पूर्वस्मिन् सर्गे त्रिशङ्कोः आकाशे स्थापनम् अभूत्, यज्ञान्ते च देवाः ऋषयः च यथागतं जग्मुः। अत्र महातेजाः विश्वामित्रः प्रस्थितान् तान् ऋषीन् वीक्ष्य सर्वान् वनवासिनः अब्रवीत् — ‘दक्षिणां दिशम् आस्थितानाम् अस्माकम् अयं महाविघ्नः प्रवृत्तः; अतः अन्यां दिशं प्रपत्स्यामहे, तत्र च तपः तप्स्यामहे।’ अत्र त्रिशङ्कुनिमित्तः सः महान् आयासः एव ‘महाविघ्नः’ इति उच्यते। द्रष्टव्यम् — मुनिः न विघ्नेन पराजितः, अपि तु स्थानपरिवर्तनेन तम् अतिक्रामति; तपसः स्थानं परिहार्यम्, तपः तु न त्याज्यम्। ऋषयः अपि तस्य अनुवर्तिनः, अतः सः तान् एव प्रथमं सम्बोधयति।

विश्वामित्रः वदति — ‘विशालायां पश्चिमायां दिशि महात्मनः पुष्करेषु सुखं तपः चरिष्यामः; तत् हि सुखं तपोवनम्।’ एवम् उक्त्वा सः महातेजाः महामुनिः पुष्करेषु गत्वा मूलफलाशनः सन् उग्रं दुराधर्षं तपः तेपे। अत्र ‘सुखं तपोवनम्’ इति पदेन सूच्यते यत् अनुकूलं स्थानम् अपि साधनाङ्गम्; किन्तु तपः स्वयम् उग्रम् एव — स्थाने सुखम्, साधने तु कठोरता। ‘मूलफलाशनः’ इति पदेन आहारसंयमः अपि तपसः अङ्गम् इति सूच्यते; ‘दुराधर्षम्’ इति च तत् तपः केनापि विघ्नकर्त्रा अभिभवितुम् अशक्यम् इति।

एतस्मिन् एव काले अयोध्याधिपतिः महान् अम्बरीषः इति ख्यातः राजा यष्टुं समुपचक्रमे। तस्य यजमानस्य यज्ञपशुम् इन्द्रः जहार। पशौ प्रणष्टे सति विप्रः पुरोहितः राजानम् इदम् अब्रवीत्। अत्र कथायाः नूतनः प्रवाहः आरभ्यते — विश्वामित्रकथा क्षणं तिष्ठति, अम्बरीषोपाख्यानं च प्रवर्तते; उभे अपि कथे अग्रे शुनःशेपे एव संगच्छेते। इन्द्रेण यज्ञपशोः हरणं तु पुरातनः प्रयोगः — सगरस्य यज्ञे अपि सः एव अश्वम् अहरत्; देवराजः यज्ञविघ्नेन नृपाणां परीक्षां करोति।

पुरोहितः आह — ‘राजन्, आहृतः पशुः तव दुर्नयात् प्रणष्टः; अरक्षितारं राजानं दोषाः घ्नन्ति, नरेश्वर। हे पुरुषर्षभ, एतत् महत् प्रायश्चित्तम् — यावत् कर्म प्रवर्तते तावत् शीघ्रं पशुम् आनय, नरं वा।’ ‘अरक्षितारं राजानं घ्नन्ति दोषाः’ इति वाक्यं राजधर्मस्य सारः — रक्षणम् एव राज्ञः मूलं कर्म; तस्मिन् प्रमादे सति दोषाः स्वयम् एव दण्डयन्ति। ‘पशुं नरं वा’ इति विकल्पः च कथायाः बीजम् — अनेन एव वाक्येन मनुष्यस्य यज्ञपशुत्वं शास्त्रमुखेन प्रवेशितम्, यत् अग्रे शुनःशेपस्य दुःखस्य मूलं भवति।

उपाध्यायस्य वचः श्रुत्वा महाबुद्धिः पुरुषर्षभः सः राजा सहस्रशः गोभिः पशुम् अन्वियेष। महीपतिः तान् तान् देशान् जनपदान् नगराणि वनानि पुण्यानि आश्रमाणि च मार्गमाणः पर्यटति। अत्र द्रष्टव्यम् — राजा न बलेन कमपि हरति, अपि तु मूल्येन क्रेतुम् इच्छति; धर्मस्य मार्गेण एव यज्ञाङ्गं संपादयितुं यतते। ‘सहस्रशः गोभिः’ इति मूल्यस्य औदार्यं सूचयति; तथापि सः यज्ञियं पशुं न लभते, यतः इन्द्रस्य विघ्नः दैवकृतः। कथायाः विस्तारः अत्र देशकालयोः व्यापकतां दर्शयति।

सः राजा भृगुतुंगे पर्वते सभार्यं सपुत्रं समासीनम् ऋचीकं मुनिं संददर्श। अमितप्रभः राजर्षिः तपसा दीप्तं तं महर्षिं प्रणम्य अभिप्रसाद्य च उवाच। ‘प्रणम्य अभिप्रसाद्य’ इति क्रमः मननीयः — प्रथमं नमस्कारः, ततः प्रसादनम्, अनन्तरम् एव याचना; एषा एव याचकस्य मर्यादा। ऋचीकः भृगुवंशजः, अतः ‘भार्गवः’ इति उच्यते; सः सभार्यः सपुत्रः च दृश्यते, येन अग्रिमस्य संवादस्य रङ्गभूमिः सिद्धा भवति।

सर्वत्र कुशलं पृष्ट्वा सः ऋचीकम् इदं वचः अवदत् — ‘यदि गवां शतसहस्रेण सुतं विक्रीणीषे, तर्हि पशोः अर्थे, हे महाभाग भार्गव, कृतकृत्यः अस्मि। मया सर्वे देशाः परिगताः, यज्ञियं पशुं तु न लभे।’ अत्र राज्ञः आपत्तिः प्रकटा — यज्ञः आरब्धः, पशुः नष्टः, कालः च गच्छति; अतः सः मनुष्यम् एव पशुत्वेन याचते। ‘कृतकृत्यः अस्मि’ इति वचनेन राज्ञः दैन्यम् आर्तता च प्रकटीभवति; याचनायाः पूर्वं कुशलप्रश्नः च तस्य विनयं सूचयति। मूल्यं तु महत् — गवां शतसहस्रम्।

‘अतः मूल्येन इतः मम एकं सुतं दातुम् अर्हसि’ इति उक्तः महातेजाः ऋचीकः वचः अब्रवीत् — ‘नरश्रेष्ठ, अहं ज्येष्ठं कथंचन न विक्रीणीयाम्।’ ऋचीकस्य वचः श्रुत्वा तेषां महात्मनां माता अवदत्। पितुः प्रत्याख्यानम् आदौ स्थितम् — ज्येष्ठः हि पितुः प्रियः; एतेन कुटुम्बस्य स्नेहविभागः सूच्यते। ‘कथंचन’ इति पदेन प्रत्याख्यानस्य दृढता व्यज्यते; मुनिः न मूल्यं वर्धयितुम् इच्छति, अपि तु ज्येष्ठविषये एव निषेधं करोति।

सा नरशार्दूलम् अम्बरीषम् इदं वचः उवाच — ‘भगवान् भार्गवः ज्येष्ठं सुतम् अविक्रेयम् आह; मम अपि कनिष्ठः शुनकः दयितः इति विद्धि, प्रभो। तस्मात्, पार्थिव, कनीयसं पुत्रं तव न दास्ये।’ मातुः वचनं पितुः वचनस्य प्रतिबिम्बम् एव — उभौ अपि स्वं स्वं प्रियं रक्षतः, मध्यमः तु उभाभ्याम् अपि न स्मर्यते। अत्र गीताप्रेसमुद्रणे द्वे अर्धे अधिके — ‘अविक्रेयं सुतं ज्येष्ठं भगवानाह भार्गवः’ इति ‘तस्मात्कनीयसं पुत्रं न दास्ये तव पार्थिव’ इति च; समीक्षितसंस्करणे ते न स्तः।

‘प्रायेण हि, नरश्रेष्ठ, ज्येष्ठाः पितृषु वल्लभाः, कनीयांसः च मातृणाम्; तस्मात् अहं कनीयसं रक्ष्ये।’ एवं मुनौ तस्मिन् मुनिपत्न्यां च उक्तवाक्ये सति, हे राम, मध्यमः शुनःशेपः स्वयम् एव वाक्यम् अब्रवीत्। अत्र करुणः अर्थः — यः उभयोः अपि वचने न वर्ण्यते, सः एव स्वयं विक्रेयत्वं स्वीकरोति। ‘प्रायेण’ इति पदेन माता स्वस्य पक्षपातं लोकस्वभावरूपेण मण्डयति; ‘रक्ष्ये’ इति च तस्याः निश्चयः। मध्यमस्य मौनं भङ्क्त्वा वचनम् अत्र एव आरभ्यते।

शुनःशेपः आह — ‘पिता ज्येष्ठम् अविक्रेयम् आह, माता च कनीयसम्; अतः मध्यमः विक्रेयः इति मन्ये। हे राजपुत्र, मां नयस्व।’ एतत् वाक्यं बालस्य धैर्यं दैन्यं च युगपत् प्रकटयति; सः न कञ्चित् दूषयति, न च क्रन्दति, केवलं शिष्टं फलं स्वीकरोति। एतेन एव अयं बालः कथायाः केन्द्रं भवति। तर्कः अपि तस्य शुद्धः — यत् द्वाभ्याम् अपि निषिद्धं तत् अवशिष्टम् एव विक्रेयम् इति; किन्तु तस्य फलं स्वस्य एव विक्रयः।

