बालकाण्डम् — षष्टितमः सर्गः
ऋषिभिः सह यज्ञप्रवर्तनम्, त्रिशङ्कोः सशरीरं दिवारोहणम्, इन्द्रेण पातनम्, दक्षिणस्यां नूतनसृष्टिः, देवानाम् अनुनयेन उपरतिः
अस्मिन् सर्गे शतानन्दः त्रिशङ्कोः सशरीरस्वर्गारोहणस्य वृत्तं कथयति। विश्वामित्रः तपोबलहतान् वासिष्ठान् महोदयं च ज्ञात्वा ऋषिमध्ये वदति — ‘अयम् इक्ष्वाकुदायादः त्रिशङ्कुः धर्मिष्ठः वदान्यः च मां शरणं गतः; यथा अयं स्वशरीरेण देवलोकं गमिष्यति, तथा यज्ञः प्रवर्त्यताम्।’ ऋषयः परमकोपनस्य अग्निकल्पस्य मुनेः वचनं धर्मसंहितम् इति मत्वा यज्ञं प्रवर्तयन्ति; विश्वामित्रः एव याजकः, मन्त्रकोविदाः ऋत्विजः च यथाकल्पं कर्माणि कुर्वन्ति। किन्तु भागार्थम् आहूताः देवताः न अभ्यागच्छन्ति। ततः कोपसमाविष्टः विश्वामित्रः स्रुवम् उद्यम्य स्वार्जितस्य तपसः तेजसा त्रिशङ्कुं सशरीरं दिवं प्रेषयति। तं स्वर्गलोकं गतं दृष्ट्वा पाकशासनः ‘नासि स्वर्गकृतालयः’ इति तं पातयति। ‘त्राहि’ इति विक्रोशन्तं तं श्रुत्वा कौशिकः ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति वदति, दक्षिणमार्गस्थान् अपरान् सप्तर्षीन् नूतनं नक्षत्रवंशं च सृजति, अन्यम् इन्द्रं कर्तुं दैवतानि च स्रष्टुं समुपक्रमते। ततः सम्भ्रान्ताः सर्षिसङ्घाः सुरासुराः सानुनयं याचन्ते; विश्वामित्रः तु ‘प्रतिज्ञातम् अनृतं कर्तुं न उत्सहे’ इति वदति। अन्ते देवाः अनुजानन्ति — वैश्वानरपथात् बहिः तानि नक्षत्राणि तिष्ठन्तु, तेषु च अवाक्शिराः त्रिशङ्कुः अमरसंनिभः जाज्वलतु, ज्योतींषि च तं नृपसत्तमम् अनुयान्तु। सर्वदेवैः अभिष्टुतः मुनिः ‘बाढम्’ इति स्वीकरोति; यज्ञान्ते देवाः ऋषयः च यथागतं गच्छन्ति।
१तपोबलहतान्ज्ञात्वा वासिष्ठान्समहोदयान्।
ऋषिमध्ये महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत॥
२अयमिक्ष्वाकुदायादस्त्रिशङ्कुरिति विश्रुतः।
धर्मिष्ठश्च वदान्यश्च मां चैव शरणं गतः॥
३स्वेनानेन शरीरेण देवलोकजिगीषया।
यथायं स्वशरीरेण देवलोकं गमिष्यति॥
पूर्वस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः महोदयसहितान् वासिष्ठान् शापेन अभिभूतवान्। तान् तपोबलहतान् ज्ञात्वा महातेजाः विश्वामित्रः ऋषिमध्ये अभ्यभाषत — ‘अयम् इक्ष्वाकुदायादः त्रिशङ्कुः इति विश्रुतः, धर्मिष्ठः वदान्यः च, मां चैव शरणं गतः। एषः अनेन एव स्वेन शरीरेण देवलोकं जेतुम् इच्छति। यथा अयं स्वशरीरेण देवलोकं गमिष्यति, तथा भवद्भिः मया सह यज्ञः प्रवर्त्यताम्।’ अत्र द्रष्टव्यम् — विश्वामित्रः न आज्ञापयति, न च प्रथमं स्वस्य तपोबलं दर्शयति; शरणागतस्य कामं तस्य धर्मिष्ठत्वं दानशीलत्वं च पुरतः स्थापयति। ‘मां चैव शरणं गतः’ इति पदेन कविः सर्गस्य मूलसूत्रं निर्दिशति — शरणागतरक्षणम् एव विश्वामित्रस्य सर्वस्याः प्रवृत्तेः हेतुः, तत् एव च अग्रे देवैः सह महान्तं विरोधं जनयति। अपि च ऋषिमध्ये कथनेन सूच्यते यत् अयं यज्ञः न एकाकिनः कर्म, अपि तु सर्वेषां सम्मत्या एव साध्यम्।
१Knowing that Vasiṣṭha’s sons, and Mahodaya with them, had been struck down by the power of his austerity, the mighty Viśvāmitra spoke in the midst of the sages.
