഷണത്തിൽ നായ്മാംസമെന്നപോലെ ഈ കർമം ചെയ്യരുതാത്തതായി ഞങ്ങൾ കാണുന്നു.’ ‘സലീലം’ (പരിഹാസത്തോടെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവരുടെ പരിഹാസം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ അവർ നിരസിക്കുക മാത്രമല്ല, പരിഹസിക്കുകയും ചെയ്തു. നായ്മാംസോപമതന്നെ അവർക്കുള്ള ശാപത്തിന്റെ വിത്താകുന്നു. ‘കഥമാത്മസുതാൻ ഹിത്വാ’ (സ്വന്തം പുത്രന്മാരെ ഉപേക്ഷിച്ച് എങ്ങനെ) എന്ന ചോദ്യം സ്വാഭാവികമാണ്, എന്നാൽ അതിന്റെ മൂലം സ്നേഹമല്ല, സ്വാർഥമാണ് എന്നു മുനി കാണുന്നു.

പുത്രന്മാരുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് മുനിശ്രേഷ്ഠന്റെ കണ്ണുകൾ ക്രോധംകൊണ്ടു ചുവന്നു, അദ്ദേഹം പറയാൻ തുടങ്ങി: ‘ഈ വാക്ക് ഭയമില്ലാതെ, കൂസലില്ലാതെ പറഞ്ഞതാണ്, ധർമത്താൽപോലും നിന്ദിക്കപ്പെട്ടതാണ്. എന്റെ വാക്കു ലംഘിച്ച് നിങ്ങൾ പറഞ്ഞ, രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന ഈ ദാരുണവാക്കുകൊണ്ട്, നിങ്ങളെല്ലാവരും വാസിഷ്ഠന്മാരെപ്പോലെ നായ്മാംസം ഭക്ഷിക്കുന്ന ജാതികളിൽ ജനിച്ച് മുഴുവൻ ആയിരം വർഷം ഭൂമിയിൽ വസിക്കും.’ വസിഷ്ഠപുത്രന്മാർക്കു മുമ്പു നൽകിയ ശാപം ഇവിടെ ദൃഷ്ടാന്തമായി ഉപന്യസിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഏത് ഉപമാനംകൊണ്ട് അവർ പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയെ പരിഹസിച്ചുവോ, അതേ ഉപമാനംകൊണ്ടുതന്നെ ശാപം നിർദേശിക്കപ്പെട്ടു എന്നതു കാവ്യത്തിൽ രമണീയമാണ്. ശാപത്തിനു മൂന്ന് അംശങ്ങളുണ്ട്: ജാതിപതനം, നായ്മാംസഭോജിത്വം, ആയിരം വർഷത്തെ ഭൂവാസം.

ഇങ്ങനെ പുത്രന്മാരെ ശാപഗ്രസ്തരാക്കിയശേഷം മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ആർത്തനായ ശുനഃശേപന് കോട്ടമില്ലാത്ത, വിഘ്നമില്ലാത്ത രക്ഷ ഒരുക്കി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘പവിത്രമായ പാശങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട്, ചുവന്ന മാലയും ലേപനവും അണിഞ്ഞ്, വൈഷ്ണവമായ യൂപത്തിനരികിലെത്തി വാക്കുകൾകൊണ്ട് അഗ്നിയെ സ്തുതിക്കുക. മുനിപുത്രാ, ദിവ്യമായ ഈ രണ്ടു ഗാഥകൾ പാടുക; അപ്പോൾ അംബരീഷന്റെ ഈ യാഗത്തിൽ നീ സിദ്ധി നേടും.’ ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം: ശസ്ത്രംകൊണ്ടല്ല, ബലംകൊണ്ടല്ല, മന്ത്രംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് രക്ഷ ഒരുക്കപ്പെട്ടത്. യജ്ഞവിധി ലോപിക്കുന്നില്ല, പശു കൊല്ലപ്പെടുന്നുമില്ല: ഇവ രണ്ടിന്റെയും സമന്വയം സ്തുതികൊണ്ടു സാധിക്കുന്നു. ‘നിരാമയാ രക്ഷാ’ (കോട്ടമില്ലാത്ത രക്ഷ) എന്ന പദംകൊണ്ട് പിഴയ്ക്കാത്ത രക്ഷ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മുനി ആദ്യം അത് ഒരുക്കി, പിന്നെയാണ് ഗാഥോപദേശം ചെയ്യുന്നത്.