अथ, हे महाबाहो, तस्य ब्रह्मवादिनः वाक्यान्ते नरेश्वरः राजा हिरण्यस्य सुवर्णस्य कोटिभिः रत्नराशिभिः गवां शतसहस्रेण च शुनःशेपं गृहीत्वा परमप्रीतः जगाम। महातेजाः महायशाः राजर्षिः अम्बरीषः शुनःशेपं रथम् आरोप्य सत्वरः आशु प्रतस्थे। एवम् अयं सर्गः शुनःशेपस्य क्रयेण समाप्यते; अग्रिमे सर्गे पुष्करे मातुलेन विश्वामित्रेण तस्य रक्षा भविष्यति — अतः अयं सर्गः द्वयोः कथयोः सन्धिः। आदौ विश्वामित्रस्य पुष्करगमनम् उक्तम्, अन्ते च शुनःशेपस्य रथारोहणम्; एतयोः मेलनम् एव अग्रिमस्य सर्गस्य विषयः। ‘परमप्रीतः’ इति राज्ञः हर्षः बालस्य दुःखेन सह विरुध्यमानः करुणरसं पोषयति।

గత సర్గలో త్రిశంకుడు ఆకాశంలో నెలకొల్పబడ్డాడు, యజ్ఞం ముగియగా దేవతలూ ఋషులూ వచ్చినట్లే వెళ్ళిపోయారు. ఇక్కడ మహాతేజస్వి విశ్వామిత్రుడు బయలుదేరుతున్న ఆ ఋషులను చూసి వనవాసులందరితో ఇలా అన్నాడు: ‘దక్షిణదిశను ఆశ్రయించిన మనకు ఈ మహావిఘ్నం సంభవించింది; కాబట్టి వేరే దిక్కుకు వెళదాం, అక్కడ తపస్సు చేద్దాం.’ ఇక్కడ త్రిశంకుని నిమిత్తంగా జరిగిన ఆ గొప్ప శ్రమే ‘మహావిఘ్నం’ అని చెప్పబడుతోంది. గమనించాలి: ముని విఘ్నానికి ఓడిపోలేదు, స్థలం మార్చుకోవడంతో దానిని దాటుతున్నాడు; తపస్సు స్థలాన్ని విడువవచ్చు, తపస్సును మాత్రం విడువకూడదు. ఋషులు కూడా అతనిని అనుసరించేవారు, కాబట్టి అతడు మొదట వారినే సంబోధిస్తున్నాడు.

విశ్వామిత్రుడు అంటున్నాడు: ‘విశాలమైన పశ్చిమదిశలో మహాత్ముని (బ్రహ్మ) పుష్కరాలలో సుఖంగా తపస్సు చేద్దాం; అది సుఖమైన తపోవనం.’ ఇలా చెప్పి ఆ మహాతేజస్వి, మహాముని పుష్కరాలకు వెళ్ళి దుంపలూ పండ్లూ భుజిస్తూ ఉగ్రమైన, ఎదిరింపరాని తపస్సు చేశాడు. ఇక్కడ ‘సుఖం తపోవనమ్’ (సుఖమైన తపోవనం) అనే పదంతో అనుకూలమైన స్థలం కూడా సాధనలో అంగమేనని సూచింపబడుతుంది; కానీ తపస్సు మాత్రం ఉగ్రమే: స్థలంలో సుఖం, సాధనలో కాఠిన్యం. ‘మూలఫలాశనః’ (దుంపలూ పండ్లూ తినేవాడు) అనే పదంతో ఆహారసంయమం కూడా తపస్సుకు అంగమని సూచింపబడుతుంది; ‘దురాధర్షమ్’ (ఎదిరింపరానిది) అనడంతో ఆ తపస్సును ఏ విఘ్నకర్తా అణచలేడని.

సరిగ్గా ఈ కాలంలోనే అయోధ్యాధిపతి, అంబరీషుడు అని ప్రసిద్ధుడైన గొప్ప రాజు యజ్ఞం చేయడానికి పూనుకున్నాడు. యజ్ఞం చేస్తున్న అతని యజ్ఞపశువును ఇంద్రుడు అపహరించాడు. పశువు కనబడకుండా పోగా విప్రుడైన పురోహితుడు రాజుతో ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ కథలో కొత్త ప్రవాహం ప్రారంభమవుతుంది: విశ్వామిత్రుని కథ క్షణకాలం ఆగుతుంది, అంబరీషోపాఖ్యానం సాగుతుంది; రెండు కథలూ ముందు శునఃశేపునివద్దనే కలుస్తాయి. ఇంద్రుడు యజ్ఞపశువును అపహరించడం పాత ప్రయోగమే: సగరుని యజ్ఞంలో కూడా అతడే గుర్రాన్ని అపహరించాడు; దేవరాజు యజ్ఞవిఘ్నంతో రాజులను పరీక్షిస్తాడు.

పురోహితుడు అన్నాడు: ‘రాజా, తీసుకువచ్చిన పశువు నీ దుర్నయం (అజాగ్రత్త) వల్ల కనబడకుండా పోయింది; నరేశ్వరా, రక్షించని రాజును దోషాలు నశింపజేస్తాయి. పురుషర్షభా, దీనికి ఇదే గొప్ప ప్రాయశ్చిత్తం: కర్మ సాగుతుండగానే త్వరగా పశువునైనా, నరునైనా తీసుకురా.’ ‘అరక్షితారం రాజానం ఘ్నంతి దోషాః’ (రక్షించని రాజును దోషాలు నశింపజేస్తాయి) అనే వాక్యం రాజధర్మ సారం: రక్షణమే రాజుకు మూలకర్మ; అందులో ప్రమాదం జరిగితే దోషాలే స్వయంగా దండిస్తాయి. ‘పశువునైనా, నరునైనా’ అనే వికల్పం కథకు బీజం: ఈ వాక్యంతోనే మనిషి యజ్ఞపశువు కావడం శాస్త్రముఖంగా ప్రవేశపెట్టబడింది, అది తరువాత శునఃశేపుని దుఃఖానికి మూలమవుతుంది.

ఉపాధ్యాయుని మాట విని మహాబుద్ధిమంతుడు, పురుషశ్రేష్ఠుడు అయిన ఆ రాజు వేలాది గోవులకు బదులుగా (కొనడానికి) పశువును వెదికాడు. ఆ భూపతి ఆయా దేశాలలో, జనపదాలలో, నగరాలలో, వనాలలో, పుణ్యాశ్రమాలలో వెదుకుతూ తిరిగాడు. ఇక్కడ గమనించాలి: రాజు బలంతో ఎవరినీ అపహరించడు, వెలకు కొనాలనుకుంటాడు; ధర్మమార్గంలోనే యజ్ఞాంగాన్ని సమకూర్చడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. ‘వేలాది గోవులతో’ అనేది వెల ఔదార్యాన్ని సూచిస్తుంది; అయినా అతనికి యజ్ఞయోగ్యమైన పశువు లభించదు, ఎందుకంటే ఇంద్రుని విఘ్నం దైవకృతమైనది. కథ విస్తృతి ఇక్కడ దేశకాలాల వ్యాపకత్వాన్ని చూపుతుంది.

ఆ రాజు భృగుతుంగ పర్వతంపై భార్యతో, పుత్రులతో కూర్చొని ఉన్న ఋచీక మునిని చూశాడు. అపరిమిత కాంతిగల రాజర్షి తపస్సుతో ప్రకాశిస్తున్న ఆ మహర్షికి ప్రణమిల్లి, ప్రసన్నుని చేసుకొని ఇలా అన్నాడు. ‘ప్రణమ్య అభిప్రసాద్య’ (ప్రణమిల్లి, ప్రసన్నుని చేసుకొని) అనే క్రమం మననీయం: మొదట నమస్కారం, తరువాత ప్రసన్నుని చేసుకోవడం, ఆ తరువాతే యాచన; యాచకుని మర్యాద ఇదే. ఋచీకుడు భృగువంశంలో పుట్టినవాడు, కాబట్టి ‘భార్గవుడు’ అని చెప్పబడతాడు; అతడు భార్యతో, పుత్రులతో కనిపిస్తాడు, దానితో తరువాతి సంవాదానికి రంగస్థలం సిద్ధమవుతుంది.

అన్ని విషయాలలో కుశలమడిగి అతడు ఋచీకునితో ఈ మాట అన్నాడు: ‘మహాభాగా భార్గవా, లక్ష గోవులకు మీ పుత్రుని అమ్మితే, పశువు విషయంలో నేను కృతకృత్యుడనవుతాను. నేను అన్ని దేశాలూ తిరిగాను, కానీ యజ్ఞయోగ్యమైన పశువు దొరకడం లేదు.’ ఇక్కడ రాజు ఆపద బయటపడుతుంది: యజ్ఞం ప్రారంభమైంది, పశువు పోయింది, కాలం గడిచిపోతోంది; కాబట్టి అతడు మనిషినే పశువుగా యాచిస్తున్నాడు. ‘కృతకృత్యుడనవుతాను’ అనే మాటతో రాజు దైన్యమూ ఆర్తతా బయటపడతాయి; యాచనకు ముందు కుశలప్రశ్న అతని వినయాన్ని సూచిస్తుంది. వెల మాత్రం గొప్పది: లక్ష గోవులు.

