बालकाण्डम् — एकोनषष्टितमः सर्गः
चण्डालरूपिणः त्रिशङ्कोः आश्वासनम्, यज्ञार्थम् ऋषीणाम् आमन्त्रणाय शिष्यप्रेषणम्, महोदयवासिष्ठानां निष्ठुरवचनम्, विश्वामित्रस्य कोपः शापश्च
अस्मिन् सर्गे शतानन्दः कथयति — गुरुशापेन चण्डालतां गतः त्रिशङ्कुः ‘दैवम् एव परम्’ इति उक्त्वा विश्वामित्रं शरणं गतः। कुशिकात्मजः कृपया मधुरं वचनम् अब्रवीत् — ‘वत्स इक्ष्वाको, स्वागतं ते; मा भैषीः, शरणं ते प्रदास्यामि। अहं यज्ञसाह्यकरान् महर्षीन् आमन्त्रये; गुरुशापकृतेन अनेन एव रूपेण त्वं सशरीरः दिवं गमिष्यसि; शरण्यं कौशिकम् आगतस्य तव स्वर्गः हस्तप्राप्तः इति मन्ये।’ ततः सः पुत्रान् यज्ञसम्भारार्थं व्यादिदेश, शिष्यान् च सवासिष्ठान् सर्वान् ऋषीन् सशिष्यान् सर्त्विजः आनेतुम् आदिशत् — ‘यः कश्चित् अनादृतं वचनं ब्रूयात्, तत् अपि अखिलेन मह्यम् आख्येयम्’ इति। सर्वेभ्यः देशेभ्यः ब्रह्मवादिनः आगच्छन्; शिष्याः तु न्यवेदयन् — ‘महोदयं वर्जयित्वा सर्वे आयान्ति; वसिष्ठस्य पुत्रशतं तु क्रोधपर्याकुलाक्षरम् अवदत् — यस्य याजकः क्षत्रियः, यजमानः च चण्डालः, तस्य हविः सुरर्षयः कथं भुञ्जीरन्? चाण्डालभोजनं भुक्त्वा ब्राह्मणाः कथं स्वर्गं यान्तु?’ इति। तत् निष्ठुरं वचनं श्रुत्वा क्रोधसंरक्तनयनः विश्वामित्रः वासिष्ठान् अशपत् — ‘अद्य एव कालपाशेन वैवस्वतक्षयं नीताः यूयं सप्त जातिशतानि श्वमांसाहाराः निर्घृणाः मुष्टिकाः मृतपाः भवत’ इति; महोदयं च ‘सर्वलोकेषु दूषितः निषादत्वं गमिष्यसि, प्राणातिपातनिरतः निरनुक्रोशः च भूत्वा दीर्घकालं दुर्गतिं वर्तयिष्यसि’ इति। एतावत् उक्त्वा महामुनिः ऋषिमध्ये विरराम।
१उक्तवाक्यं तु राजानं कृपया कुशिकात्मजः।
अब्रवीन्मधुरं वाक्यं साक्षाच्चण्डालतां गतम्॥
२इक्ष्वाको स्वागतं वत्स जानामि त्वां सुधार्मिकम्।
शरणं ते प्रदास्यामि मा भैषीर्नृपपुंगव॥
पूर्वसर्गे त्रिशङ्कुः गुरुशापेन चाण्डालतां प्राप्तः विश्वामित्रम् एव शरणं गतवान्, ‘दैवम् एव परं मन्ये, पौरुषं तु निरर्थकम्’ इति च उक्तवान्। एवम् उक्तवाक्यं साक्षात् चण्डालतां गतं तं राजानं दृष्ट्वा कुशिकात्मजः कृपया आर्द्रमनाः मधुरं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘वत्स इक्ष्वाको, स्वागतं ते; अहं त्वां सुधार्मिकं जानामि। हे नृपपुंगव, मा भैषीः; शरणं ते प्रदास्यामि।’ अत्र द्रष्टव्यम् — यं वसिष्ठपुत्राः रूपं दृष्ट्वा एव त्यक्तवन्तः, तं विश्वामित्रः ‘वत्स’ इति सम्बोधयति। शरणागतस्य बाह्यं रूपं न गण्यते, धर्मनिष्ठा एव गण्यते इति अस्य सर्गस्य मूलभूतः भावः। ‘स्वागतम्’ इति पदेन विश्वामित्रः तं न केवलं स्वीकरोति, अपि तु अतिथिवत् सत्करोति; ‘मा भैषीः’ इति च अभयदानम् — एतत् एव क्षत्रियधर्मस्य मुनिधर्मस्य च सङ्गमः।
१When the king had spoken so, the son of Kuśika, moved by pity, answered him — plainly turned outcaste as he was — with gentle words.
