शुनःशेपविक्रयः

पूर्वस्मिन् सर्गे त्रिशङ्कोः आकाशे स्थापनम् अभूत्, यज्ञान्ते च देवाः ऋषयः च यथागतं जग्मुः। अत्र महातेजाः विश्वामित्रः प्रस्थितान् तान् ऋषीन् वीक्ष्य सर्वान् वनवासिनः अब्रवीत् — ‘दक्षिणां दिशम् आस्थितानाम् अस्माकम् अयं महाविघ्नः प्रवृत्तः; अतः अन्यां दिशं प्रपत्स्यामहे, तत्र च तपः तप्स्यामहे।’ अत्र त्रिशङ्कुनिमित्तः सः महान् आयासः एव ‘महाविघ्नः’ इति उच्यते। द्रष्टव्यम् — मुनिः न विघ्नेन पराजितः, अपि तु स्थानपरिवर्तनेन तम् अतिक्रामति; तपसः स्थानं परिहार्यम्, तपः तु न त्याज्यम्। ऋषयः अपि तस्य अनुवर्तिनः, अतः सः तान् एव प्रथमं सम्बोधयति।

विश्वामित्रः वदति — ‘विशालायां पश्चिमायां दिशि महात्मनः पुष्करेषु सुखं तपः चरिष्यामः; तत् हि सुखं तपोवनम्।’ एवम् उक्त्वा सः महातेजाः महामुनिः पुष्करेषु गत्वा मूलफलाशनः सन् उग्रं दुराधर्षं तपः तेपे। अत्र ‘सुखं तपोवनम्’ इति पदेन सूच्यते यत् अनुकूलं स्थानम् अपि साधनाङ्गम्; किन्तु तपः स्वयम् उग्रम् एव — स्थाने सुखम्, साधने तु कठोरता। ‘मूलफलाशनः’ इति पदेन आहारसंयमः अपि तपसः अङ्गम् इति सूच्यते; ‘दुराधर्षम्’ इति च तत् तपः केनापि विघ्नकर्त्रा अभिभवितुम् अशक्यम् इति।

एतस्मिन् एव काले अयोध्याधिपतिः महान् अम्बरीषः इति ख्यातः राजा यष्टुं समुपचक्रमे। तस्य यजमानस्य यज्ञपशुम् इन्द्रः जहार। पशौ प्रणष्टे सति विप्रः पुरोहितः राजानम् इदम् अब्रवीत्। अत्र कथायाः नूतनः प्रवाहः आरभ्यते — विश्वामित्रकथा क्षणं तिष्ठति, अम्बरीषोपाख्यानं च प्रवर्तते; उभे अपि कथे अग्रे शुनःशेपे एव संगच्छेते। इन्द्रेण यज्ञपशोः हरणं तु पुरातनः प्रयोगः — सगरस्य यज्ञे अपि सः एव अश्वम् अहरत्; देवराजः यज्ञविघ्नेन नृपाणां परीक्षां करोति।

पुरोहितः आह — ‘राजन्, आहृतः पशुः तव दुर्नयात् प्रणष्टः; अरक्षितारं राजानं दोषाः घ्नन्ति, नरेश्वर। हे पुरुषर्षभ, एतत् महत् प्रायश्चित्तम् — यावत् कर्म प्रवर्तते तावत् शीघ्रं पशुम् आनय, नरं वा।’ ‘अरक्षितारं राजानं घ्नन्ति दोषाः’ इति वाक्यं राजधर्मस्य सारः — रक्षणम् एव राज्ञः मूलं कर्म; तस्मिन् प्रमादे सति दोषाः स्वयम् एव दण्डयन्ति। ‘पशुं नरं वा’ इति विकल्पः च कथायाः बीजम् — अनेन एव वाक्येन मनुष्यस्य यज्ञपशुत्वं शास्त्रमुखेन प्रवेशितम्, यत् अग्रे शुनःशेपस्य दुःखस्य मूलं भवति।

उपाध्यायस्य वचः श्रुत्वा महाबुद्धिः पुरुषर्षभः सः राजा सहस्रशः गोभिः पशुम् अन्वियेष। महीपतिः तान् तान् देशान् जनपदान् नगराणि वनानि पुण्यानि आश्रमाणि च मार्गमाणः पर्यटति। अत्र द्रष्टव्यम् — राजा न बलेन कमपि हरति, अपि तु मूल्येन क्रेतुम् इच्छति; धर्मस्य मार्गेण एव यज्ञाङ्गं संपादयितुं यतते। ‘सहस्रशः गोभिः’ इति मूल्यस्य औदार्यं सूचयति; तथापि सः यज्ञियं पशुं न लभते, यतः इन्द्रस्य विघ्नः दैवकृतः। कथायाः विस्तारः अत्र देशकालयोः व्यापकतां दर्शयति।

सः राजा भृगुतुंगे पर्वते सभार्यं सपुत्रं समासीनम् ऋचीकं मुनिं संददर्श। अमितप्रभः राजर्षिः तपसा दीप्तं तं महर्षिं प्रणम्य अभिप्रसाद्य च उवाच। ‘प्रणम्य अभिप्रसाद्य’ इति क्रमः मननीयः — प्रथमं नमस्कारः, ततः प्रसादनम्, अनन्तरम् एव याचना; एषा एव याचकस्य मर्यादा। ऋचीकः भृगुवंशजः, अतः ‘भार्गवः’ इति उच्यते; सः सभार्यः सपुत्रः च दृश्यते, येन अग्रिमस्य संवादस्य रङ्गभूमिः सिद्धा भवति।