‘కాబట్టి వెలకు మీ ఒక్క పుత్రుని ఇక్కడినుండి నాకు ఇవ్వాలి’ అని చెప్పబడిన మహాతేజస్వి ఋచీకుడు ఇలా అన్నాడు: ‘నరశ్రేష్ఠా, జ్యేష్ఠపుత్రుని నేను ఏ విధంగానూ అమ్మను.’ ఋచీకుని మాట విని ఆ మహాత్ముల (పుత్రుల) తల్లి మాట్లాడింది. తండ్రి తిరస్కారం మొదట ఉంది: జ్యేష్ఠుడు తండ్రికి ప్రియుడు; దీనితో కుటుంబంలో స్నేహవిభాగం సూచింపబడుతుంది. ‘కథంచన’ (ఏ విధంగానూ) అనే పదంతో తిరస్కారపు దృఢత వ్యక్తమవుతుంది; ముని వెల పెంచాలనుకోవడం లేదు, జ్యేష్ఠుని విషయంలోనే నిషేధిస్తున్నాడు.

ఆమె నరశార్దూలుడైన అంబరీషునితో ఈ మాట అంది: ‘భగవాన్ భార్గవుడు జ్యేష్ఠపుత్రుని అమ్మరానివాడని చెప్పాడు; ప్రభూ, నాకు కూడా కనిష్ఠుడైన శునకుడు ప్రియమైనవాడని తెలుసుకో. కాబట్టి, రాజా, చిన్నకుమారుని నీకు ఇవ్వను.’ తల్లి మాట తండ్రి మాటకు ప్రతిబింబమే: ఇద్దరూ తమ తమ ప్రియులను రక్షించుకుంటున్నారు, మధ్యముడు మాత్రం ఇద్దరికీ గుర్తుకు రావడం లేదు. ఇక్కడ గీతాప్రెస్ ముద్రణలో రెండు అర్ధాలు అదనంగా ఉన్నాయి: ‘అవిక్రేయం సుతం జ్యేష్ఠం భగవానాహ భార్గవః’ (భగవాన్ భార్గవుడు జ్యేష్ఠపుత్రుని అమ్మరానివాడని చెప్పాడు), ‘తస్మాత్కనీయసం పుత్రం న దాస్యే తవ పార్థివ’ (కాబట్టి, రాజా, చిన్నకుమారుని నీకు ఇవ్వను); సమీక్షిత సంస్కరణలో అవి లేవు.

‘నరశ్రేష్ఠా, సాధారణంగా జ్యేష్ఠులు తండ్రులకు ప్రియులు, కనిష్ఠులు తల్లులకు; కాబట్టి నేను కనిష్ఠుని రక్షించుకుంటాను.’ రామా, ఆ మునీ ఆ మునిపత్నీ ఇలా మాట్లాడగా, మధ్యముడైన శునఃశేపుడు తానే మాట్లాడాడు. ఇక్కడ కరుణాత్మకమైన అర్థం ఉంది: ఇద్దరి మాటల్లోనూ ఎవనిని గురించి చెప్పలేదో, అతడే తనను అమ్మదగినవానిగా అంగీకరిస్తున్నాడు. ‘ప్రాయేణ’ (సాధారణంగా) అనే పదంతో తల్లి తన పక్షపాతాన్ని లోకస్వభావంగా అలంకరిస్తోంది; ‘రక్ష్యే’ (రక్షించుకుంటాను) అనేది ఆమె నిశ్చయం. మధ్యముని మౌనాన్ని ఛేదించి అతని మాట ఇక్కడే ప్రారంభమవుతుంది.

శునఃశేపుడు అన్నాడు: ‘తండ్రి జ్యేష్ఠుని అమ్మరానివాడన్నాడు, తల్లి కనిష్ఠుని; కాబట్టి మధ్యముడు అమ్మదగినవాడని భావిస్తున్నాను. రాజపుత్రా, నన్ను తీసుకువెళ్ళు.’ ఈ మాట బాలుని ధైర్యాన్నీ దైన్యాన్నీ ఏకకాలంలో వెల్లడిస్తుంది; అతడు ఎవరినీ దూషించడు, ఏడవడు, మిగిలిన ఫలాన్ని మాత్రమే స్వీకరిస్తాడు. దీనితోనే ఈ బాలుడు కథకు కేంద్రమవుతాడు. అతని తర్కం కూడా శుద్ధమైనది: ఇద్దరూ నిషేధించినది కాక మిగిలినదే అమ్మదగినది అని; కానీ దాని ఫలం తనను తానే అమ్ముకోవడం.

మహాబాహూ, ఆ తరువాత బ్రహ్మవాది అయిన అతని మాట ముగియగానే నరేశ్వరుడైన రాజు బంగారు, సువర్ణ కోట్లతో, రత్నరాశులతో, లక్ష గోవులతో శునఃశేపుని తీసుకొని పరమప్రీతుడై వెళ్ళాడు. మహాతేజస్వి, మహాయశస్వి అయిన రాజర్షి అంబరీషుడు శునఃశేపుని రథంపై ఎక్కించుకొని త్వరత్వరగా బయలుదేరాడు. ఈ విధంగా ఈ సర్గ శునఃశేపుని క్రయంతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో పుష్కరంలో మేనమామ అయిన విశ్వామిత్రుడు అతనిని రక్షిస్తాడు; కాబట్టి ఈ సర్గ రెండు కథలకు సంధి. మొదట విశ్వామిత్రుని పుష్కరగమనం చెప్పబడింది, చివర శునఃశేపుని రథారోహణం; వీటి కలయికే తరువాతి సర్గకు విషయం. ‘పరమప్రీతః’ (పరమప్రీతుడై) అనే రాజు హర్షం బాలుని దుఃఖంతో విరుద్ధంగా నిలిచి కరుణరసాన్ని పోషిస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் திரிசங்கு வானில் நிலைநிறுத்தப்பட்டான்; வேள்வியின் முடிவில் தேவர்களும் ரிஷிகளும் வந்தவாறே சென்றனர். இங்கே பேரொளி படைத்த விசுவாமித்திரர், புறப்படும் அந்த ரிஷிகளைப் பார்த்து, வனவாசிகள் அனைவரிடமும் சொன்னார்: ‘தென்திசையில் தங்கியிருக்கும் நமக்கு இந்தப் பெரும் இடையூறு நேர்ந்தது; ஆகவே வேறொரு திசையை அடைந்து அங்கே தவம் செய்வோம்.’ இங்கே திரிசங்குவின் பொருட்டு நேர்ந்த அந்தப் பெரும் சிரமமே ‘பெரும் இடையூறு’ என்று சொல்லப்படுகிறது. கவனிக்க வேண்டியது: முனிவர் இடையூறால் தோற்கடிக்கப்படவில்லை, இடத்தை மாற்றுவதால் அதைக் கடக்கிறார்; தவத்தின் இடத்தை மாற்றலாம், தவத்தைக் கைவிடக் கூடாது. ரிஷிகளும் அவரைப் பின்பற்றுபவர்கள், ஆகவே அவர் முதலில் அவர்களையே விளிக்கிறார்.

விசுவாமித்திரர் சொல்கிறார்: ‘பரந்த மேற்குத் திசையில், மகாத்மாவின் புஷ்கரங்களில் இனிதாகத் தவம் செய்வோம்; அது இனிய தவவனம் அன்றோ.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, பேரொளி படைத்த அந்த மாமுனிவர் புஷ்கரங்களுக்குச் சென்று, கிழங்குகளையும் பழங்களையும் உண்டு, கடுமையான, எதிர்க்க முடியாத தவம் செய்தார். இங்கே ‘இனிய தவவனம்’ என்ற சொல்லால், ஏற்ற இடமும் சாதனையின் ஓர் அங்கம் என்பது குறிப்பிடப்படுகிறது; ஆனால் தவம் தானே கடுமையானது: இடத்தில் இனிமை, சாதனையில் கடுமை. ‘கிழங்குகளையும் பழங்களையும் உண்டு’ என்ற சொல்லால் உணவுக் கட்டுப்பாடும் தவத்தின் அங்கம் என்று குறிப்பிடப்படுகிறது; ‘எதிர்க்க முடியாதது’ என்பதால் அந்தத் தவத்தை இடையூறு செய்யும் எவராலும் வெல்ல முடியாது என்பதும் சொல்லப்படுகிறது.

இதே காலத்தில், அம்பரீஷன் என்று புகழ்பெற்ற அயோத்தியின் பேரரசன் வேள்வி செய்யத் தொடங்கினான். வேள்வி செய்துகொண்டிருந்த அவனுடைய வேள்விப் பலிவிலங்கை இந்திரன் கவர்ந்தான். விலங்கு காணாமல் போனதும் பிராமணரான புரோகிதர் அரசனிடம் இவ்வாறு சொன்னார். இங்கே கதையின் புதிய ஓட்டம் தொடங்குகிறது: விசுவாமித்திரர் கதை சற்று நிற்கிறது, அம்பரீஷனின் துணைக்கதை தொடர்கிறது; இரு கதைகளும் பின்னர் சுனச்சேபனிடமே சந்திக்கின்றன. இந்திரன் வேள்விப் பலிவிலங்கைக் கவர்வது பழைய உத்தியே: சகரனின் வேள்வியிலும் அவனே குதிரையைக் கவர்ந்தான்; வேள்விக்கு இடையூறு செய்வதால் தேவராஜன் அரசர்களைச் சோதிக்கிறான்.