२“This man, an heir of Ikṣvāku, renowned as Triśaṅku, is most righteous and most generous, and he has come to me for refuge.
३With this body of his own, and with the wish to win the world of the gods, he desires that in his own body he should go to that world.
४तथा प्रवर्त्यतां यज्ञो भवद्भिश्च मया सह।
विश्वामित्रवचः श्रुत्वा सर्व एव महर्षयः॥
५ऊचुः समेताः सहसा धर्मज्ञा धर्मसंहितम्।
अयं कुशिकदायादो मुनिः परमकोपनः॥
६यदाह वचनं सम्यगेतत्कार्यं न संशयः।
अग्निकल्पो हि भगवान्शापं दास्यति रोषतः॥
७तस्मात्प्रवर्त्यतां यज्ञः सशरीरो यथा दिवि।
गच्छेदिक्ष्वाकुदायादो विश्वामित्रस्य तेजसा॥
विश्वामित्रस्य वचः श्रुत्वा सर्वे एव महर्षयः सहसा समेताः सन्तः धर्मज्ञाः धर्मसंहितं वचनम् ऊचुः — ‘अयं कुशिकदायादः मुनिः परमकोपनः। यत् वचनं सः आह, तत् सम्यक् एव; एतत् कार्यम्, अत्र संशयः नास्ति। अग्निकल्पः हि भगवान् रोषतः शापं दास्यति। तस्मात् यज्ञः प्रवर्त्यताम्, येन विश्वामित्रस्य तेजसा इक्ष्वाकुदायादः सशरीरः यथा दिवि गच्छेत्।’ अत्र द्वौ हेतू दृश्येते — एकः भयम्, अपरः च धर्मनिश्चयः। ऋषयः प्रथमं मुनेः कोपं स्मरन्ति, अनन्तरं तु ‘यदाह वचनं सम्यक्’ इति तस्य वचनस्य धर्मानुगुणत्वम् एव अङ्गीकुर्वन्ति। एतेन वाल्मीकिः दर्शयति यत् प्रार्थना न केवलं भयेन स्वीकृता; तस्यां शरणागतरक्षणरूपः धर्मः विद्यते इति ते अपि जानन्ति। ‘सशरीरः यथा दिवि’ इति तु असाधारणा एव प्रार्थना, यतः देहेन सह स्वर्गगमनं शास्त्रे कुत्रापि न विहितम्।
४So let a sacrifice be performed by you together with me.” Hearing Viśvāmitra’s words, all the great sages,
५knowing dharma, came together at once and spoke words in keeping with dharma: “This sage, the heir of Kuśika, is quick to great anger.
६What he has said is right; this must be done, there is no doubt of it. For the blessed one is like fire, and out of anger he will lay a curse upon us.
७Therefore let the sacrifice be set in motion, so that by Viśvāmitra’s power the heir of Ikṣvāku may go to heaven in his own body.
