बालकाण्डम् — अष्टपञ्चाशः सर्गः
బాలకాండ — 58వ సర్గ
பால காண்டம் — சர்க்கம் 58
ಬಾಲಕಾಂಡ — 58ನೇ ಸರ್ಗ
ബാലകാണ്ഡം — 58-ാം സർഗ്ഗം
Bāla Kāṇḍa — Sarga 58
वसिष्ठपुत्रैस्त्रिशङ्कोर्भर्त्सनं प्रत्याख्यानं च, शापेन चण्डालत्वप्राप्तिः, मन्त्रिपौराणां पलायनम्, विश्वामित्रस्य शरणागमनम्
వసిష్ఠపుత్రులు త్రిశంకుని నిందించి తిరస్కరించడం, శాపంతో చండాలత్వ ప్రాప్తి, మంత్రులూ పౌరులూ పారిపోవడం, విశ్వామిత్రుని శరణుజొరడం
வசிஷ்டரின் மைந்தர்கள் திரிசங்குவைக் கடிந்து மறுத்தல், சாபத்தால் சண்டாள நிலையை அடைதல், அமைச்சர்களும் நகரத்தாரும் ஓடுதல், விசுவாமித்திரரிடம் அடைக்கலம் புகுதல்
ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರಿಂದ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ಭರ್ತ್ಸನೆ ಮತ್ತು ನಿರಾಕರಣೆ, ಶಾಪದಿಂದ ಚಾಂಡಾಲತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಪೌರರೂ ಓಡಿಹೋದುದು, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತಿ
വസിഷ്ഠപുത്രന്മാർ ത്രിശങ്കുവിനെ ശകാരിച്ച് നിരസിക്കൽ, ശാപംകൊണ്ട് ചണ്ഡാലത്വപ്രാപ്തി, മന്ത്രിമാരും പൗരന്മാരും ഓടിപ്പോകൽ, വിശ്വാമിത്രനെ ശരണം പ്രാപിക്കൽ
अस्मिन् सर्गे शतानन्दः त्रिशङ्कोः शापकथां कथयति। वसिष्ठेन प्रत्याख्यातः त्रिशङ्कुः वसिष्ठपुत्रान् याजनार्थं प्रार्थयते; ते तु क्रोधसमन्विताः वदन्ति — ‘सत्यवादिना गुरुणा प्रत्याख्यातः सन् कथं शाखान्तरम् उपगतोऽसि? इक्ष्वाकूणां पुरोधाः एव परमा गतिः। यं क्रतुम् अशक्यम् इति भगवान् वसिष्ठः उक्तवान्, तं वयं कथञ्चन समाहर्तुं न शक्नुमः। बालिशः असि, स्वपुरं गच्छ।’ ततः त्रिशङ्कुः ‘अन्यां गतिं गमिष्यामि’ इति वदति; तत् घोराभिसंहितं वाक्यं श्रुत्वा ऋषिपुत्राः परमसंक्रुद्धाः ‘चण्डालत्वं गमिष्यसि’ इति शापं ददति, स्वं स्वम् आश्रमं च विशन्ति। रात्र्यां व्यतीतायां राजा नीलः नीलवस्त्रधरः ध्वस्तमूर्धजः चित्यमाल्यांगरागः आयसाभरणः च चण्डालतां गच्छति। तं दृष्ट्वा मन्त्रिणः पौराः च तं त्यक्त्वा प्राद्रवन्ति; सः तु एकः एव परमात्मवान् दिवारात्रं दह्यमानः विश्वामित्रं प्रति गच्छति। विश्वामित्रः तं विफलीकृतं दृष्ट्वा कारुण्यम् आगतः पृच्छति — ‘किम् आगमनकार्यं ते?’ त्रिशङ्कुः प्राञ्जलिः स्वां व्यथां निवेदयति — गुरुभिः प्रत्याख्यातः, क्रतुशतं कृतम् अपि निष्फलम्, अनृतं न कदापि उक्तम्, प्रजाः धर्मेण पालिताः, तथापि गुरवः न तुष्यन्ति; अतः दैवम् एव परम्, पौरुषं निरर्थकम्। अन्ते सः विश्वामित्रं प्रार्थयते — ‘अन्यां गतिं न गमिष्यामि; भवान् एव पुरुषकारेण दैवं निवर्तयितुम् अर्हति।’ एतेन आगामिनः सर्गस्य बीजम् उप्तम्।