புரோகிதர் சொன்னார்: ‘அரசே, கொண்டுவரப்பட்ட விலங்கு உன் தவறான ஆட்சியால் காணாமல் போனது; மனிதர்களின் தலைவனே, காக்காத அரசனைக் குற்றங்கள் அழிக்கின்றன. மனிதருள் காளையே, இதற்கு இதுவே பெரும் பிராயச்சித்தம்: சடங்கு நடந்துகொண்டிருக்கும்போதே விரைவாக விலங்கையோ ஒரு மனிதனையோ கொண்டு வா.’ ‘காக்காத அரசனைக் குற்றங்கள் அழிக்கின்றன’ என்ற சொல்லே அரச அறத்தின் சாரம்: காத்தலே அரசனின் அடிப்படைக் கடமை; அதில் கவனக்குறைவு ஏற்பட்டால் குற்றங்களே தண்டிக்கின்றன. ‘விலங்கையோ மனிதனையோ’ என்ற மாற்றுவழியே கதையின் விதை: இந்தச் சொல்லாலேயே மனிதன் வேள்விப் பலிவிலங்காவது சாஸ்திரத்தின் வாயிலாக நுழைக்கப்பட்டது; அதுவே பின்னர் சுனச்சேபனின் துயரத்துக்கு வேராகிறது.

உபாத்தியாயரின் சொல்லைக் கேட்டு, பேரறிவாளனும் மனிதருள் காளையுமான அந்த அரசன் ஆயிரக்கணக்கான பசுக்களைக் கொடுத்துப் பலிவிலங்கைத் தேடினான். பூமியின் தலைவனான அவன் பல நாடுகளையும், ஜனபதங்களையும், நகரங்களையும், வனங்களையும், புண்ணிய ஆசிரமங்களையும் தேடிக்கொண்டு சுற்றித் திரிந்தான். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: அரசன் வலிமையால் எவரையும் கவரவில்லை, விலைகொடுத்து வாங்கவே விரும்புகிறான்; அறவழியிலேயே வேள்வியின் அங்கத்தைச் சேகரிக்க முயல்கிறான். ‘ஆயிரக்கணக்கான பசுக்கள்’ என்பது விலையின் தாராளத்தைக் குறிக்கிறது; ஆயினும் அவனுக்கு வேள்விக்கேற்ற விலங்கு கிடைக்கவில்லை, ஏனெனில் இந்திரனின் இடையூறு தெய்வத்தால் நேர்ந்தது. கதையின் விரிவு இங்கே இடம், காலம் ஆகியவற்றின் பரப்பைக் காட்டுகிறது.

அந்த அரசன் பிருகுதுங்க மலையில் மனைவியுடனும் மைந்தர்களுடனும் அமர்ந்திருந்த ரிசீக முனிவரைக் கண்டான். அளவற்ற ஒளிபடைத்த ராஜரிஷி தவத்தால் ஒளிவீசிய அந்த மகரிஷியை வணங்கி, அவரது அருளைப் பெற்றுப் பேசினான். ‘வணங்கி, அருளைப் பெற்று’ என்ற வரிசை சிந்திக்கத் தக்கது: முதலில் வணக்கம், பிறகு அருளைப் பெறுதல், அதன் பின்னரே வேண்டுகோள்; இதுவே இரப்பவனின் வரம்பு. ரிசீகர் பிருகு வம்சத்தவர், ஆகவே ‘பார்கவர்’ என்று சொல்லப்படுகிறார்; அவர் மனைவியுடனும் மைந்தர்களுடனும் காணப்படுகிறார்; அதனால் அடுத்த உரையாடலுக்கான மேடை அமைகிறது.

எல்லாவற்றிலும் நலம் விசாரித்த பின் அவன் ரிசீகரிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘நூறாயிரம் பசுக்களுக்கு ஈடாக ஒரு மகனை விற்பீரானால், பெரும் பேறு பெற்ற பார்கவரே, பலிவிலங்கின் பொருட்டு நான் நோக்கம் நிறைவேறியவனாவேன். நான் எல்லா நாடுகளிலும் சுற்றினேன், வேள்விக்கேற்ற விலங்கு கிடைக்கவில்லை.’ இங்கே அரசனின் நெருக்கடி வெளிப்படுகிறது: வேள்வி தொடங்கிவிட்டது, விலங்கு காணாமல் போனது, காலமும் கடந்துகொண்டிருக்கிறது; ஆகவே அவன் மனிதனையே பலிவிலங்காகக் கேட்கிறான். ‘நோக்கம் நிறைவேறியவனாவேன்’ என்ற சொல்லால் அரசனின் எளிமையும் துயரமும் வெளிப்படுகின்றன; வேண்டுகோளுக்கு முன் நலம் விசாரித்தது அவனது பணிவைக் குறிக்கிறது. விலையோ பெரியது: நூறாயிரம் பசுக்கள்.

‘ஆகவே விலைக்கு ஈடாக இங்கிருந்து என் பொருட்டு ஒரு மகனைத் தர வேண்டும்’ என்று சொல்லப்பட்டதும், பேரொளி படைத்த ரிசீகர் சொன்னார்: ‘மனிதருள் சிறந்தவனே, மூத்தவனை நான் எவ்விதத்திலும் விற்கமாட்டேன்.’ ரிசீகரின் சொல்லைக் கேட்டு, அந்த மகாத்மாக்களின் தாய் பேசினாள். தந்தையின் மறுப்பு முதலில் நிற்கிறது: மூத்தவன் தந்தைக்குப் பிரியமானவன் அன்றோ; இதனால் குடும்பத்தில் அன்பு பகிர்ந்துகொள்ளப்பட்ட விதம் குறிப்பிடப்படுகிறது. ‘எவ்விதத்திலும்’ என்ற சொல்லால் மறுப்பின் உறுதி வெளிப்படுகிறது; முனிவர் விலையை உயர்த்த விரும்பவில்லை, மூத்தவனைப் பற்றி மட்டுமே மறுக்கிறார்.

அவள் மனிதருள் புலியான அம்பரீஷனிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னாள்: ‘மூத்த மகனை விற்கத் தகாதவன் என்று பகவான் பார்கவர் சொன்னார்; பிரபுவே, எனக்கும் இளையவனான சுனகன் பிரியமானவன் என்று அறிவாயாக. ஆகவே, அரசே, இளைய மகனை உனக்குத் தரமாட்டேன்.’ தாயின் சொல் தந்தையின் சொல்லின் எதிரொலியே: இருவருமே தத்தமக்குப் பிரியமானவனைக் காக்கின்றனர், நடு மகனோ இருவராலும் நினைக்கப்படவில்லை. இங்கே கீதா பிரஸ் பதிப்பில் இரண்டு அரை அடிகள் கூடுதலாக உள்ளன: ‘மூத்த மகனை விற்கத் தகாதவன் என்று பகவான் பார்கவர் சொன்னார்’ என்பதும், ‘ஆகவே, அரசே, இளைய மகனை உனக்குத் தரமாட்டேன்’ என்பதும்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் அவை இல்லை.

‘மனிதருள் சிறந்தவனே, பெரும்பாலும் மூத்தவர்கள் தந்தையர்க்குப் பிரியமானவர்கள், இளையவர்கள் தாய்மார்களுக்கு; ஆகவே நான் இளையவனைக் காப்பேன்.’ ராமா, அந்த முனிவரும் முனிவரின் மனைவியும் இவ்வாறு சொன்னதும், நடு மகனான சுனச்சேபன் தானே ஒரு சொல்லைச் சொன்னான். இங்கே நெஞ்சை உருக்கும் பொருள் உள்ளது: இருவருடைய சொல்லிலும் குறிப்பிடப்படாதவனே தானே விற்கப்படுவதை ஏற்கிறான். ‘ப்ராயேண’ (பெரும்பாலும்) என்ற சொல்லால் தாய் தன் பாரபட்சத்தை உலக இயல்பாக அலங்கரிக்கிறாள்; ‘ரக்ஷ்யே’ (காப்பேன்) என்பது அவளது முடிவு. நடு மகனின் மௌனம் உடைந்து அவனது சொல் இங்கேதான் தொடங்குகிறது.

சுனச்சேபன் சொன்னான்: ‘மூத்தவனை விற்கத் தகாதவன் என்று தந்தை சொன்னார், இளையவனைத் தாய் சொன்னாள்; ஆகவே நடுவனே விற்கத் தக்கவன் என்று கருதுகிறேன். அரசகுமாரா, என்னை அழைத்துச் செல்.’ இந்தச் சொல் சிறுவனின் மனவுறுதியையும் எளிமையையும் ஒருசேர வெளிப்படுத்துகிறது; அவன் எவரையும் பழிக்கவில்லை, அழவுமில்லை, எஞ்சிய பலனை மட்டும் ஏற்கிறான். இதனாலேயே இந்தச் சிறுவன் கதையின் மையமாகிறான். அவனது வாதமும் தூயது: இருவராலும் தடுக்கப்பட்டது போக எஞ்சியதே விற்கத் தக்கது என்று; ஆனால் அதன் பலன் அவனே விற்கப்படுவது.