२‘Welcome, child of Ikṣvāku. I know you for a truly righteous man. I shall grant you refuge; have no fear, bull among kings.
३अहमामन्त्रये सर्वान्महर्षीन्पुण्यकर्मणः।
यज्ञसाह्यकरान्राजंस्ततो यक्ष्यसि निर्वृतः॥
४गुरुशापकृतं रूपं यदिदं त्वयि वर्तते।
अनेन सह रूपेण सशरीरो गमिष्यसि॥
५हस्तप्राप्तमहं मन्ये स्वर्गं तव नराधिप।
यस्त्वं कौशिकमागम्य शरण्यं शरणागतः॥
ततः विश्वामित्रः प्रतिजानीते — ‘अहं स्वयम् एव यज्ञसाह्यकरान् पुण्यकर्मणः सर्वान् महर्षीन् आमन्त्रये; ततः त्वं निर्वृतः सन् यक्ष्यसि। गुरुशापकृतं यत् इदं रूपं त्वयि वर्तते, तेन एव रूपेण सह सशरीरः त्वं दिवं गमिष्यसि। हे नराधिप, तव स्वर्गः हस्तप्राप्तः इति अहं मन्ये, यतः त्वं शरण्यं कौशिकम् आगम्य शरणागतः।’ अत्र विश्वामित्रः न शापं निवारयति, न च रूपान्तरं करोति; अपि तु शापकृतम् एव रूपम् आदाय स्वर्गारोहणं साधयितुं प्रतिजानीते। एषा प्रतिज्ञा एव अग्रिमयोः सर्गयोः सर्वस्य कथाप्रवाहस्य बीजम्। यत् वसिष्ठः ‘न शक्यते’ इति निराचकार, तत् एव विश्वामित्रः ‘करिष्यामि’ इति प्रतिजानीते; अनयोः स्पर्धा अत्र पुनः प्रकाशते।
३I myself shall invite all the great seers of holy works, who will lend their help at the sacrifice; then, your majesty, you shall sacrifice with an untroubled mind.
४And in this very form that your teacher’s curse has laid upon you, with this body, you shall go.
५I hold that heaven is already in your hand, lord of men, since you have come to Kauśika, who gives refuge, and taken refuge with him.’
६एवमुक्त्वा महातेजाः पुत्रान्परमधार्मिकान्।
व्यादिदेश महाप्राज्ञान्यज्ञसम्भारकारणात्॥
७सर्वान्शिष्यान्समाहूय वाक्यमेतदुवाच ह।
सर्वानृषीन्सवासिष्ठानानयध्वं ममाज्ञया॥
एवम् उक्त्वा महातेजाः विश्वामित्रः यज्ञसम्भारसङ्ग्रहणार्थं परमधार्मिकान् महाप्राज्ञान् स्वपुत्रान् व्यादिदेश। ततः सर्वान् शिष्यान् समाहूय इदं वाक्यम् उवाच — ‘मम आज्ञया वसिष्ठपुत्रैः सहितान् सर्वान् ऋषीन् आनयध्वम्।’ यज्ञः हि न एकाकिनः कर्म; ऋत्विजः सदस्याः च अवश्यम् अपेक्ष्यन्ते। अतः तपोबलसम्पन्नः अपि विश्वामित्रः प्रथमं मुनिसमाजस्य सम्मतिम् एव अन्विच्छति। विशेषतः वसिष्ठपुत्राः अपि आमन्त्रणीयाः इति तस्य आग्रहः — वैरं विस्मृत्य विधिम् एव अनुसरति इति तात्पर्यम्।
६Having said this, the sage of great splendour directed his wise and wholly righteous sons to see to the gathering of the materials for the sacrifice.
