बालकाण्डम् — अष्टपञ्चाशः सर्गः
वसिष्ठपुत्रैस्त्रिशङ्कोर्भर्त्सनं प्रत्याख्यानं च, शापेन चण्डालत्वप्राप्तिः, मन्त्रिपौराणां पलायनम्, विश्वामित्रस्य शरणागमनम्
अस्मिन् सर्गे शतानन्दः त्रिशङ्कोः शापकथां कथयति। वसिष्ठेन प्रत्याख्यातः त्रिशङ्कुः वसिष्ठपुत्रान् याजनार्थं प्रार्थयते; ते तु क्रोधसमन्विताः वदन्ति — ‘सत्यवादिना गुरुणा प्रत्याख्यातः सन् कथं शाखान्तरम् उपगतोऽसि? इक्ष्वाकूणां पुरोधाः एव परमा गतिः। यं क्रतुम् अशक्यम् इति भगवान् वसिष्ठः उक्तवान्, तं वयं कथञ्चन समाहर्तुं न शक्नुमः। बालिशः असि, स्वपुरं गच्छ।’ ततः त्रिशङ्कुः ‘अन्यां गतिं गमिष्यामि’ इति वदति; तत् घोराभिसंहितं वाक्यं श्रुत्वा ऋषिपुत्राः परमसंक्रुद्धाः ‘चण्डालत्वं गमिष्यसि’ इति शापं ददति, स्वं स्वम् आश्रमं च विशन्ति। रात्र्यां व्यतीतायां राजा नीलः नीलवस्त्रधरः ध्वस्तमूर्धजः चित्यमाल्यांगरागः आयसाभरणः च चण्डालतां गच्छति। तं दृष्ट्वा मन्त्रिणः पौराः च तं त्यक्त्वा प्राद्रवन्ति; सः तु एकः एव परमात्मवान् दिवारात्रं दह्यमानः विश्वामित्रं प्रति गच्छति। विश्वामित्रः तं विफलीकृतं दृष्ट्वा कारुण्यम् आगतः पृच्छति — ‘किम् आगमनकार्यं ते?’ त्रिशङ्कुः प्राञ्जलिः स्वां व्यथां निवेदयति — गुरुभिः प्रत्याख्यातः, क्रतुशतं कृतम् अपि निष्फलम्, अनृतं न कदापि उक्तम्, प्रजाः धर्मेण पालिताः, तथापि गुरवः न तुष्यन्ति; अतः दैवम् एव परम्, पौरुषं निरर्थकम्। अन्ते सः विश्वामित्रं प्रार्थयते — ‘अन्यां गतिं न गमिष्यामि; भवान् एव पुरुषकारेण दैवं निवर्तयितुम् अर्हति।’ एतेन आगामिनः सर्गस्य बीजम् उप्तम्।
१ततस्त्रिशङ्कोर्वचनं श्रुत्वा क्रोधसमन्वितम्।
ऋषिपुत्रशतं राम राजानमिदमब्रवीत्॥
२प्रत्याख्यातोऽसि दुर्मेधो गुरुणा सत्यवादिना।
तं कथं समतिक्रम्य शाखान्तरमुपेयिवान्॥
३इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमा गतिः।
न चातिक्रमितुं शक्यं वचनं सत्यवादिनः॥
४अशक्यमिति सोवाच वसिष्ठो भगवानृषिः।
तं वयं वै समाहर्तुं क्रतुं शक्ताः कथंचन॥
५बालिशस्त्वं नरश्रेष्ठ गम्यतां स्वपुरं पुनः।
याजने भगवान्शक्तस्त्रैलोक्यस्यापि पार्थिव॥
पूर्वस्मिन् सर्गे त्रिशङ्कुः वसिष्ठेन प्रत्याख्यातः सन् दक्षिणां दिशं गत्वा तपस्यतः वसिष्ठपुत्रान् उपगम्य याजनं प्रार्थितवान्। अस्मिन् सर्गे तस्य तत् वचनं श्रुत्वा क्रोधसमन्वितम् ऋषिपुत्रशतं राजानं प्रत्यब्रवीत् — ‘दुर्मेध, सत्यवादिना गुरुणा त्वं प्रत्याख्यातः; तं समतिक्रम्य कथं शाखान्तरम् उपगतोऽसि? सर्वेषाम् इक्ष्वाकूणां पुरोधाः एव परमा गतिः, सत्यवादिनः च वचनम् अतिक्रमितुं न शक्यम्। यं क्रतुं भगवान् वसिष्ठः ऋषिः अशक्यः इति उक्तवान्, तं वयं केनापि प्रकारेण समाहर्तुं न शक्नुमः। हे नरश्रेष्ठ, बालिशः असि; स्वपुरं पुनः गच्छ। हे पार्थिव, भगवान् हि त्रैलोक्यस्य अपि याजने समर्थः।’ अत्र द्रष्टव्यम् — ऋषिपुत्राः न स्वकीयम् असामर्थ्यं वदन्ति, अपि तु गुरोः वचनस्य अनुल्लङ्घ्यत्वम् एव प्रमाणयन्ति। एतेन कविः शिष्यधर्मस्य सीमां दर्शयति। विस्तरेण चिन्त्यते चेत्, ऋषिपुत्राणां त्रयः हेतवः — प्रथमः गुरोः सत्यवादित्वम्, द्वितीयः कुलपुरोहितस्य नियतस्थानम्, तृतीयः शिष्यस्य विनयः। एतेषु त्रिषु अपि त्रिशङ्कुना अतिक्रमः कृतः, अतः तेषां कोपः न अकारणः। ‘अशक्यम्’ इति वसिष्ठस्य निर्णयः शक्त्यभावात् न, अपितु शास्त्रविरोधात्; सशरीरस्य स्वर्गगमनं हि लोकधर्मविरुद्धम्।