பிறகு, நீண்ட கைகளை உடையவனே, பிரம்மத்தைப் பேசும் அவனது சொல் முடிந்ததும், மனிதர்களின் தலைவனான அரசன் பொன், தங்கம் ஆகியவற்றின் கோடிகளையும், மணிக் குவியல்களையும், நூறாயிரம் பசுக்களையும் கொடுத்துச் சுனச்சேபனை வாங்கிக்கொண்டு மிகுந்த மகிழ்ச்சியுடன் சென்றான். பேரொளியும் பெரும் புகழும் உடைய ராஜரிஷி அம்பரீஷன் சுனச்சேபனைத் தேரில் ஏற்றிக்கொண்டு விரைவாகப் புறப்பட்டான். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கம் சுனச்சேபன் விலைக்கு வாங்கப்படுவதோடு முடிகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் புஷ்கரத்தில் அவனுடைய தாய்மாமனான விசுவாமித்திரரால் அவன் காக்கப்படுவான்; ஆகவே இந்தச் சர்க்கம் இரு கதைகளின் சந்திப்பு. தொடக்கத்தில் விசுவாமித்திரர் புஷ்கரம் சென்றது சொல்லப்பட்டது, இறுதியில் சுனச்சேபன் தேரில் ஏற்றப்பட்டது; இவ்விரண்டும் சந்திப்பதே அடுத்த சர்க்கத்தின் பொருள். ‘மிகுந்த மகிழ்ச்சியுடன்’ என்ற அரசனின் மகிழ்ச்சி சிறுவனின் துயரத்துடன் முரண்பட்டுக் கருணைச் சுவையை வளர்க்கிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶಂಕುವನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು, ಯಜ್ಞದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ತೆರಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹೊರಟ ಆ ಋಷಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲ ವನವಾಸಿಗಳಿಗೂ ಹೇಳಿದನು: ‘ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ನಮಗೆ ಈ ಮಹಾವಿಘ್ನ ಒದಗಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇರೆ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗೋಣ, ಅಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡೋಣ.’ ಇಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಆದ ಆ ಮಹಾ ಆಯಾಸವನ್ನೇ ‘ಮಹಾವಿಘ್ನ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಮುನಿ ವಿಘ್ನದಿಂದ ಸೋಲುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ಥಳ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಅದನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾನೆ; ತಪಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಬದಲಿಸಬಹುದು, ತಪಸ್ಸನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು. ಋಷಿಗಳೂ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವವರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮೊದಲು ಅವರನ್ನೇ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ.

ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ವಿಶಾಲವಾದ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮನ (ಬ್ರಹ್ಮನ) ಪುಷ್ಕರಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡೋಣ; ಅದು ಸುಖವಾದ ತಪೋವನ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಮಹಾಮುನಿ ಪುಷ್ಕರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೇ ಆಹಾರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಉಗ್ರವೂ ದುರಾಧರ್ಷವೂ ಆದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸುಖಂ ತಪೋವನಮ್’ (ಸುಖವಾದ ತಪೋವನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅನುಕೂಲವಾದ ಸ್ಥಳವೂ ಸಾಧನೆಯ ಅಂಗ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾತ್ರ ಉಗ್ರವೇ — ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸುಖ, ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಕಠೋರತೆ. ‘ಮೂಲಫಲಾಶನಃ’ (ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಹಾರಸಂಯಮವೂ ತಪಸ್ಸಿನ ಅಂಗ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ದುರಾಧರ್ಷಮ್’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಆ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಯಾವ ವಿಘ್ನಕರ್ತನೂ ಹತ್ತಿಕ್ಕಲಾರ ಎಂಬುದು.

ಇದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯಾಧಿಪತಿಯಾದ, ಅಂಬರೀಷನೆಂದು ಖ್ಯಾತನಾದ ಮಹಾರಾಜನು ಯಜ್ಞ ಮಾಡಲು ತೊಡಗಿದನು. ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಯಜ್ಞಪಶುವನ್ನು ಇಂದ್ರನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಪಶು ಕಳೆದುಹೋದಾಗ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪುರೋಹಿತನು ರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಹೊಸ ಪ್ರವಾಹ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕಥೆ ಕ್ಷಣಕಾಲ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಅಂಬರೀಷನ ಉಪಾಖ್ಯಾನ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಎರಡೂ ಕಥೆಗಳು ಮುಂದೆ ಶುನಃಶೇಪನಲ್ಲೇ ಸಂಗಮಿಸುತ್ತವೆ. ಇಂದ್ರನು ಯಜ್ಞಪಶುವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದು ಹಳೆಯ ತಂತ್ರವೇ — ಸಗರನ ಯಜ್ಞದಲ್ಲೂ ಅವನೇ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನು; ದೇವರಾಜನು ಯಜ್ಞವಿಘ್ನದಿಂದ ರಾಜರನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಪುರೋಹಿತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ರಾಜನೇ, ತಂದಿದ್ದ ಪಶು ನಿನ್ನ ದುರ್ನೀತಿಯಿಂದ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು; ನರೇಶ್ವರನೇ, ರಕ್ಷಿಸದ ರಾಜನನ್ನು ದೋಷಗಳು ಕೊಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಪುರುಷರ್ಷಭನೇ, ಇದಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ — ಕರ್ಮ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಬೇಗನೆ ಪಶುವನ್ನಾಗಲೀ ಮನುಷ್ಯನನ್ನಾಗಲೀ ತಾ.’ ‘ರಕ್ಷಿಸದ ರಾಜನನ್ನು ದೋಷಗಳು ಕೊಲ್ಲುತ್ತವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಜಧರ್ಮದ ಸಾರ — ರಕ್ಷಣೆಯೇ ರಾಜನ ಮೂಲಕರ್ಮ; ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾದವಾದರೆ ದೋಷಗಳೇ ದಂಡಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಪಶುವನ್ನಾಗಲೀ ಮನುಷ್ಯನನ್ನಾಗಲೀ’ ಎಂಬ ವಿಕಲ್ಪವೇ ಕಥೆಯ ಬೀಜ — ಈ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಯಜ್ಞಪಶುವಾಗುವುದು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಬಾಯಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು, ಅದು ಮುಂದೆ ಶುನಃಶೇಪನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಮೂಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಉಪಾಧ್ಯಾಯನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯೂ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಆ ರಾಜನು ಸಾವಿರಾರು ಹಸುಗಳನ್ನು ಬೆಲೆಯಾಗಿ ಕೊಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಪಶುವನ್ನು ಹುಡುಕಿದನು. ಆ ಭೂಪತಿ ಆ ಆ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಜನಪದಗಳಲ್ಲಿ, ನಗರಗಳಲ್ಲಿ, ವನಗಳಲ್ಲಿ, ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಅಲೆದನು. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ರಾಜನು ಬಲದಿಂದ ಯಾರನ್ನೂ ಅಪಹರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬೆಲೆ ಕೊಟ್ಟು ಕೊಳ್ಳಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಿಂದಲೇ ಯಜ್ಞಾಂಗವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಾವಿರಾರು ಹಸುಗಳು’ ಎಂಬುದು ಬೆಲೆಯ ಔದಾರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಅವನಿಗೆ ಯಜ್ಞಯೋಗ್ಯ ಪಶು ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರನ ವಿಘ್ನ ದೈವಕೃತ. ಕಥೆಯ ವಿಸ್ತಾರ ಇಲ್ಲಿ ದೇಶ-ಕಾಲಗಳ ವ್ಯಾಪಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಆ ರಾಜನು ಭೃಗುತುಂಗ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹೆಂಡತಿ-ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಋಚೀಕ ಮುನಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಅಮಿತಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ರಾಜರ್ಷಿ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ ಹೇಳಿದನು. ‘ಪ್ರಣಮ್ಯ ಅಭಿಪ್ರಸಾದ್ಯ’ (ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ) ಎಂಬ ಕ್ರಮ ಮನನೀಯ — ಮೊದಲು ನಮಸ್ಕಾರ, ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವುದು, ಅನಂತರವೇ ಯಾಚನೆ; ಇದೇ ಯಾಚಕನ ಮರ್ಯಾದೆ. ಋಚೀಕನು ಭೃಗುವಂಶಜ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಭಾರ್ಗವ’ ಎನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಹೆಂಡತಿ-ಮಕ್ಕಳೊಡನೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸಂವಾದಕ್ಕೆ ರಂಗಭೂಮಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲೂ ಕುಶಲ ಕೇಳಿ ಅವನು ಋಚೀಕನಿಗೆ ಈ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು: ‘ಲಕ್ಷ ಹಸುಗಳಿಗೆ ನೀನು ಒಬ್ಬ ಮಗನನ್ನು ಮಾರುವುದಾದರೆ, ಮಹಾಭಾಗನಾದ ಭಾರ್ಗವನೇ, ಪಶುವಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳನ್ನೂ ಸುತ್ತಿದೆ, ಆದರೆ ಯಜ್ಞಯೋಗ್ಯ ಪಶು ದೊರೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಆಪತ್ತು ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಯಜ್ಞ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ, ಪಶು ಕಳೆದುಹೋಗಿದೆ, ಕಾಲ ಸರಿಯುತ್ತಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮನುಷ್ಯನನ್ನೇ ಪಶುವಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಜನ ದೈನ್ಯವೂ ಆರ್ತತೆಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ; ಯಾಚನೆಗೆ ಮೊದಲು ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ ಅವನ ವಿನಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಬೆಲೆಯಾದರೋ ದೊಡ್ಡದು — ಲಕ್ಷ ಹಸುಗಳು.