७He then summoned all his pupils and said this to them: ‘At my command bring here all the seers, and the sons of Vasiṣṭha with them —
८सशिष्यान्सुहृदश्चैव सर्त्विजः सुबहुश्रुतान्।
यदन्यो वचनं ब्रूयान्मद्वाक्यबलचोदितः॥
९तत्सर्वमखिलेनोक्तं ममाख्येयमनादृतम्।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दिशो जग्मुस्तदाज्ञया॥
‘सशिष्यान् सुहृदः सर्त्विजः सुबहुश्रुतान् च आनयध्वम्। यदि कश्चित् अन्यः मम वाक्यबलेन चोदितः सन् अनादरपूर्णं किमपि वचनं ब्रूयात्, तत् सर्वम् अखिलेन मह्यम् आख्येयम्’ इति। तस्य तत् वचनं श्रुत्वा शिष्याः तदाज्ञया दिशः जग्मुः। अत्र विश्वामित्रः प्रतिकूलम् अपि वचनं श्रोतुम् इच्छति; एषः एव आग्रहः अग्रे शापस्य निमित्तं भवति — यत् न श्रुतं स्यात्, तत्र क्रोधस्य अवकाशः अपि न स्यात्। शिष्याः च गुरोः आज्ञया चतसृषु दिक्षु प्रस्थिताः — एवं कथा विस्तारं प्राप्नोति।
८with their pupils, their friends and their priests, men of wide learning. And if anyone else, prompted by the force of my words, should speak
९some slighting word, you are to report the whole of it to me, leaving nothing out.’ Hearing what he said, they went out to the four quarters at his command.
१०आजग्मुरथ देशेभ्यः सर्वेभ्यो ब्रह्मवादिनः।
ते च शिष्याः समागम्य मुनिं ज्वलिततेजसम्॥
११ऊचुश्च वचनं सर्वं सर्वेषां ब्रह्मवादिनाम्।
श्रुत्वा ते वचनं सर्वे समायान्ति द्विजातयः॥
१२सर्वदेशेषु चागच्छन्वर्जयित्वा महोदयम्।
वासिष्ठं यच्छतं सर्वं क्रोधपर्याकुलाक्षरम्॥
अथ सर्वेभ्यः देशेभ्यः ब्रह्मवादिनः ऋषयः आजग्मुः। ते शिष्याः च समागम्य ज्वलिततेजसं मुनिम् उपेत्य सर्वेषां ब्रह्मवादिनां वचनं न्यवेदयन् — ‘भवतः वचनं श्रुत्वा सर्वे द्विजातयः समायान्ति; सर्वदेशेषु ते आगच्छन्, केवलं महोदयं वर्जयित्वा। वसिष्ठस्य यत् पुत्रशतं तत् सर्वं क्रोधपर्याकुलाक्षरं यत् वचनम् आह, तत् अपि श्रूयताम्।’ शिष्याः गुरोः आदेशम् अनुसृत्य निष्ठुरम् अपि वचनं न गोपायन्ति — पूर्वोक्तस्य आदेशस्य एतत् एव फलम्। महोदयस्य नाम अत्र पृथक् एव उल्लिखितम्, यतः सः वसिष्ठपुत्रेभ्यः अन्यः ऋषिः, किन्तु तेषाम् एव पक्षपाती।
१०Then the expounders of sacred lore came in from every country; and the pupils returned and approached the sage, whose splendour blazed like fire,
११and repeated everything that all those expounders had said. ‘Hearing your word, all the twice-born are on their way.