१Then, hearing Triśaṅku's words, the hundred sons of the seer, filled with anger, said this to the king, Rāma.
२‘You are a fool. You have been turned away by your teacher, who speaks only truth. How could you pass him by and go over to another school?
३For all the Ikṣvākus the family priest is the highest recourse, and the word of one who speaks truth cannot be set aside.
४The blessed seer Vasiṣṭha declared the thing impossible. How then could we, by any means whatever, undertake that sacrifice?
५You are a child, best of men. Go back to your own city. The blessed one, O king, is able to officiate even for the three worlds.
६अवमानं कथं कर्तुं तस्य शक्ष्यामहे वयम्।
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधपर्याकुलाक्षरम्॥
७स राजा पुनरेवैतानिदं वचनमब्रवीत्।
प्रत्याख्यातो भगवता गुरुपुत्रैस्तथैव हि॥
८अन्यां गतिं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु तपोधनाः।
ऋषिपुत्रास्तु तच्छ्रुत्वा वाक्यं घोराभिसंहितम्॥
९शेपुः परमसंक्रुद्धाश्चण्डालत्वं गमिष्यसि।
इत्युक्त्वा ते महात्मानो विविशुः स्वं स्वमाश्रमम्॥
‘तस्य अवमानं कर्तुं वयं कथं शक्ष्यामहे?’ इति तेषां क्रोधपर्याकुलाक्षरं वचनं श्रुत्वा सः राजा पुनः एव एतान् इदम् अब्रवीत् — ‘भगवता वसिष्ठेन अहं प्रत्याख्यातः, तथा एव गुरुपुत्रैः अपि। हे तपोधनाः, भवतां स्वस्ति भवतु; अन्यां गतिं गमिष्यामि।’ इदं घोराभिसंहितं वाक्यं श्रुत्वा ऋषिपुत्राः परमसंक्रुद्धाः शेपुः — ‘चण्डालत्वं गमिष्यसि’ इति। एवम् उक्त्वा ते महात्मानः स्वं स्वम् आश्रमं विविशुः। अत्र ‘घोराभिसंहितम्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — राज्ञः वचने अन्यदेवताश्रयणस्य सूचना आसीत्, तत् एव ऋषिपुत्राणां कोपस्य कारणम्। किञ्च शापः न वधः, अपि तु जातिपरिवर्तनम्; तेन एव आगामिनि सर्गे विश्वामित्रस्य करुणायाः अवकाशः जायते। राज्ञः वचनं शान्तम् एव, किन्तु तस्य अन्तः गूढः अभिप्रायः — यदि ब्राह्मणाः न याजयन्ति, तर्हि अन्यत्र गमिष्यामि इति। तम् एव अभिप्रायं कविः ‘घोराभिसंहितम्’ इति पदेन सूचयति। ‘स्वं स्वम् आश्रमम्’ इति द्विरुक्त्या ते पृथक् पृथक् गताः, न च शापानन्तरं पुनः संवादः अभूत् इति द्योत्यते।
६How shall we be able to slight him?’ Hearing that speech of theirs, in which every syllable was disordered with anger,
७the king spoke to them once more in these words: ‘The blessed one has turned me away, and his sons have done the same.