‘ಆದ್ದರಿಂದ ಬೆಲೆಗೆ ನಿನ್ನ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಋಚೀಕನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನು ಹಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಮಾರುವುದಿಲ್ಲ.’ ಋಚೀಕನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಮಕ್ಕಳ ತಾಯಿ ಹೇಳಿದಳು. ತಂದೆಯ ನಿರಾಕರಣೆ ಮೊದಲು ಬಂದಿದೆ — ಹಿರಿಯ ಮಗ ತಂದೆಗೆ ಪ್ರಿಯ; ಇದರಿಂದ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹದ ಹಂಚಿಕೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕಥಂಚನ’ (ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ನಿರಾಕರಣೆಯ ದೃಢತೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ; ಮುನಿ ಬೆಲೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿರಿಯನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅವಳು ನರಶಾರ್ದೂಲನಾದ ಅಂಬರೀಷನಿಗೆ ಈ ಮಾತು ಹೇಳಿದಳು: ‘ಪೂಜ್ಯ ಭಾರ್ಗವನು ಹಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಮಾರಬಾರದವನೆಂದು ಹೇಳಿದನು; ಪ್ರಭುವೇ, ನನಗೂ ಕಿರಿಯವನಾದ ಶುನಕನು ಪ್ರಿಯನೆಂದು ತಿಳಿ. ಆದ್ದರಿಂದ, ರಾಜನೇ, ಕಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ತಾಯಿಯ ಮಾತು ತಂದೆಯ ಮಾತಿನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೇ — ಇಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ, ನಡುವಿನವನನ್ನು ಇಬ್ಬರೂ ನೆನೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ — ‘ಅವಿಕ್ರೇಯಂ ಸುತಂ ಜ್ಯೇಷ್ಠಂ ಭಗವಾನಾಹ ಭಾರ್ಗವಃ’ (ಪೂಜ್ಯ ಭಾರ್ಗವನು ಹಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ಮಾರಬಾರದವನೆಂದು ಹೇಳಿದನು) ಮತ್ತು ‘ತಸ್ಮಾತ್ಕನೀಯಸಂ ಪುತ್ರಂ ನ ದಾಸ್ಯೇ ತವ ಪಾರ್ಥಿವ’ (ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಜನೇ, ಕಿರಿಯ ಮಗನನ್ನು ನಿನಗೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ); ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವು ಇಲ್ಲ.

‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹಿರಿಯ ಮಕ್ಕಳು ತಂದೆಯರಿಗೆ ಪ್ರಿಯರು, ಕಿರಿಯರು ತಾಯಂದಿರಿಗೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಕಿರಿಯವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಆ ಮುನಿಯೂ ಮುನಿಪತ್ನಿಯೂ ಹೇಳಿದಾಗ, ರಾಮ, ನಡುವಿನ ಮಗ ಶುನಃಶೇಪನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣಾಜನಕವಾದ ಅರ್ಥವಿದೆ — ಇಬ್ಬರ ಮಾತಿನಲ್ಲೂ ಯಾರು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿತನಾಗಿಲ್ಲವೋ ಅವನೇ ತಾನಾಗಿ ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಾಯೇಣ’ (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಾಯಿ ತನ್ನ ಪಕ್ಷಪಾತವನ್ನು ಲೋಕಸ್ವಭಾವವೆಂದು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ‘ರಕ್ಷ್ಯೇ’ (ರಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬುದು ಅವಳ ನಿಶ್ಚಯ. ನಡುವಿನವನ ಮೌನ ಮುರಿದು ಅವನ ಮಾತು ಇಲ್ಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಶುನಃಶೇಪನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ತಂದೆ ಹಿರಿಯವನನ್ನು ಮಾರಬಾರದವನೆಂದನು, ತಾಯಿ ಕಿರಿಯವನನ್ನು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಡುವಿನವನೇ ಮಾರಬಹುದಾದವನು ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯಿ.’ ಈ ಮಾತು ಬಾಲಕನ ಧೈರ್ಯವನ್ನೂ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಯಾರನ್ನೂ ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಉಳಿದ ಫಲವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ಈ ಬಾಲಕ ಕಥೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ತರ್ಕವೂ ಶುದ್ಧ — ಇಬ್ಬರೂ ನಿಷೇಧಿಸಿದ ನಂತರ ಉಳಿದುದೇ ಮಾರಾಟಯೋಗ್ಯ; ಆದರೆ ಅದರ ಫಲ ತನ್ನದೇ ಮಾರಾಟ.

ಅನಂತರ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಆ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಯ ಮಾತು ಮುಗಿಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ನರೇಶ್ವರನಾದ ರಾಜನು ಹಿರಣ್ಯ, ಸುವರ್ಣ — ಇವುಗಳ ಕೋಟಿಗಳು, ರತ್ನರಾಶಿಗಳು, ಲಕ್ಷ ಹಸುಗಳು — ಇವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಶುನಃಶೇಪನನ್ನು ಪಡೆದು ಪರಮ ಪ್ರೀತನಾಗಿ ಹೊರಟನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಆದ ರಾಜರ್ಷಿ ಅಂಬರೀಷನು ಶುನಃಶೇಪನನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಸಿಕೊಂಡು ಬೇಗಬೇಗನೆ ಹೊರಟನು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗವು ಶುನಃಶೇಪನ ಖರೀದಿಯೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸೋದರಮಾವನಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಂದ ಅವನ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸರ್ಗ ಎರಡು ಕಥೆಗಳ ಸಂಧಿ. ಮೊದಲಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಪುಷ್ಕರಗಮನವನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶುನಃಶೇಪನ ರಥಾರೋಹಣ; ಇವುಗಳ ಮಿಲನವೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿಷಯ. ‘ಪರಮಪ್ರೀತಃ’ (ಪರಮ ಪ್ರೀತನಾದ) ಎಂಬ ರಾಜನ ಹರ್ಷ ಬಾಲಕನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಿಂತು ಕರುಣರಸವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ത്രിശങ്കു ആകാശത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു; യാഗാന്ത്യത്തിൽ ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും വന്നതുപോലെ മടങ്ങിപ്പോയി. ഇവിടെ മഹാതേജസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രൻ പുറപ്പെട്ടുപോകുന്ന ആ ഋഷിമാരെ നോക്കി എല്ലാ വനവാസികളോടും പറഞ്ഞു: ‘ദക്ഷിണദിക്കിൽ കഴിയുന്ന നമുക്ക് ഈ മഹാവിഘ്നം ഉണ്ടായിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ നാം മറ്റൊരു ദിക്കിലേക്കു പോകും, അവിടെ തപസ്സു ചെയ്യും.’ ഇവിടെ ത്രിശങ്കു നിമിത്തമുണ്ടായ ആ മഹത്തായ ആയാസത്തെയാണ് ‘മഹാവിഘ്നം’ എന്നു പറയുന്നത്. ശ്രദ്ധിക്കുക: മുനി വിഘ്നത്താൽ പരാജിതനാകുന്നില്ല, സ്ഥലം മാറിക്കൊണ്ട് അതിനെ മറികടക്കുന്നു; തപസ്സിന്റെ സ്ഥലം ഉപേക്ഷിക്കാം, തപസ്സ് ഉപേക്ഷിക്കരുത്. ഋഷിമാരും അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിക്കുന്നവരാണ്; അതിനാൽ അദ്ദേഹം അവരെയാണ് ആദ്യം സംബോധന ചെയ്യുന്നത്.

വിശ്വാമിത്രൻ പറയുന്നു: ‘വിശാലമായ പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിൽ മഹത്തായ പുഷ്കരങ്ങളിൽ നാം സുഖമായി തപസ്സു ചെയ്യും; അതു സുഖകരമായ തപോവനമാണല്ലോ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാതേജസ്വിയായ ആ മഹാമുനി പുഷ്കരത്തിലെത്തി ഫലമൂലങ്ങൾ ഭക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ഉഗ്രവും എതിർക്കാനാവാത്തതുമായ തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു. ഇവിടെ ‘സുഖം തപോവനം’ (സുഖകരമായ തപോവനം) എന്ന പദംകൊണ്ട് അനുകൂലമായ സ്ഥലവും സാധനയുടെ അംഗമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ തപസ്സ് ഉഗ്രംതന്നെ: സ്ഥലത്തു സുഖം, സാധനയിൽ കാഠിന്യം. ‘മൂലഫലാശനഃ’ (ഫലമൂലങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ആഹാരസംയമവും തപസ്സിന്റെ അംഗമാണെന്നും, ‘ദുരാധർഷം’ (എതിർക്കാനാവാത്തത്) എന്നതുകൊണ്ട് ആ തപസ്സിനെ ഒരു വിഘ്നകർത്താവിനും കീഴടക്കാനാവില്ലെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഇതേ കാലത്തുതന്നെ അയോധ്യാധിപതിയും മഹാനുമായ അംബരീഷൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ രാജാവ് യാഗം ചെയ്യാൻ ആരംഭിച്ചു. യജമാനനായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ യജ്ഞപശുവിനെ ഇന്ദ്രൻ അപഹരിച്ചു. പശു നഷ്ടപ്പെട്ടപ്പോൾ ബ്രാഹ്മണനായ പുരോഹിതൻ രാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കഥയുടെ പുതിയൊരു പ്രവാഹം ആരംഭിക്കുന്നു: വിശ്വാമിത്രകഥ ഒരു നിമിഷം നിൽക്കുന്നു, അംബരീഷോപാഖ്യാനം തുടങ്ങുന്നു; രണ്ടു കഥകളും പിന്നീട് ശുനഃശേപനിൽത്തന്നെ സംഗമിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ യജ്ഞപശുവിനെ അപഹരിക്കുന്നത് ഒരു പഴയ പ്രയോഗമാണ്: സഗരന്റെ യാഗത്തിലും അവൻതന്നെയാണ് കുതിരയെ അപഹരിച്ചത്; ദേവരാജൻ യജ്ഞവിഘ്നത്തിലൂടെ രാജാക്കന്മാരെ പരീക്ഷിക്കുന്നു.