८ततः प्रवर्त्यतां यज्ञः सर्वे समधितिष्ठत।
एवमुक्त्वा महर्षयः संजह्रुस्ताः क्रियास्तदा॥
९याजकश्च महातेजा विश्वामित्रोऽभवत्क्रतौ।
ऋत्विजश्चानुपूर्व्येण मन्त्रवन्मन्त्रकोविदाः॥
‘ततः यज्ञः प्रवर्त्यताम्; सर्वे समधितिष्ठत’ इति एवम् उक्त्वा ते महर्षयः तदा ताः क्रियाः संजह्रुः। तस्मिन् क्रतौ महातेजाः विश्वामित्रः एव याजकः अभवत्; मन्त्रकोविदाः ऋत्विजः च आनुपूर्व्येण मन्त्रवन्तः स्वस्वकर्मणि स्थिताः। अत्र द्रष्टव्यम् — विश्वामित्रः क्षत्रियकुलोत्पन्नः अपि इदानीं याजकत्वेन स्थितः; तपसा प्राप्तम् अस्य ऋषित्वम् एव अत्र प्रमाणम्। पूर्वसर्गेषु यः राजा सन् वसिष्ठेन पराजितः आसीत्, सः एव अधुना महतः यज्ञस्य याजकः; एषा एव तस्य दीर्घतपसः सिद्धिः। वसिष्ठपुत्राणाम् असम्मतौ अपि यज्ञः न अवसीदति, यतः अन्ये मन्त्रकोविदाः ऋत्विजः उपस्थिताः। ‘आनुपूर्व्येण’ इति पदेन सूच्यते यत् क्रमः अपि क्वचित् न लङ्घितः।
८Let the sacrifice begin, then; let all of you take up your tasks.” Having spoken thus, the great sages set about those rites.
९In that sacrifice the mighty Viśvāmitra himself acted as the offering priest, and the ritual priests, learned in the mantras, took their places in order, reciting as the mantras required.
१०चक्रुः सर्वाणि कर्माणि यथाकल्पं यथाविधि।
ततः कालेन महता विश्वामित्रो महातपाः॥
११चकारावाहनं तत्र भागार्थं सर्वदेवताः।
नाभ्यागमंस्तदा तत्र भागार्थं सर्वदेवताः॥
ऋत्विजः यथाकल्पं यथाविधि सर्वाणि कर्माणि चक्रुः। ततः महता कालेन महातपाः विश्वामित्रः भागार्थं सर्वदेवताः आवाहनं चकार। किन्तु तदा तत्र भागार्थं ताः सर्वदेवताः न अभ्यागमन्। एतत् अतीव गम्भीरं स्थानम् — यज्ञे विधिः अखण्डितः, मन्त्राः अस्खलिताः, याजकः च महातपाः; तथापि देवताः न आगच्छन्ति। अतः स्पष्टं यत् वैगुण्यं न कर्मणि, अपि तु यजमाने — गुरुशापेन चण्डालतां प्राप्तस्य त्रिशङ्कोः यज्ञे भागं ग्रहीतुं ते न इच्छन्ति। अनेन एव विश्वामित्रस्य कोपस्य बीजम् उप्तं भवति। अपि च ‘महता कालेन’ इति पदेन दीर्घः प्रयत्नः सूच्यते; न सहसा मुनिः कुपितः, चिरं प्रतीक्ष्य एव।
१०They carried out all the acts according to the ritual manual and the prescribed rule. Then, after a long time, Viśvāmitra of great austerity
११made the invocation there, calling all the gods to take their portions. But not one of the gods came there then to take a portion.