८I shall go elsewhere for help. May it be well with you, ascetics.’ When the sons of the seer heard those words, with their dreadful implication,
९they were furious beyond measure and cursed him: ‘You shall fall to the state of a caṇḍāla!’ So saying, those great-souled men went back each to his own hermitage.
१०अथ रात्र्यां व्यतीतायां राजा चण्डालतां गतः।
नीलवस्त्रधरो नीलः पुरुषो ध्वस्तमूर्धजः॥
११चित्यमाल्यांगरागश्च आयसाभरणोऽभवत्।
तं दृष्ट्वा मन्त्रिणः सर्वे त्यज्य चण्डालरूपिणम्॥
१२प्राद्रवन्सहिता राम पौरा येऽस्यानुगामिनः।
एको हि राजा काकुत्स्थ जगाम परमात्मवान्॥
१३दह्यमानो दिवारात्रं विश्वामित्रं तपोधनम्।
विश्वामित्रस्तु तं दृष्ट्वा राजानं विफलीकृतम्॥
अथ रात्र्यां व्यतीतायां राजा चण्डालतां गतः। सः नीलः अभवत्, नीलवस्त्रधरः, ध्वस्तमूर्धजः, चित्याः माल्यैः अङ्गरागैः च लिप्तः, आयसाभरणः च। तं चण्डालरूपिणं दृष्ट्वा सर्वे मन्त्रिणः तं त्यज्य, ये च पौराः तस्य अनुगामिनः आसन् ते अपि सहिताः प्राद्रवन्। किन्तु सः राजा एकः एव परमात्मवान् सन्, दिवारात्रं शोकाग्निना दह्यमानः, तपोधनं विश्वामित्रं प्रति जगाम। अत्र कविः राज्ञः धैर्यं सूचयति — शरीरं विकृतम्, परिजनः त्यक्तवान्, तथापि सङ्कल्पः न शिथिलः। ‘परमात्मवान्’ इति पदेन आत्मनि स्थिरः, न तु विषादवशः इति द्योत्यते। एषः एव त्रिशङ्कोः विश्वामित्रसम्बन्धस्य आरम्भः। अत्र कविः चण्डालत्वस्य लक्षणानि षट् गणयति — वर्णस्य नीलता, वस्त्रस्य नीलता, केशानां ध्वंसः, चिताभस्मनः अनुलेपनम्, आयसानि आभरणानि, दर्शनस्य घोरता। एतैः राजचिह्नानां विपर्ययः सूचितः — यः पूर्वं चन्दनेन लिप्तः, सः इदानीं चिताभस्मना; यः सुवर्णालङ्कृतः, सः इदानीं लोहभूषितः।
१०Then, when the night had passed, the king was reduced to the state of a caṇḍāla: dark-skinned, dressed in dark cloth, his hair shorn away,
११smeared with ash and garlands from the cremation ground, and wearing ornaments of iron. Seeing him thus in the form of a caṇḍāla, all his ministers left him
१२and fled away together, Rāma, with the townsmen who had come after him. The king alone went on, steadfast in himself,
१३burning day and night, to Viśvāmitra the ascetic. When Viśvāmitra saw that the king had been brought to nothing,
१४चण्डालरूपिणं राम मुनिः कारुण्यमागतः।
कारुण्यात्स महातेजा वाक्यं परमधार्मिकः॥
१५इदं जगाद भद्रं ते राजानं घोरदर्शनम्।
किमागमनकार्यं ते राजपुत्र महाबल॥
१६अयोध्याधिपते वीर शापाच्चण्डालतां गतः।
अथ तद्वाक्यमाकर्ण्य राजा चण्डालतां गतः॥
१७अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्।
प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च॥