१२They have set out from every country, all but Mahodaya. But the hundred sons of Vasiṣṭha — all of them, in words stumbling with anger —
१३यथाह वचनं सर्वं शृणु त्वं मुनिपुंगव।
क्षत्रियो याजको यस्य चण्डालस्य विशेषतः॥
१४कथं सदसि भोक्तारो हविस्तस्य सुरर्षयः।
ब्राह्मणा वा महात्मानो भुक्त्वा चाण्डालभोजनम्॥
१५कथं स्वर्गं गमिष्यन्ति विश्वामित्रेण पालिताः।
एतद्वचननैष्ठुर्यमूचुः संरक्तलोचनाः॥
‘हे मुनिपुंगव, यथा ते आहुः तथा सर्वं शृणु — यस्य याजकः क्षत्रियः, यः च विशेषतः चण्डालः, तस्य हविः सदसि सुरर्षयः कथं भोक्तारः भवेयुः? महात्मानः ब्राह्मणाः वा चाण्डालभोजनं भुक्त्वा विश्वामित्रेण पालिताः सन्तः कथं स्वर्गं गमिष्यन्ति?’ इति एतत् वचननैष्ठुर्यं संरक्तलोचनाः ते ऊचुः। अत्र द्वौ दोषौ उद्भाव्येते — याजकस्य क्षत्रियत्वं यजमानस्य च चण्डालत्वम्। वस्तुतः तु वासिष्ठानां कोपस्य मूलं पुरातनं गुरुद्वयवैरम् एव, न तु शुद्धः शास्त्रविचारः; यतः त्रिशङ्कोः चण्डालत्वं तेषाम् एव पित्रा दत्तेन शापेन जातम्।
१३hear, bull among sages, the whole of what they said: “Of a man whose sacrificing priest is a kṣatriya, and who is, beyond everything else, an outcaste —
१४how are the gods and seers in the hall to eat that man’s oblation? Or how are great-souled brāhmaṇas, having eaten an outcaste’s food,
१५to go to heaven, even though Viśvāmitra protects them?” Such was the harshness of speech they uttered, their eyes red with anger —
१६वासिष्ठा मुनिशार्दूल सर्वे सहमहोदयाः।
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सर्वेषां मुनिपुंगवः॥
१७क्रोधसंरक्तनयनः सरोषमिदमब्रवीत्।
यद्दूषयन्त्यदुष्टं मां तप उग्रं समास्थितम्॥
‘हे मुनिशार्दूल, महोदयेन सहिताः सर्वे वासिष्ठाः एवम् अवदन्’ इति शिष्यैः निवेदितम्। तेषां सर्वेषां तत् वचनं श्रुत्वा मुनिपुंगवः विश्वामित्रः क्रोधसंरक्तनयनः सरोषम् इदम् अब्रवीत् — ‘उग्रं तपः समास्थितम् अदुष्टं मां ये दूषयन्ति, ते दुरात्मानः भस्मीभूताः भविष्यन्ति, अत्र संशयः न अस्ति।’ अत्र ‘अदुष्टम्’ इति पदेन स्वस्य निर्दोषता, ‘उग्रं तपः समास्थितम्’ इति च तपसः प्रामाण्यं सूच्यते।
१६the sons of Vasiṣṭha, tiger among sages, all of them, and Mahodaya with them.’ Hearing what all of them had said, the bull among sages,
१७his eyes red with rage, spoke out in anger: ‘Those evil men who defile me, who am undefiled and set upon fierce austerity,
१८भस्मीभूता दुरात्मानो भविष्यन्ति न संशयः।
अद्य ते कालपाशेन नीता वैवस्वतक्षयम्॥
१९सप्तजातिशतान्येव मृतपाः सम्भवन्तु ते।