सर्वत्र कुशलं पृष्ट्वा सः ऋचीकम् इदं वचः अवदत् — ‘यदि गवां शतसहस्रेण सुतं विक्रीणीषे, तर्हि पशोः अर्थे, हे महाभाग भार्गव, कृतकृत्यः अस्मि। मया सर्वे देशाः परिगताः, यज्ञियं पशुं तु न लभे।’ अत्र राज्ञः आपत्तिः प्रकटा — यज्ञः आरब्धः, पशुः नष्टः, कालः च गच्छति; अतः सः मनुष्यम् एव पशुत्वेन याचते। ‘कृतकृत्यः अस्मि’ इति वचनेन राज्ञः दैन्यम् आर्तता च प्रकटीभवति; याचनायाः पूर्वं कुशलप्रश्नः च तस्य विनयं सूचयति। मूल्यं तु महत् — गवां शतसहस्रम्।

‘अतः मूल्येन इतः मम एकं सुतं दातुम् अर्हसि’ इति उक्तः महातेजाः ऋचीकः वचः अब्रवीत् — ‘नरश्रेष्ठ, अहं ज्येष्ठं कथंचन न विक्रीणीयाम्।’ ऋचीकस्य वचः श्रुत्वा तेषां महात्मनां माता अवदत्। पितुः प्रत्याख्यानम् आदौ स्थितम् — ज्येष्ठः हि पितुः प्रियः; एतेन कुटुम्बस्य स्नेहविभागः सूच्यते। ‘कथंचन’ इति पदेन प्रत्याख्यानस्य दृढता व्यज्यते; मुनिः न मूल्यं वर्धयितुम् इच्छति, अपि तु ज्येष्ठविषये एव निषेधं करोति।

सा नरशार्दूलम् अम्बरीषम् इदं वचः उवाच — ‘भगवान् भार्गवः ज्येष्ठं सुतम् अविक्रेयम् आह; मम अपि कनिष्ठः शुनकः दयितः इति विद्धि, प्रभो। तस्मात्, पार्थिव, कनीयसं पुत्रं तव न दास्ये।’ मातुः वचनं पितुः वचनस्य प्रतिबिम्बम् एव — उभौ अपि स्वं स्वं प्रियं रक्षतः, मध्यमः तु उभाभ्याम् अपि न स्मर्यते। अत्र गीताप्रेसमुद्रणे द्वे अर्धे अधिके — ‘अविक्रेयं सुतं ज्येष्ठं भगवानाह भार्गवः’ इति ‘तस्मात्कनीयसं पुत्रं न दास्ये तव पार्थिव’ इति च; समीक्षितसंस्करणे ते न स्तः।

‘प्रायेण हि, नरश्रेष्ठ, ज्येष्ठाः पितृषु वल्लभाः, कनीयांसः च मातृणाम्; तस्मात् अहं कनीयसं रक्ष्ये।’ एवं मुनौ तस्मिन् मुनिपत्न्यां च उक्तवाक्ये सति, हे राम, मध्यमः शुनःशेपः स्वयम् एव वाक्यम् अब्रवीत्। अत्र करुणः अर्थः — यः उभयोः अपि वचने न वर्ण्यते, सः एव स्वयं विक्रेयत्वं स्वीकरोति। ‘प्रायेण’ इति पदेन माता स्वस्य पक्षपातं लोकस्वभावरूपेण मण्डयति; ‘रक्ष्ये’ इति च तस्याः निश्चयः। मध्यमस्य मौनं भङ्क्त्वा वचनम् अत्र एव आरभ्यते।

शुनःशेपः आह — ‘पिता ज्येष्ठम् अविक्रेयम् आह, माता च कनीयसम्; अतः मध्यमः विक्रेयः इति मन्ये। हे राजपुत्र, मां नयस्व।’ एतत् वाक्यं बालस्य धैर्यं दैन्यं च युगपत् प्रकटयति; सः न कञ्चित् दूषयति, न च क्रन्दति, केवलं शिष्टं फलं स्वीकरोति। एतेन एव अयं बालः कथायाः केन्द्रं भवति। तर्कः अपि तस्य शुद्धः — यत् द्वाभ्याम् अपि निषिद्धं तत् अवशिष्टम् एव विक्रेयम् इति; किन्तु तस्य फलं स्वस्य एव विक्रयः।

अथ, हे महाबाहो, तस्य ब्रह्मवादिनः वाक्यान्ते नरेश्वरः राजा हिरण्यस्य सुवर्णस्य कोटिभिः रत्नराशिभिः गवां शतसहस्रेण च शुनःशेपं गृहीत्वा परमप्रीतः जगाम। महातेजाः महायशाः राजर्षिः अम्बरीषः शुनःशेपं रथम् आरोप्य सत्वरः आशु प्रतस्थे। एवम् अयं सर्गः शुनःशेपस्य क्रयेण समाप्यते; अग्रिमे सर्गे पुष्करे मातुलेन विश्वामित्रेण तस्य रक्षा भविष्यति — अतः अयं सर्गः द्वयोः कथयोः सन्धिः। आदौ विश्वामित्रस्य पुष्करगमनम् उक्तम्, अन्ते च शुनःशेपस्य रथारोहणम्; एतयोः मेलनम् एव अग्रिमस्य सर्गस्य विषयः। ‘परमप्रीतः’ इति राज्ञः हर्षः बालस्य दुःखेन सह विरुध्यमानः करुणरसं पोषयति।