विश्वामित्रः तं विफलीकृतं चण्डालरूपिणं राजानं दृष्ट्वा कारुण्यम् आगतः। कारुण्यात् सः महातेजाः परमधार्मिकः घोरदर्शनं राजानं प्रति इदं वाक्यं जगाद — ‘भद्रं ते। हे महाबल राजपुत्र, किम् आगमनकार्यं ते? हे वीर अयोध्याधिपते, शापात् त्वं चण्डालतां गतः।’ तत् वाक्यम् आकर्ण्य चण्डालतां गतः सः राजा वाक्यज्ञः सन् वाक्यकोविदं मुनिं प्राञ्जलिः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘गुरुणा अहं प्रत्याख्यातः, तथा एव गुरुपुत्रैः अपि।’ अत्र द्रष्टव्यम् — विश्वामित्रः न जातिं पश्यति, न विरूपतां; आर्तम् एव पश्यति। तस्य प्रथमं पदम् एव ‘भद्रं ते’ इति आशीर्वादः, यः शापेन दग्धस्य प्रथमम् आश्वासनम्। ‘विफलीकृतम्’ इति पदं राज्ञः सम्पूर्णां पराजयं सूचयति — न केवलं यज्ञः निष्फलः, अपि तु जन्म अपि। विश्वामित्रस्य ‘महातेजाः’ ‘परमधार्मिकः’ इति विशेषणद्वयम् अत्र सार्थकम् — तेजसा सः शापं प्रत्याख्यातुं शक्तः, धर्मेण च आर्तं रक्षितुम् इच्छति। ‘वाक्यज्ञः’ इति राजा, ‘वाक्यकोविदम्’ इति मुनिः — उभयोः वाक्यनिपुणत्वेन संवादः सफलः भविष्यति।
१४and was in the shape of a caṇḍāla, Rāma, compassion came over the sage. Out of that compassion the man of great splendour and perfect righteousness
१५spoke these words to the king, dreadful now to look upon: ‘Bless you. What errand brings you here, mighty prince?
१६Lord of Ayodhyā, hero, you have come to the state of a caṇḍāla through a curse.’ Then, hearing those words, the king, now a caṇḍāla,
१७folded his hands and spoke — one who knew what speech was, addressing one skilled in the meaning of words: ‘My teacher has turned me away, and his sons likewise.
१८अनवाप्यैव तं कामं मया प्राप्तो विपर्ययः।
सशरीरो दिवं यायामिति मे सौम्यदर्शन॥
१९मया चेष्टं क्रतुशतं तच्च नावाप्यते फलम्।
अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन॥
२०कृच्छ्रेष्वपि गतः सौम्य क्षत्रधर्मेण ते शपे।
यज्ञैर्बहुविधैरिष्टं प्रजा धर्मेण पालिताः॥
२१गुरवश्च महात्मानः शीलवृत्तेन तोषिताः।
धर्मे प्रयतमानस्य यज्ञं चाहर्तुमिच्छतः॥
२२परितोषं न गच्छन्ति गुरवो मुनिपुंगव।
दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्॥
राजा पुनः वदति — ‘तं कामम् अनवाप्य एव मया विपर्ययः प्राप्तः। हे सौम्यदर्शन, सशरीरः दिवं यायाम् इति मे अभिलाषः आसीत्। मया क्रतुशतम् इष्टम्, तस्य अपि फलं न अवाप्यते। हे सौम्य, कृच्छ्रेषु गतः अपि मया अनृतं न उक्तपूर्वम्, न च कदाचन वक्ष्यामि; क्षत्रधर्मेण ते शपे। बहुविधैः यज्ञैः मया इष्टम्, प्रजाः धर्मेण पालिताः, महात्मानः गुरवः च शीलवृत्तेन तोषिताः। तथापि हे मुनिपुंगव, धर्मे प्रयतमानस्य यज्ञं च आहर्तुम् इच्छतः मम गुरवः परितोषं न गच्छन्ति। अतः दैवम् एव परं मन्ये, पौरुषं तु निरर्थकम्।’ इयम् एव त्रिशङ्कोः वेदना — न असत्यम्, न अधर्मः, तथापि निष्फलता। अत्र राज्ञः निवेदनं चतुर्भिः अङ्गैः युक्तम् — सत्यवादित्वम्, यज्ञानुष्ठानम्, प्रजापालनम्, गुरुसेवा च। एतानि क्षत्रियधर्मस्य प्रमाणानि; तथापि फलं न प्राप्तम्। ‘क्षत्रधर्मेण ते शपे’ इति क्षत्रियः सत्येन एव शपथं करोति। ‘दैवमेव परं मन्ये’ इति वाक्यं तु विषादजन्यम्, न सिद्धान्तरूपम्; यतः अनन्तरम् एव सः पुरुषकारम् एव प्रार्थयते।
१८I did not obtain what I longed for, and a reverse has come upon me instead. My wish was to go to heaven in this very body, gentle-looking one.