१२ततः कोपसमाविष्टो विश्वामित्रो महामुनिः।
स्रुवमुद्यम्य सक्रोधस्त्रिशङ्कुमिदमब्रवीत्॥
१३पश्य मे तपसो वीर्यं स्वार्जितस्य नरेश्वर।
एष त्वां स्वशरीरेण नयामि स्वर्गमोजसा॥
१४दुष्प्रापं स्वशरीरेण स्वर्गं गच्छ नरेश्वर।
स्वार्जितं किंचिदप्यस्ति मया हि तपसः फलम्॥
ततः कोपसमाविष्टः महामुनिः विश्वामित्रः स्रुवम् उद्यम्य सक्रोधः त्रिशङ्कुम् इदम् अब्रवीत् — ‘नरेश्वर! मे स्वार्जितस्य तपसः वीर्यं पश्य। एषः अहं त्वां स्वशरीरेण ओजसा स्वर्गं नयामि। स्वशरीरेण दुष्प्रापं स्वर्गं गच्छ, नरेश्वर! यदि मया स्वार्जितं तपसः किञ्चित् अपि फलम् अस्ति, राजन्, तस्य तेजसा सशरीरः दिवं व्रज।’ अत्र यज्ञस्य स्थाने तपः एव साधनं भवति। देवानाम् अनुग्रहः न अपेक्ष्यते; चिरसंचितं तपःफलम् एव साक्षात् व्ययीक्रियते। ‘स्वार्जितम्’ इति पदं द्विः उक्तम् — तेन सूच्यते यत् इदं बलं न केनचित् दत्तम्, अपि तु स्वयम् उपार्जितम्; अतः तस्य व्यये मुनिः स्वतन्त्रः। स्रुवोद्यमनं च यज्ञस्य एव उपकरणेन कृतः सङ्कल्पः इति द्रष्टव्यम्।
१२At that the great sage Viśvāmitra, filled with anger, raised the sacrificial ladle and said this in his wrath to Triśaṅku:
१३“Look, lord of men, at the power of the austerity I have won for myself. By my own strength I now send you to heaven in this very body.
१४Go, lord of men, to that heaven which is so hard to reach in one’s own body. If I have won even the smallest fruit of austerity,
१५राजंस्त्वं तेजसा तस्य सशरीरो दिवं व्रज।
उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन्सशरीरो नरेश्वरः॥
१६दिवं जगाम काकुत्स्थ मुनीनां पश्यतां तदा।
स्वर्गलोकं गतं दृष्ट्वा त्रिशङ्कुं पाकशासनः॥
१७सह सर्वैः सुरगणैरिदं वचनमब्रवीत्।
त्रिशङ्को गच्छ भूयस्त्वं नासि स्वर्गकृतालयः॥
तस्मिन् मुनौ एवम् उक्तवाक्ये सति, हे काकुत्स्थ, सः नरेश्वरः मुनीनां पश्यताम् एव तदा सशरीरः दिवं जगाम। त्रिशङ्कुं स्वर्गलोकं गतं दृष्ट्वा पाकशासनः सर्वैः सुरगणैः सह इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘त्रिशङ्को! भूयः त्वं गच्छ; त्वं स्वर्गकृतालयः न असि।’ एवम् अत्र द्वयोः सामर्थ्ययोः संघर्षः आरभ्यते — तपसः बलं दिवं प्रापयति, देवराजस्य अधिकारः तु तत्र स्थितिं प्रतिषेधति। ‘मुनीनां पश्यताम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् एतत् न गुप्तं कर्म; सर्वे ऋषयः साक्षिणः, अतः मुनेः प्रतिज्ञायाः भङ्गः अपि सर्वेषां पुरतः एव भवेत्। इन्द्रस्य वचनं च न द्वेषमूलकम्, अपि तु मर्यादामूलकम् — यस्य स्वर्गे आलयः न कृतः, सः तत्र न स्थातुम् अर्हति इति।
१५then by the power of it, O king, go to heaven in your body.” When the sage had spoken these words, that lord of men,
१६in his own body, went to heaven, Kākutstha, before the very eyes of the sages. Seeing Triśaṅku arrived in the world of heaven, the chastiser of Pāka
१७spoke these words, with all the hosts of gods about him: “Triśaṅku, go back again; heaven is no home that was made for you.