ശുനഃശേപൻ ഏകാഗ്രചിത്തനായി ആ രണ്ടു ഗാഥകൾ ഗ്രഹിച്ച് ധൃതിയിൽ രാജസിംഹനായ അംബരീഷനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാബുദ്ധിയായ രാജസിംഹാ, നമുക്കു വേഗം പോകാം; രാജേന്ദ്രാ, മടങ്ങിച്ചെന്ന് ദീക്ഷ ആരംഭിച്ചാലും.’ ഋഷിപുത്രന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ഹർഷത്തോടെ, ഉണർവോടെ, അലസതയില്ലാതെ രാജാവ് വേഗം യജ്ഞവാടത്തിലേക്കു പോയി. ബാലന്റെ ധൃതി ഇവിടെ വിശേഷിച്ചു ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്: മരണഭയം ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻതന്നെ രാജാവിനെ യാഗത്തിലേക്കു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം മന്ത്രബലംകൊണ്ട് അവനു നിർഭയത്വം ഉണ്ടായിരിക്കുന്നു. ‘അതന്ദ്രിതഃ’ (ഉണർവുള്ളവൻ) എന്നത് രാജാവിന്റെ വിശേഷണമാണ്; മുമ്പ് അദ്ദേഹം പശുവിനെ തേടി അലയുകയായിരുന്നു, ഇപ്പോഴാകട്ടെ സാധനം സിദ്ധിച്ചവനായി ധൃതിയിൽ പോകുന്നു.

സദസ്യരുടെ അനുമതിയോടെ രാജാവ് അവനെ പവിത്രമായ അടയാളങ്ങൾ ചെയ്ത, ചുവന്ന വസ്ത്രം ധരിച്ച യജ്ഞപശുവാക്കി യൂപത്തിൽ ബന്ധിച്ചു. ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ആ മുനിപുത്രൻ ശ്രേഷ്ഠമായ വാക്കുകൾകൊണ്ട് യഥാവിധി ഇന്ദ്രനെയും ഇന്ദ്രാനുജനെയും, അതായത് ഉപേന്ദ്രനായ വിഷ്ണുവിനെയും, ആ രണ്ടു ദേവന്മാരെയും സ്തുതിച്ചു. യൂപം വൈഷ്ണവമാണ്, സ്തുതി ഇന്ദ്രനും ഇന്ദ്രാനുജനുമുള്ളതാണ്; ഇങ്ങനെ വിശ്വാമിത്രൻ ഉപദേശിച്ച വിധി യഥാവിധി നിറവേറി. ‘പവിത്രകൃതലക്ഷണം’ (പവിത്രമായ അടയാളങ്ങൾ ചെയ്തത്) എന്നത് യജ്ഞപശുവിന്റെ സംസ്കാരമാണ്, ‘രക്താംബരം’ (ചുവന്ന വസ്ത്രം ധരിച്ചത്) അതിന്റെ വേഷവും; വിധി ഒരു വിധത്തിലും ലോപിച്ചില്ലെന്നു കവി കാണിക്കുന്നു.

പിന്നീട് രഹസ്യസ്തുതികൊണ്ടു സന്തുഷ്ടനും പ്രീതനുമായ സഹസ്രാക്ഷനായ വാസവൻ ശുനഃശേപനു ദീർഘായുസ്സു നൽകി. ആ രാജാവും, നരശ്രേഷ്ഠാ, യാഗം പൂർത്തിയാക്കി, സഹസ്രാക്ഷന്റെ പ്രസാദത്താലുണ്ടായ അനേകമടങ്ങ് ഫലവും നേടി. ധർമാത്മാവും മഹാതപസ്വിയുമായ വിശ്വാമിത്രനും പുഷ്കരത്തിൽ വീണ്ടും ആയിരം വർഷം തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ശുനഃശേപോപാഖ്യാനം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു: പശു കൊല്ലപ്പെട്ടില്ല, യാഗം മുടങ്ങിയില്ല, വിലകൊടുത്തവൻ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടില്ല. ഒടുവിൽ വിശ്വാമിത്രൻ വീണ്ടും തപസ്സിൽ ഏർപ്പെടുന്നതു കാണിച്ചുകൊണ്ട് അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ, അതായത് ബ്രഹ്മാവ് ഋഷിപദം നൽകുന്നതിന്റെയും മേനക തപസ്സു ഭഞ്ജിക്കുന്നതിന്റെയും, ഭൂമിക ഒരുക്കുന്നു. ‘ദീർഘമായുഃ’ (ദീർഘായുസ്സ്) എന്ന വരം ബാലന്റെ ആദ്യയാചനയുടെ (‘ഞാൻ ദീർഘായുസ്സുള്ളവനും നാശമില്ലാത്തവനുമാകണം’) നേരിട്ടുള്ള ഫലമാണ്; ഇങ്ങനെ യാചിച്ചതുതന്നെ ലഭിച്ചു എന്ന വൃത്തപൂർത്തി കാവ്യത്തിലുണ്ട്.

In the previous sarga King Ambarīṣa had bought Ṛcīka's middle son Śunaḥśepa and set off home in his chariot. This sarga tells how that story ended. Śatānanda, addressing Rāma, goes on: the renowned king, taking Śunaḥśepa with him, stopped to rest at Puṣkara at midday. While he rested, Śunaḥśepa came to Puṣkara, the foremost of holy bathing places, and there he saw his mother's brother Viśvāmitra practising austerity with the seers. The boy was in the deepest distress, worn out with thirst and weariness, his face downcast and wretched. It was not at the sacrificial post but at a holy place that the boy found refuge, and both the sanctity of the place and his kinship with the sage are hinted at here. Viśvāmitra's sister Satyavatī was Ṛcīka's wife, so Viśvāmitra was Śunaḥśepa's uncle on his mother's side. The midday rest is the hinge of the plot, for it is what gave the boy his chance to see the sage.