പുരോഹിതൻ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, കൊണ്ടുവന്ന പശു അങ്ങയുടെ അശ്രദ്ധകൊണ്ടാണ് നഷ്ടപ്പെട്ടത്; നരേശ്വരാ, രക്ഷിക്കാത്ത രാജാവിനെ ദോഷങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്നു. പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, ഇതാണ് മഹത്തായ പ്രായശ്ചിത്തം: കർമം നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾത്തന്നെ വേഗം പശുവിനെയോ ഒരു മനുഷ്യനെയോ കൊണ്ടുവരിക.’ ‘അരക്ഷിതാരം രാജാനം ഘ്നന്തി ദോഷാഃ’ (രക്ഷിക്കാത്ത രാജാവിനെ ദോഷങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്നു) എന്ന വാക്യം രാജധർമത്തിന്റെ സാരമാണ്: രക്ഷണംതന്നെയാണ് രാജാവിന്റെ മൂലകർമം; അതിൽ അശ്രദ്ധ വന്നാൽ ദോഷങ്ങൾ സ്വയം ശിക്ഷിക്കുന്നു. ‘പശുവിനെയോ മനുഷ്യനെയോ’ എന്ന വികല്പമാണ് കഥയുടെ വിത്ത്: ഈ വാക്കിലൂടെയാണ് മനുഷ്യൻ യജ്ഞപശുവാകുന്നത് ശാസ്ത്രമുഖേന കടന്നുവരുന്നത്; അതുതന്നെ പിന്നീട് ശുനഃശേപന്റെ ദുഃഖത്തിനു മൂലമാകുന്നു.

ഉപാധ്യായന്റെ വാക്കു കേട്ട് മഹാബുദ്ധിയും പുരുഷശ്രേഷ്ഠനുമായ ആ രാജാവ് ആയിരക്കണക്കിനു പശുക്കളെ വിലയായി നൽകാൻ തയ്യാറായി യജ്ഞപശുവിനെ അന്വേഷിച്ചു. ആ രാജാവ് പല ദേശങ്ങളിലും ജനപദങ്ങളിലും നഗരങ്ങളിലും വനങ്ങളിലും പുണ്യാശ്രമങ്ങളിലും തേടിക്കൊണ്ട് അലഞ്ഞു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: രാജാവ് ബലംകൊണ്ട് ആരെയും അപഹരിക്കുന്നില്ല, വിലകൊടുത്തു വാങ്ങാനാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്; ധർമമാർഗത്തിലൂടെതന്നെ യജ്ഞാംഗം ഒരുക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ‘ആയിരക്കണക്കിനു പശുക്കൾ’ എന്നത് വിലയുടെ ഔദാര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അദ്ദേഹത്തിനു യാഗത്തിനു യോജിച്ച പശുവിനെ ലഭിക്കുന്നില്ല, കാരണം ഇന്ദ്രന്റെ വിഘ്നം ദൈവകൃതമാണ്. കഥയുടെ വിസ്തൃതി ഇവിടെ ദേശകാലങ്ങളുടെ വ്യാപ്തി കാണിക്കുന്നു.

ആ രാജാവ് ഭൃഗുതുംഗപർവതത്തിൽ ഭാര്യയോടും പുത്രന്മാരോടുംകൂടി ഇരിക്കുന്ന ഋചീകമുനിയെ കണ്ടു. അളവറ്റ പ്രഭയുള്ള ആ രാജർഷി തപസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്ന ആ മഹർഷിയെ നമസ്കരിച്ച് പ്രസാദിപ്പിച്ചശേഷം പറഞ്ഞു. ‘പ്രണമ്യ അഭിപ്രസാദ്യ’ (നമസ്കരിച്ച്, പ്രസാദിപ്പിച്ച്) എന്ന ക്രമം ചിന്തനീയമാണ്: ആദ്യം നമസ്കാരം, പിന്നെ പ്രസാദിപ്പിക്കൽ, അതിനുശേഷം മാത്രം യാചന; ഇതാണ് യാചകന്റെ മര്യാദ. ഋചീകൻ ഭൃഗുവംശജനാണ്, അതിനാൽ ‘ഭാർഗവൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അദ്ദേഹം ഭാര്യയോടും പുത്രന്മാരോടുംകൂടി കാണപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ട് വരാനിരിക്കുന്ന സംവാദത്തിന്റെ രംഗഭൂമി ഒരുങ്ങുന്നു.

എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും കുശലം ചോദിച്ചശേഷം അദ്ദേഹം ഋചീകനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ഒരു ലക്ഷം പശുക്കൾക്കു പകരം അങ്ങ് ഒരു പുത്രനെ വിൽക്കുമെങ്കിൽ, മഹാഭാഗനായ ഭാർഗവാ, യജ്ഞപശുവിന്റെ കാര്യത്തിൽ ഞാൻ കൃതകൃത്യനാകും. ഞാൻ എല്ലാ ദേശങ്ങളിലും ചുറ്റിനടന്നു, എന്നിട്ടും യാഗത്തിനു യോജിച്ച പശുവിനെ കിട്ടുന്നില്ല.’ ഇവിടെ രാജാവിന്റെ ആപത്ത് പ്രകടമാണ്: യാഗം ആരംഭിച്ചു, പശു നഷ്ടപ്പെട്ടു, കാലം കടന്നുപോകുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹം ഒരു മനുഷ്യനെത്തന്നെ പശുവായി യാചിക്കുന്നു. ‘കൃതകൃത്യോഽസ്മി’ (ഞാൻ കൃതകൃത്യനാകും) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് രാജാവിന്റെ ദൈന്യവും ആർത്തിയും പ്രകടമാകുന്നു; യാചനയ്ക്കു മുമ്പുള്ള കുശലപ്രശ്നം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിനയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വിലയാകട്ടെ വലുതാണ്: ഒരു ലക്ഷം പശുക്കൾ.

‘അതിനാൽ വിലയ്ക്ക് ഇവിടെനിന്ന് എന്റെ ഒരു പുത്രനെ എനിക്കു തരണം’ എന്നു പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ ഋചീകൻ പറഞ്ഞു: ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, മൂത്തവനെ ഞാൻ ഒരു വിധത്തിലും വിൽക്കില്ല.’ ഋചീകന്റെ വാക്കു കേട്ട് ആ മഹാത്മാക്കളുടെ അമ്മ പറഞ്ഞു. പിതാവിന്റെ നിരസിക്കലാണ് ആദ്യം: മൂത്തമകൻ പിതാവിനു പ്രിയനാണല്ലോ; ഇതുകൊണ്ട് കുടുംബത്തിലെ സ്നേഹവിഭജനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കഥഞ്ചന’ (ഒരു വിധത്തിലും) എന്ന പദംകൊണ്ട് നിരസിക്കലിന്റെ ദൃഢത വ്യഞ്ജിക്കുന്നു; മുനി വില കൂട്ടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, മൂത്തവന്റെ കാര്യത്തിൽ മാത്രമാണ് നിഷേധിക്കുന്നത്.

അവൾ നരശാർദൂലനായ അംബരീഷനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘മൂത്ത പുത്രനെ വിൽക്കാനാവില്ലെന്ന് ഭഗവാൻ ഭാർഗവൻ പറഞ്ഞു; എനിക്കും ഇളയവനായ ശുനകൻ പ്രിയനാണെന്ന് അറിയുക, പ്രഭോ. അതിനാൽ, രാജാവേ, ഇളയ പുത്രനെ ഞാൻ അങ്ങേക്കു തരില്ല.’ അമ്മയുടെ വാക്ക് പിതാവിന്റെ വാക്കിന്റെ പ്രതിബിംബംതന്നെ: ഇരുവരും അവരവരുടെ പ്രിയനെ രക്ഷിക്കുന്നു, മധ്യമനെയാകട്ടെ ഇരുവരും ഓർക്കുന്നില്ല. ഇവിടെ ഗീതാപ്രസ് പതിപ്പിൽ രണ്ട് അർധങ്ങൾ അധികമുണ്ട്: ‘അവിക്രേയം സുതം ജ്യേഷ്ഠം ഭഗവാനാഹ ഭാർഗവഃ’ (മൂത്ത പുത്രനെ വിൽക്കാനാവില്ലെന്ന് ഭഗവാൻ ഭാർഗവൻ പറഞ്ഞു) എന്നതും ‘തസ്മാത്കനീയസം പുത്രം ന ദാസ്യേ തവ പാർഥിവ’ (അതിനാൽ, രാജാവേ, ഇളയ പുത്രനെ ഞാൻ അങ്ങേക്കു തരില്ല) എന്നതും; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അവ ഇല്ല.