१८गुरुशापहतो मूढ पत भूमिमवाक्शिराः।
एवमुक्तो महेन्द्रेण त्रिशङ्कुरपतत्पुनः॥
१९विक्रोशमानस्त्राहीति विश्वामित्रं तपोधनम्।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य क्रोशमानस्य कौशिकः॥
२०रोषमाहारयत्तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्।
ऋषिमध्ये स तेजस्वी प्रजापतिरिवापरः॥
‘गुरुशापहतः मूढ! अवाक्शिराः सन् भूमिं पत’ इति महेन्द्रेण एवम् उक्तः त्रिशङ्कुः पुनः अपतत्। पतन् सः ‘त्राहि’ इति विक्रोशमानः तपोधनं विश्वामित्रम् आह्वयत्। क्रोशमानस्य तस्य तत् वचनं श्रुत्वा कौशिकः तीव्रं रोषम् आहारयत्, ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति च अब्रवीत्। तेन वचनेन त्रिशङ्कुः अन्तरिक्षे एव अवतस्थे — न दिवं प्राप्तः, न च भूमौ पतितः। ऋषिमध्ये सः तेजस्वी अपरः प्रजापतिः इव प्रतिभाति स्म। अत्र ‘रोषम् आहारयत्’ इति प्रयोगः मननीयः — रोषः स्वयम् न आगतः, मुनिना आहूतः; तपस्विनः कोपः अपि सङ्कल्पाधीनः इति सूच्यते। शरणागतस्य आर्तनादः एव अस्य कोपस्य निमित्तम्, न तु स्वस्य अपमानः।
१८Struck down by your teacher’s curse, you fool, fall head downwards to the earth!” Addressed in this way by great Indra, Triśaṅku fell once more,
१९crying out “Save me!” to Viśvāmitra, whose wealth is austerity. Hearing those words of his as he cried out, Kauśika
२०summoned up a fierce anger and said, “Stay! Stay!” There in the midst of the sages he shone, a second Prajāpati.
२१सृजन्दक्षिणमार्गस्थान्सप्तर्षीनपरान्पुनः।
नक्षत्रवंशमपरमसृजत्क्रोधमूर्च्छितः॥
२२दक्षिणां दिशमास्थाय ऋषिमध्ये महायशाः।
सृष्ट्वा नक्षत्रवंशं च क्रोधेन कलुषीकृतः॥
२३अन्यमिन्द्रं करिष्यामि लोको वा स्यादनिन्द्रकः।
दैवतान्यपि स क्रोधात्स्रष्टुं समुपचक्रमे॥
क्रोधमूर्च्छितः सः दक्षिणमार्गस्थान् अपरान् सप्तर्षीन् पुनः सृजन् अपरं नक्षत्रवंशम् असृजत्। दक्षिणां दिशम् आस्थाय ऋषिमध्ये महायशाः सः नक्षत्रवंशं सृष्ट्वा क्रोधेन कलुषीकृतः अचिन्तयत् — ‘अन्यम् इन्द्रं करिष्यामि, लोकः वा अनिन्द्रकः स्यात्।’ एवं सः क्रोधात् दैवतानि अपि स्रष्टुं समुपचक्रमे। अत्र वाल्मीकिः दक्षिणदिशः नक्षत्राणां च उत्पत्तिम् आख्यानेन निबध्नाति; तपसः सामर्थ्यं सृष्टिकर्तृत्वपर्यन्तं वर्धते इति दर्शयति। ‘अपरः प्रजापतिः इव’ इति पूर्वोक्तं विशेषणम् अत्र साक्षात् सार्थकं भवति। किन्तु ‘क्रोधमूर्च्छितः’, ‘कलुषीकृतः’ इति पदाभ्यां कविः तस्य दोषम् अपि सूचयति — शक्तिः महती, प्रवर्तिका तु मूर्च्छा एव।
२१Creating other seven sages, set in the southern course, he also created, beside himself with anger, another line of constellations.
२२Taking his stand in the southern quarter, that sage of great renown, there among the ṛṣis, having created that line of constellations, and darkened by his anger, declared:
२३“I shall make another Indra, or else the world shall have no Indra at all.” And in his anger he set about creating gods as well.