Śunaḥśepa threw himself into the sage's lap and said: "I have no mother and no father; how then can I have kin or relatives? Gentle one, bull among sages, you must save me in righteousness. You are the protector of all; you sustain all beings. Let King Ambarīṣa achieve his purpose, and let me too live long and unharmed, and after performing the highest austerity, reach the world of heaven." It is touching that the boy wants not only to save his own life but also for the king's sacrifice to succeed; this shows his honesty and his devotion to dharma. By calling the sage the one who sustains all, not merely a protector but one who nourishes all that exists, the boy praises his uncle as though he were a god.

"Righteous one, with a kind and gracious heart, be the protector of me who have no protector. As a father saves his son, save me from this evil." Hearing him, Viśvāmitra of great austerity comforted him in many ways and then spoke to his own sons. The sage responds in two steps: first he comforts the one who has sought refuge, then he looks for a way out. Comfort without a remedy is useless, and a remedy without comfort is cold. The "evil" is not a sin the boy has committed but the wrong that has made him a sacrificial victim.

Viśvāmitra said: "My sons, the purpose for which fathers who wish for good beget sons, their good in the world to come, has now arrived. This boy, a sage's son, seeks refuge with me. Do what pleases me by giving up your lives for him." The father's command seems terribly harsh, but in the sage's view protecting one who seeks refuge is a brahmin's highest dharma, and his sons are the means of fulfilling it. He asks for nothing else, only their lives, and says so plainly.

"All of you have done good deeds, and all of you are devoted to dharma. Become the victim at the king's sacrifice and give Agni his satisfaction. Then Śunaḥśepa will have a protector, the sacrifice will go forward without hindrance, the gods will be satisfied and my word will be kept." The sage's argument is that one act will achieve four ends. But it asks for their very lives as the price, and so the test is hard to bear. The sacrifice will indeed be completed without hindrance, which is how the whole story ends, but by another means.

Hearing the sage, his sons Madhucchanda and the others answered with arrogance and mockery: "How is it, lord, that you abandon your own sons to save someone else's? We see this as something that must not be done, like dog's flesh in one's food." Their mocking tone shows that they not only refused their father's command but made fun of it, and the comparison with dog's flesh becomes the seed of their own curse. Their question, "How can you abandon your own sons?", sounds natural, but the sage sees that it springs not from love but from self-interest.

Hearing his sons, the bull among sages, his eyes red with anger, began to speak: "What you have said is shameless and condemned by dharma itself. Since you have defied my word and spoken so harshly and so horribly, you shall all, like the sons of Vasiṣṭha, be born among eaters of dog's flesh and live on this earth for a full thousand years." The earlier curse on Vasiṣṭha's sons is cited as the model, and there is poetic neatness in the curse taking the very image with which the sons mocked their father's command. The curse has three parts: a fall in birth, the eating of dog's flesh, and a thousand years on earth.

Having laid this curse on his sons, the best of sages gave the distressed Śunaḥśepa a sure and flawless protection and said to him: "When you are bound with the sacred cords, garlanded and anointed in red, and brought to the post of Viṣṇu, praise Agni with words. And sing these two divine hymns, son of a sage; then you will find success at Ambarīṣa's sacrifice." This is the heart of the sarga: protection comes not by weapons or force but by sacred words alone. The rite is not broken and the victim is not killed; hymns of praise reconcile the two. The sage first secures the protection, one that cannot fail, and only then teaches the hymns.

Śunaḥśepa took in those two hymns with a collected mind and said quickly to Ambarīṣa, lion among kings: "Wise lion among kings, let us go at once. Turn back, lord of kings, and announce your consecration." Hearing the sage's son, the king, full of joy, went swiftly and tirelessly to the sacrificial enclosure. The boy's haste is striking: free of the fear of death, he himself urges the king on to the sacrifice, because the power of the hymns has made him fearless. Before, the king had wandered looking for a victim; now, with the means in hand, he hurries.

With the consent of the officiants the king made him the victim, marked with the sacred signs and clothed in red, and bound him to the post. Bound there, the sage's son duly praised the two gods, Indra and Indra's younger brother Upendra, that is Viṣṇu, with the finest words. The post is Viṣṇu's and the hymns are to Indra and his younger brother, so Viśvāmitra's instructions were carried out exactly. The victim's consecration and his red garments show that no part of the rite was omitted.

Then thousand-eyed Indra, pleased and gratified by that secret hymn, granted Śunaḥśepa long life. The king completed his sacrifice, best of men, and received its many-sided fruit through the thousand-eyed god's grace. And the righteous Viśvāmitra of great austerity practised austerity again at Puṣkara for a thousand years. So this sarga completes the story of Śunaḥśepa: the victim is not killed, the sacrifice is not hindered and the buyer is not cheated. At the end it shows Viśvāmitra returning to his austerity, preparing the ground for the next sarga, in which Brahmā grants him the rank of seer and Menakā breaks his penance. The boon of long life is the direct answer to the boy's first plea to live long and unharmed; what he asked for is exactly what he received, and so the story comes full circle.