१९A hundred sacrifices have been offered by me, and even from those no fruit is obtained. I have never spoken an untruth before, nor shall I ever speak one,
२०even when I have fallen into hard straits, gentle one — by the dharma of a kṣatriya I swear it to you. I have sacrificed with offerings of many kinds; my subjects I have protected according to dharma;
२१and great-souled teachers I have satisfied by my character and conduct. Yet of one who strives in dharma and wishes to undertake a sacrifice
२२the teachers approve nothing, bull among sages. I think fate alone is supreme, and human effort of no use.
२३दैवेनाक्रम्यते सर्वं दैवं हि परमा गतिः।
तस्य मे परमार्तस्य प्रसादमभिकांक्षतः।
कर्तुमर्हसि भद्रं ते दैवोपहतकर्मणः॥
२४नान्यां गतिं गमिष्यामि नान्यच्छरणमस्ति मे।
दैवं पुरुषकारेण निवर्तयितुमर्हसि॥
‘दैवेन सर्वम् आक्रम्यते, दैवम् एव हि परमा गतिः। तस्य मम परमार्तस्य प्रसादम् अभिकाङ्क्षतः दैवोपहतकर्मणः कृते भवान् किञ्चित् कर्तुम् अर्हति; भद्रं ते। अन्यां गतिं न गमिष्यामि, मम अन्यत् शरणं न अस्ति। भवान् एव पुरुषकारेण दैवं निवर्तयितुम् अर्हति।’ इति उक्त्वा राजा विरराम। अयं सर्गः द्वयोः भावयोः सन्धिः — एकतः दैववादः, अन्यतः पुरुषकारस्य आह्वानम्। त्रिशङ्कुः स्वयं दैवं परं मन्यते, किन्तु विश्वामित्रं पुरुषकारेण तत् एव दैवं निवर्तयितुं प्रार्थयते। अनेन एव आगामिनः सर्गस्य बीजम् उप्तम् — विश्वामित्रः प्रतिज्ञां करिष्यति, यज्ञं च आरप्स्यते। ‘शरणागतिः’ इति अत्र त्रिभिः लक्षणैः पूर्णा — अनन्यगतित्वम्, आर्तत्वम्, प्रसादाभिकाङ्क्षा च। त्रिशङ्कुः न यज्ञं याचते, अपि तु प्रसादम्; एषा एव शरणागतस्य रीतिः। ‘दैवोपहतकर्मणः’ इति पदेन सः स्वं दोषं न गोपयति, दैवम् एव हेतुं वदति। विश्वामित्रः स्वयं तपसा क्षत्रियात् ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्, अतः दैवं पुरुषकारेण जेतुं शक्यम् इति स्वजीवनेन एव जानाति।
२३Everything is overpowered by fate; fate is the highest recourse. For me, then, who am in the deepest distress, who long for your favour and whose work has been struck down by fate — bless you — be pleased to act.
२४I shall go to no other recourse; there is no other shelter for me. By your own manly effort you can turn fate back.’
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।