श्वमांसनियताहारा मुष्टिका नाम निर्घृणाः॥
‘अद्य एव ते कालपाशेन नीताः वैवस्वतक्षयं गताः। सप्त जातिशतानि ते मृतपाः सम्भवन्तु — श्वमांसनियताहाराः निर्घृणाः मुष्टिकाः नाम चण्डालाः भवन्तु।’ अत्र विश्वामित्रः न अस्त्रं गृह्णाति, न सेनाम् आह्वयति; तपोबलात् उत्पन्नं वचनम् एव तस्य शस्त्रम्। यत् वचनेन दूषितः, तत् वचनेन एव प्रतिकरोति इति अपि द्रष्टव्यम्। ये च चाण्डालान्नं निन्दितवन्तः, ते एव श्वमांसभोजिनः भवन्तु इति शापस्य अनुरूपता विशेषेण मननीया।
१८shall be burnt to ashes; of that there is no doubt. This very day they are led off by the noose of Death to the house of Vaivasvata.
१९For seven hundred births over let them be born as tenders of corpses, pitiless men called Muṣṭikas whose settled food is the flesh of dogs.
२०विकृताश्च विरूपाश्च लोकाननुचरन्त्विमान्।
महोदयश्च दुर्बुद्धिर्मामदूष्यं ह्यदूषयत्॥
२१दूषितः सर्वलोकेषु निषादत्वं गमिष्यति।
प्राणातिपातनिरतो निरनुक्रोशतां गतः॥
‘विकृताः विरूपाः च सन्तः ते इमान् लोकान् अनुचरन्तु। यः दुर्बुद्धिः महोदयः माम् अदूष्यं दूषितवान्, सः अपि सर्वलोकेषु दूषितः सन् निषादत्वं गमिष्यति; प्राणातिपातनिरतः निरनुक्रोशतां गतः च भविष्यति।’ अत्र शापयोः भेदः द्रष्टव्यः — वासिष्ठाः मुष्टिकत्वं प्राप्नुवन्ति, महोदयः तु निषादत्वम्। उभयत्र अपि वाग्दोषस्य फलं जन्मान्तरेषु अनुवर्तते इति भावः। ‘माम् अदूष्यम्’ इति पुनरुक्त्या विश्वामित्रस्य पीडा प्रकटीभवति।
२०Misshapen and deformed, let them wander through these worlds. And Mahodaya, that fool, who has defiled me, who am not to be defiled —
२१defiled in all the worlds, he shall come to the state of a Niṣāda, bent upon the taking of life, and grown pitiless.
२२दीर्घकालं मम क्रोधाद्दुर्गतिं वर्तयिष्यति।
एतावदुक्त्वा वचनं विश्वामित्रो महातपाः।
विरराम महातेजा ऋषिमध्ये महामुनिः॥
‘मम क्रोधात् सः दीर्घकालं दुर्गतिं वर्तयिष्यति’ इति एतावत् वचनम् उक्त्वा महातपाः महातेजाः महामुनिः विश्वामित्रः ऋषिमध्ये विरराम। अनेन सर्गः समाप्यते। अग्रिमे सर्गे शेषाः महर्षयः भयेन सम्मत्या च यज्ञं प्रवर्तयन्ति, विश्वामित्रः च स्वयं याजकः भवति। ‘एतावत्’ इति पदेन कविः सूचयति — शापः पर्याप्तः, अधिकं वक्तव्यं न अवशिष्टम्; मौनम् एव क्रोधस्य अवसानम्।
२२For a long time, through my anger, he shall live out that wretched course.’ Having said just this much, Viśvāmitra of great austerity, the great sage of great splendour, fell silent in the midst of the seers.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।