‘നരശ്രേഷ്ഠാ, മിക്കവാറും മൂത്തവർ പിതാക്കന്മാർക്കും ഇളയവർ അമ്മമാർക്കും പ്രിയരാണ്; അതിനാൽ ഞാൻ ഇളയവനെ രക്ഷിക്കും.’ ഇങ്ങനെ ആ മുനിയും മുനിപത്നിയും പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ, രാമാ, മധ്യമനായ ശുനഃശേപൻ സ്വയം ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കരുണമായ അർഥമുണ്ട്: ഇരുവരുടെയും വാക്കുകളിൽ പരാമർശിക്കപ്പെടാത്തവൻതന്നെ സ്വയം വിൽക്കപ്പെടാനുള്ളവനാകുന്നത് സ്വീകരിക്കുന്നു. ‘പ്രായേണ’ (മിക്കവാറും) എന്ന പദംകൊണ്ട് അമ്മ തന്റെ പക്ഷപാതത്തെ ലോകസ്വഭാവമായി അലങ്കരിക്കുന്നു; ‘രക്ഷ്യേ’ (രക്ഷിക്കും) എന്നത് അവളുടെ നിശ്ചയമാണ്. മധ്യമന്റെ മൗനം ഭഞ്ജിച്ചുകൊണ്ടുള്ള വാക്ക് ഇവിടെനിന്നുതന്നെ ആരംഭിക്കുന്നു.

ശുനഃശേപൻ പറഞ്ഞു: ‘പിതാവ് മൂത്തവനെ വിൽക്കാനാവില്ലെന്നു പറഞ്ഞു, അമ്മ ഇളയവനെയും; അതിനാൽ മധ്യമൻ വിൽക്കപ്പെടേണ്ടവനാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. രാജകുമാരാ, എന്നെ കൊണ്ടുപോകുക.’ ഈ വാക്ക് ബാലന്റെ ധൈര്യവും ദൈന്യവും ഒരേസമയം പ്രകടമാക്കുന്നു; അവൻ ആരെയും കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല, കരയുന്നില്ല, ബാക്കിയായ ഫലം സ്വീകരിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഈ ബാലൻ കഥയുടെ കേന്ദ്രമായിത്തീരുന്നു. അവന്റെ തർക്കവും ശുദ്ധമാണ്: ഇരുവരും നിഷേധിച്ചതു കഴിഞ്ഞാൽ ബാക്കിയുള്ളതുതന്നെ വിൽക്കപ്പെടേണ്ടത്; എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം തന്റെതന്നെ വിൽപ്പനയാണ്.

പിന്നീട്, മഹാബാഹോ, ബ്രഹ്മവാദിയായ അവന്റെ വാക്ക് അവസാനിച്ചപ്പോൾ നരേശ്വരനായ രാജാവ് കോടിക്കണക്കിനു ഹിരണ്യവും സുവർണവും രത്നക്കൂമ്പാരങ്ങളും ഒരു ലക്ഷം പശുക്കളും നൽകി ശുനഃശേപനെ സ്വീകരിച്ച് അത്യന്തം പ്രീതനായി പോയി. മഹാതേജസ്വിയും മഹായശസ്വിയുമായ രാജർഷി അംബരീഷൻ ശുനഃശേപനെ രഥത്തിൽ കയറ്റി ധൃതിയിൽ വേഗം പുറപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ശുനഃശേപന്റെ വിൽപ്പനയോടെ സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ പുഷ്കരത്തിൽവച്ച് അമ്മാവനായ വിശ്വാമിത്രൻ അവനെ രക്ഷിക്കും; അതിനാൽ ഈ സർഗം രണ്ടു കഥകളുടെ സന്ധിയാണ്. ആദ്യം വിശ്വാമിത്രന്റെ പുഷ്കരഗമനം പറഞ്ഞു, ഒടുവിൽ ശുനഃശേപന്റെ രഥാരോഹണവും; ഇവയുടെ സംഗമമാണ് അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ വിഷയം. ‘പരമപ്രീതൻ’ എന്ന രാജാവിന്റെ ഹർഷം ബാലന്റെ ദുഃഖത്തോടു വിരുദ്ധമായി നിന്ന് കരുണരസത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു.

In the previous sarga Triśaṅku had been set in the sky, and at the end of the sacrifice the gods and seers had gone back as they came. Now the radiant Viśvāmitra, watching the seers depart, said to all the forest-dwellers: "While we were settled in the south this great obstruction arose. We will go to another quarter and practise our austerities there." The "great obstruction" is all the trouble that arose over Triśaṅku. The sage is not defeated by the obstacle; he gets past it by changing his place. The place of austerity may be abandoned, but not austerity itself. The seers are his followers, so he addresses them first.

"In the broad western region, among the Puṣkara lakes of the great-souled one, we will practise austerity in comfort, for that is a happy grove of penance." Having said this, the great sage went to Puṣkara and, living on roots and fruit, performed fierce austerity that no one could disturb. "A happy grove" suggests that a congenial place is itself an aid to spiritual effort; yet the austerity itself was fierce, the place pleasant but the practice harsh. Living on roots and fruit shows that restraint in food is part of austerity, and the austerity was such that no one who wished to hinder it could overcome it.

At that very time the great King Ambarīṣa, lord of Ayodhyā, began to perform a sacrifice, but while he was offering it Indra carried off the sacrificial beast. When the beast was lost, the brahmin priest spoke to the king. Here a new current of the story begins: Viśvāmitra's tale pauses for a moment while the story of Ambarīṣa unfolds, and the two will meet later in Śunaḥśepa. Indra stealing a sacrificial animal is an old device; at Sagara's sacrifice too he carried off the horse. The king of the gods tests kings by hindering their sacrifices.

The priest said: "King, the beast that was brought here has been lost through your misrule. Faults destroy a king who fails to protect, lord of men. This is the great expiation, bull among men: quickly bring a beast, or else a man, while the rite is still in progress." The saying that faults destroy a king who does not protect is the essence of a king's dharma: protection is his fundamental duty, and when he neglects it his faults punish him of themselves. The choice "a beast, or a man" is the seed of the story; with these words the idea of a human victim enters, on the authority of a priest, and it becomes the root of Śunaḥśepa's suffering.

Hearing his preceptor's words, the wise king, a bull among men, searched for a beast, offering thousands of cows for it, travelling through country after country, through districts and cities, forests and holy hermitages. The king takes no one by force; he wants to buy, and tries to complete his sacrifice by the path of dharma. The thousands of cows show how generous his price was; yet he cannot find a fit victim, because Indra's obstruction is the work of a god. The story's wide sweep shows how far and how long he searched.

On the peak of Bhṛgutuṅga the king saw the sage Ṛcīka seated with his wife and sons. The royal seer of boundless splendour bowed to that great seer, who blazed with austerity, won his favour and spoke to him. The order is worth noting — first a bow, then winning favour, and only then the request; that is the proper conduct of one who asks. Ṛcīka was of Bhṛgu's line, and so is called Bhārgava. He is seen with his wife and sons, which sets the stage for the conversation that follows.

Having asked after his welfare in every respect, the king said to Ṛcīka: "Greatly fortunate Bhārgava, if you will sell me a son for a hundred thousand cows to serve as the sacrificial victim, my purpose will be achieved. I have travelled through every land and cannot find a beast fit for the sacrifice." The king's plight is plain: the sacrifice is under way, the beast is lost and time is running out, so he asks for a man as the victim. His words show his need and his distress, while asking after the sage's welfare first shows his courtesy. The price is great: a hundred thousand cows.

"So you should give me one of your sons for a price." At this the radiant Ṛcīka said: "Best of men, I would never sell my eldest son on any account." Hearing Ṛcīka, the mother of those great-souled boys spoke. The father's refusal comes first, for the eldest is his father's darling, and here we see how affection is divided in a family. "On any account" shows the firmness of his refusal; the sage is not bargaining over price but refusing outright where the eldest is concerned.

She said to Ambarīṣa, tiger among men: "The blessed Bhārgava says the eldest son is not to be sold. Know, my lord, that the youngest, Śunaka, is dear to me too. So, king, I will not give you my youngest son." The mother's words mirror the father's: each protects his or her own favourite, and neither so much as mentions the middle son.

"As a rule, best of men, eldest sons are their fathers' favourites and the youngest their mothers'; so I will keep the youngest safe." When the sage and his wife had spoken, Rāma, the middle son, Śunaḥśepa, spoke up himself. There is great pathos here: the son whom neither parent mentioned is the one who accepts being sold. With "as a rule" the mother dresses her partiality as the way of the world, and "I will keep him safe" is her resolve. Here the middle son breaks his silence.

Śunaḥśepa said: "My father says the eldest is not to be sold, and my mother the youngest. So I take it that the middle son is the one to be sold. Take me, prince." His words reveal both the boy's courage and his helplessness. He blames no one and does not weep; he simply accepts what is left to him, and this makes him the centre of the story. His reasoning too is clean: what both have forbidden leaves only what remains to be sold, but the result is that he himself is sold.

Then, mighty-armed one, when that speaker of sacred truth had finished, the king took Śunaḥśepa in exchange for ten million pieces of gold, heaps of jewels and a hundred thousand cows, and went away well pleased. The royal seer Ambarīṣa, of great splendour and renown, set Śunaḥśepa in his chariot and set off swiftly. So the sarga ends with the sale of Śunaḥśepa. In the next sarga, at Puṣkara, his maternal uncle Viśvāmitra will protect him, and so this sarga joins two stories: it opened with Viśvāmitra going to Puṣkara and closes with Śunaḥśepa mounting the chariot, and the meeting of the two is the subject of the next sarga. The king's great pleasure, set against the boy's sorrow, deepens the pathos.