२४ततः परमसम्भ्रान्ताः सर्षिसङ्घाः सुरासुराः।
विश्वामित्रं महात्मानमूचुः सानुनयं वचः॥
२५अयं राजा महाभाग गुरुशापपरिक्षतः।
सशरीरो दिवं यातुं नार्हत्येव तपोधन॥
२६तेषां तद्वचनं श्रुत्वा देवानां मुनिपुंगवः।
अब्रवीत्सुमहद्वाक्यं कौशिकः सर्वदेवताः॥
ततः परमसम्भ्रान्ताः सर्षिसङ्घाः सुरासुराः महात्मानं विश्वामित्रं सानुनयं वचः ऊचुः — ‘महाभाग! अयं राजा गुरुशापपरिक्षतः; तपोधन! सशरीरः दिवं यातुं सः न एव अर्हति।’ तेषां देवानां तत् वचनं श्रुत्वा मुनिपुंगवः कौशिकः सर्वदेवताः प्रति सुमहत् वाक्यम् अब्रवीत्। अत्र देवाः न बलेन प्रतिरुन्धन्ति, न च प्रतिशापेन भीषयन्ति; अनुनयेन शास्त्रमर्यादाम् एव स्मारयन्ति। ‘महाभाग’, ‘तपोधन’ इति सम्बोधनाभ्यां ते मुनेः महत्त्वम् अङ्गीकुर्वन्ति, तथापि गुरुशापस्य फलम् अन्यथा कर्तुं न शक्यम् इति निवेदयन्ति। एतेन विरोधः युद्धमार्गं त्यक्त्वा संवादमार्गम् एव प्राप्नोति; विश्वामित्रः अपि प्रत्युत्तरे सुमहत् वाक्यं वदति, न तु शापम्।
२४At this the throngs of sages, and the gods and demons with them, were thrown into utter alarm, and they spoke conciliating words to the great Viśvāmitra:
२५“This king, fortunate one, has been ruined by his teacher’s curse. He does not deserve, man of austerity, to go to heaven in his body.”
२६Hearing those words of the gods, Kauśika, the best of sages, spoke a weighty speech to all the gods:
२७सशरीरस्य भद्रं वस्त्रिशङ्कोरस्य भूपतेः।
आरोहणं प्रतिज्ञातं नानृतं कर्तुमुत्सहे॥
२८स्वर्गोऽस्तु सशरीरस्य त्रिशङ्कोरस्य शाश्वतः।
नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि ध्रुवाण्यथ॥
२९यावल्लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्त्वेतानि सर्वशः।
यत्कृतानि सुराः सर्वे तदनुज्ञातुमर्हथ॥
‘भद्रं वः! अस्य भूपतेः त्रिशङ्कोः सशरीरस्य आरोहणं मया प्रतिज्ञातम्; तत् अनृतं कर्तुं न उत्सहे। अस्य त्रिशङ्कोः सशरीरस्य शाश्वतः स्वर्गः अस्तु; यानि च सर्वाणि मामकानि नक्षत्राणि, तानि ध्रुवाणि सन्तु। यावत् लोकाः धरिष्यन्ति, तावत् एतानि सर्वशः तिष्ठन्तु। हे सुराः! यत् मया कृतानि, तत् सर्वे यूयम् अनुज्ञातुम् अर्हथ।’ अत्र मुनेः अभिप्रेतं स्पष्टीभवति — न देवैः सह विरोधः, न इन्द्रपदस्य लोभः, अपि तु स्ववचनस्य सत्यत्वमात्रम्। ‘अनृतं कर्तुं न उत्सहे’ इति पदे तपस्विनः शीलं समग्रं प्रकाशते। किञ्च सः देवान् न आज्ञापयति; ‘अनुज्ञातुम् अर्हथ’ इति प्रार्थयते एव। एषा एव नम्रता समाधानस्य द्वारं भवति।
२७“Good fortune to you all! I gave my word that this king Triśaṅku should ascend in his body, and I cannot make that word false.
२८Let there be for Triśaṅku an everlasting heaven in his own body, and let all those constellations of mine stand fixed.
२९As long as the worlds endure, let all of them remain. What I have made, gods, you should all consent to.”
३०एवमुक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर्मुनिपुंगवम्।
एवं भवतु भद्रं ते तिष्ठन्त्वेतानि सर्वशः॥
३१गगने तान्यनेकानि वैश्वानरपथाद्बहिः।
नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ तेषु ज्योतिःषु जाज्वलन्॥
३२अवाक्शिरास्त्रिशङ्कुश्च तिष्ठत्वमरसंनिभः।
अनुयास्यन्ति चैतानि ज्योतींषि नृपसत्तमम्॥
एवम् उक्ताः सर्वे सुराः मुनिपुंगवं प्रत्यूचुः — ‘एवं भवतु, ते भद्रम्; एतानि सर्वशः तिष्ठन्तु। हे मुनिश्रेष्ठ! गगने वैश्वानरपथात् बहिः तानि अनेकानि नक्षत्राणि भवन्तु; तेषु ज्योतिःषु जाज्वलन् अवाक्शिराः त्रिशङ्कुः च अमरसंनिभः तिष्ठतु।’ अत्र सूक्ष्मं समाधानं दृश्यते — त्रिशङ्कुः स्वर्गे न प्रविशति, किन्तु स्वर्गतुल्यां शाश्वतीं स्थितिं लभते; नक्षत्राणि च देवयानमार्गात् बहिः स्थाप्यन्ते, येन इन्द्रस्य अधिकारः न बाध्यते। अवाक्शिरस्त्वम् अपि गुरुशापस्य चिह्नम् एव अवशिष्टम्। एवं देवानाम् अधिकारः मुनेः प्रतिज्ञा च उभे अपि रक्षिते भवतः; एषा एव वाल्मीकेः शैली — विरोधः न एकपक्षस्य भङ्गेन, अपि तु उभयोः मर्यादारक्षणेन शाम्यति।
३०Addressed in this way, all the gods answered the best of sages: “So be it, and good fortune to you. Let all these things stand.
३१Let those many constellations of yours be in the sky, outside the path of Vaiśvānara, best of sages; and among those lights, blazing there,
३२let Triśaṅku too remain, head downwards, like one of the immortals. And these lights shall follow that best of kings
३३कृतार्थं कीर्तिमन्तं च स्वर्गलोकगतं यथा।
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा सर्वदेवैरभिष्टुतः॥
३४ऋषिमध्ये महातेजा बाढमित्येव देवताः।
ततो देवा महात्मानो ऋषयश्च तपोधनाः।
जग्मुर्यथागतं सर्वे यज्ञस्यान्ते नरोत्तम॥
‘एतानि च ज्योतींषि कृतार्थं कीर्तिमन्तं स्वर्गलोकगतम् इव च तं नृपसत्तमम् अनुयास्यन्ति’ इति देवैः उक्तम्। एवं सर्वदेवैः ऋषिभिः च अभिष्टुतः धर्मात्मा महातेजाः विश्वामित्रः ऋषिमध्ये देवताः प्रति ‘बाढम्’ इति एव प्रत्यवदत्। ततः यज्ञस्य अन्ते, हे नरोत्तम, महात्मानः देवाः तपोधनाः ऋषयः च सर्वे यथागतं जग्मुः। एकपदेन एव मुनेः महान् कोपः शान्तः — एतत् अपि तस्य महत्त्वम्। एवं त्रिशङ्कोः आख्यानं समाप्यते; दक्षिणगगने अवाक्शिराः त्रिशङ्कुः तिष्ठति इति लोकप्रसिद्धिः। अग्रिमे सर्गे विश्वामित्रः दक्षिणां दिशं विघ्नबहुलां मत्वा पश्चिमायां पुष्करेषु तपः आरभते, तत्र च अम्बरीषस्य यज्ञे शुनःशेपस्य कथा आरभ्यते।
३३as one who has gained his end, won fame, and reached the world of heaven.” Then Viśvāmitra, righteous of soul, praised by all the gods,
३४the mighty one, answered the gods in the midst of the sages with only this: “So be it.” Then, best of men, at the end of the sacrifice the great gods and the sages rich in austerity all went back as they had come.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६०॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।