पुस्तकरूपेण पठतुపుస్తకంగా చదవండిநூலாகப் படிக்கಪುಸ್ತಕವಾಗಿ ಓದಿപുസ്തകമായി വായിക്കുകRead as a book
१ततस्त्रिशङ्कोर्वचनं श्रुत्वा क्रोधसमन्वितम्।
ऋषिपुत्रशतं राम राजानमिदमब्रवीत्॥
२प्रत्याख्यातोऽसि दुर्मेधो गुरुणा सत्यवादिना।
तं कथं समतिक्रम्य शाखान्तरमुपेयिवान्॥
३इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमा गतिः।
न चातिक्रमितुं शक्यं वचनं सत्यवादिनः॥
४अशक्यमिति सोवाच वसिष्ठो भगवानृषिः।
तं वयं वै समाहर्तुं क्रतुं शक्ताः कथंचन॥
५बालिशस्त्वं नरश्रेष्ठ गम्यतां स्वपुरं पुनः।
याजने भगवाञ्छक्तस्त्रैलोक्यस्यापि पार्थिव॥
पूर्वस्मिन् सर्गे त्रिशङ्कुः वसिष्ठेन प्रत्याख्यातः सन् दक्षिणां दिशं गत्वा तपस्यतः वसिष्ठपुत्रान् उपगम्य याजनं प्रार्थितवान्। अस्मिन् सर्गे तस्य तत् वचनं श्रुत्वा क्रोधसमन्वितम् ऋषिपुत्रशतं राजानं प्रत्यब्रवीत् — ‘दुर्मेध, सत्यवादिना गुरुणा त्वं प्रत्याख्यातः; तं समतिक्रम्य कथं शाखान्तरम् उपगतोऽसि? सर्वेषाम् इक्ष्वाकूणां पुरोधाः एव परमा गतिः, सत्यवादिनः च वचनम् अतिक्रमितुं न शक्यम्। यं क्रतुं भगवान् वसिष्ठः ऋषिः अशक्यः इति उक्तवान्, तं वयं केनापि प्रकारेण समाहर्तुं न शक्नुमः। हे नरश्रेष्ठ, बालिशः असि; स्वपुरं पुनः गच्छ। हे पार्थिव, भगवान् हि त्रैलोक्यस्य अपि याजने समर्थः।’ अत्र द्रष्टव्यम् — ऋषिपुत्राः न स्वकीयम् असामर्थ्यं वदन्ति, अपि तु गुरोः वचनस्य अनुल्लङ्घ्यत्वम् एव प्रमाणयन्ति। एतेन कविः शिष्यधर्मस्य सीमां दर्शयति। विस्तरेण चिन्त्यते चेत्, ऋषिपुत्राणां त्रयः हेतवः — प्रथमः गुरोः सत्यवादित्वम्, द्वितीयः कुलपुरोहितस्य नियतस्थानम्, तृतीयः शिष्यस्य विनयः। एतेषु त्रिषु अपि त्रिशङ्कुना अतिक्रमः कृतः, अतः तेषां कोपः न अकारणः। ‘अशक्यम्’ इति वसिष्ठस्य निर्णयः शक्त्यभावात् न, अपितु शास्त्रविरोधात्; सशरीरस्य स्वर्गगमनं हि लोकधर्मविरुद्धम्।
గత సర్గలో వసిష్ఠుడు తిరస్కరించగా త్రిశంకుడు దక్షిణదిశకు వెళ్ళి, తపస్సు చేస్తున్న వసిష్ఠపుత్రుల దగ్గరకు చేరి యజ్ఞం చేయించమని ప్రార్థించాడు. ఈ సర్గలో అతని ఆ మాట విని క్రోధంతో నిండిన వందమంది ఋషిపుత్రులు రాజుతో అన్నారు: ‘దుర్బుద్ధీ, సత్యవాది అయిన గురువు నిన్ను తిరస్కరించాడు; అతనిని అతిక్రమించి వేరే శాఖను (వేరే పురోహితులను) ఎలా ఆశ్రయించావు? ఇక్ష్వాకులందరికీ పురోహితుడే పరమగతి, సత్యవాది మాటను అతిక్రమించడం సాధ్యం కాదు. భగవాన్ వసిష్ఠ ఋషి ఏ క్రతువును అశక్యమని చెప్పాడో, దానిని మేము ఏ విధంగానూ నిర్వహించలేము. నరశ్రేష్ఠా, నీవు అవివేకివి; నీ నగరానికి తిరిగి వెళ్ళు. రాజా, భగవానుడు ముల్లోకాలచేతా యజ్ఞం చేయించడానికి సమర్థుడు.’ ఇక్కడ గమనించాలి: ఋషిపుత్రులు తమ అసామర్థ్యాన్ని చెప్పడం లేదు, గురువు మాట అతిక్రమింపరానిదని ప్రమాణీకరిస్తున్నారు. దీనితో కవి శిష్యధర్మపు సరిహద్దును చూపుతున్నాడు. విస్తారంగా ఆలోచిస్తే, ఋషిపుత్రులకు మూడు కారణాలు: మొదటిది గురువు సత్యవాదిత్వం, రెండవది కులపురోహితుని నిర్ణీత స్థానం, మూడవది శిష్యుని వినయం. ఈ మూడింటినీ త్రిశంకుడు అతిక్రమించాడు, కాబట్టి వారి కోపం కారణం లేనిది కాదు. ‘అశక్యం’ అనే వసిష్ఠుని నిర్ణయం శక్తిలేకపోవడం వల్ల కాదు, శాస్త్రవిరోధం వల్ల; శరీరంతో స్వర్గానికి వెళ్ళడం లోకధర్మానికి విరుద్ధం.
முந்தைய சர்க்கத்தில் வசிஷ்டரால் மறுக்கப்பட்ட திரிசங்கு தென்திசைக்குச் சென்று, தவம் செய்துகொண்டிருந்த வசிஷ்டரின் மைந்தர்களை அணுகித் தனக்கு வேள்வி செய்துவைக்கும்படி வேண்டினான். இந்தச் சர்க்கத்தில், அவனுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டுச் சினம் கொண்ட நூறு ரிஷிகுமாரர்களும் அரசனுக்கு மறுமொழி சொன்னார்கள்: ‘அறிவு கெட்டவனே, உண்மை பேசும் குருவால் நீ மறுக்கப்பட்டாய்; அவரை மீறி எவ்வாறு வேறு கிளையை நாடி வந்தாய்? இக்ஷ்வாகுக்கள் அனைவருக்கும் புரோகிதரே மேலான புகலிடம்; உண்மை பேசுபவரின் சொல்லை மீற முடியாது. பகவான் வசிஷ்ட ரிஷி இயலாதது என்று சொன்ன வேள்வியை நாங்கள் எவ்விதத்திலும் நடத்த இயலாது. மனிதருள் சிறந்தவனே, நீ அறிவற்றவன்; உன் நகருக்கே திரும்பிச் செல். அரசே, பகவான் மூவுலகுக்கும் வேள்வி செய்துவைக்க வல்லவர் அன்றோ.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: ரிஷிகுமாரர்கள் தம் இயலாமையைச் சொல்லவில்லை, குருவின் சொல்லை மீற முடியாது என்பதையே சான்றாகக் காட்டுகின்றனர். இதனால் கவிஞர் சீடனின் கடமையின் எல்லையைக் காட்டுகிறார். விரிவாகச் சிந்தித்தால், ரிஷிகுமாரர்களுக்கு மூன்று காரணங்கள் உள்ளன: முதலாவது குரு உண்மை பேசுபவர் என்பது, இரண்டாவது குலப் புரோகிதரின் நிலையான இடம், மூன்றாவது சீடனின் பணிவு. இந்த மூன்றிலுமே திரிசங்கு மீறல் செய்தான்; ஆகவே அவர்களின் சினம் காரணமற்றது அல்ல. வசிஷ்டர் ‘இயலாதது’ என்று முடிவு செய்தது ஆற்றல் இல்லாததால் அல்ல, சாஸ்திரத்துக்கு முரண் என்பதால்; உடலோடு சொர்க்கம் செல்லுதல் உலக நெறிக்கு முரணானது.
ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠನಿಂದ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತ್ರಿಶಂಕು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ವಸಿಷ್ಠಪುತ್ರರ ಬಳಿ ಸಾರಿ ತನ್ನಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿಸಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೂರು ಋಷಿಪುತ್ರರು ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು: ‘ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ಗುರು ನಿನ್ನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಅವನನ್ನು ಮೀರಿ ಬೇರೆ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಆಶ್ರಯಿಸಿದೆ? ಎಲ್ಲ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳಿಗೂ ಪುರೋಹಿತನೇ ಪರಮ ಗತಿ, ಸತ್ಯವಾದಿಯ ಮಾತನ್ನು ಮೀರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಯಾವ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪೂಜ್ಯ ವಸಿಷ್ಠ ಋಷಿ ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿದನೋ ಅದನ್ನು ನಾವು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ನೆರವೇರಿಸಲಾರೆವು. ನರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನೀನು ಮೂರ್ಖನು; ನಿನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗು. ರಾಜನೇ, ಪೂಜ್ಯನಾದ ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿಸಲು ಸಮರ್ಥನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಋಷಿಪುತ್ರರು ತಮ್ಮ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ಗುರುವಿನ ಮಾತು ಮೀರಲಾಗದ್ದು ಎಂಬುದನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿ ಶಿಷ್ಯಧರ್ಮದ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದರೆ ಋಷಿಪುತ್ರರಿಗೆ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ಗುರುವಿನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವ, ಎರಡನೆಯದು ಕುಲಪುರೋಹಿತನ ನಿಯತ ಸ್ಥಾನ, ಮೂರನೆಯದು ಶಿಷ್ಯನ ವಿನಯ. ಈ ಮೂರರಲ್ಲೂ ತ್ರಿಶಂಕು ಅತಿಕ್ರಮ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಕೋಪ ಅಕಾರಣವಲ್ಲ. ವಸಿಷ್ಠನ ‘ಅಶಕ್ಯ’ ಎಂಬ ನಿರ್ಣಯ ಶಕ್ತಿಯ ಅಭಾವದಿಂದಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರವಿರೋಧದಿಂದ; ಸಶರೀರವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ಲೋಕಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ.
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠനാൽ നിരസിക്കപ്പെട്ട ത്രിശങ്കു തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയി തപസ്സു ചെയ്യുന്ന വസിഷ്ഠപുത്രന്മാരെ സമീപിച്ച് തന്നെക്കൊണ്ടു യാഗം ചെയ്യിക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ക്രോധം നിറഞ്ഞ ആ നൂറ് ഋഷിപുത്രന്മാർ രാജാവിനോടു പറഞ്ഞു: ‘ദുർബുദ്ധേ, സത്യവാദിയായ ഗുരു നിന്നെ നിരസിച്ചു; അദ്ദേഹത്തെ മറികടന്ന് നീ എങ്ങനെ മറ്റൊരു ശാഖയെ സമീപിച്ചു? എല്ലാ ഇക്ഷ്വാകുക്കൾക്കും പുരോഹിതനാണ് പരമമായ ആശ്രയം, സത്യവാദിയുടെ വാക്ക് ലംഘിക്കാനാവില്ല. ഭഗവാനായ വസിഷ്ഠമഹർഷി അസാധ്യമെന്നു പറഞ്ഞ യാഗം ഒരു വിധത്തിലും ഞങ്ങൾക്കു നടത്താനാവില്ല. നരശ്രേഷ്ഠാ, നീ ബാലിശനാണ്; നിന്റെ നഗരത്തിലേക്കു മടങ്ങിപ്പോകുക. രാജാവേ, ഭഗവാൻ മൂന്നു ലോകങ്ങൾക്കും യാഗം ചെയ്യിക്കാൻ സമർഥനാണല്ലോ.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: ഋഷിപുത്രന്മാർ തങ്ങളുടെ അസാമർഥ്യമല്ല പറയുന്നത്, ഗുരുവിന്റെ വാക്ക് ലംഘിക്കാനാവാത്തതാണെന്നതുതന്നെയാണ് പ്രമാണമാക്കുന്നത്. ഇതുകൊണ്ട് കവി ശിഷ്യധർമത്തിന്റെ അതിര് കാണിക്കുന്നു. വിസ്തരിച്ചു ചിന്തിച്ചാൽ ഋഷിപുത്രന്മാർക്കു മൂന്നു കാരണങ്ങളുണ്ട്: ഒന്ന്, ഗുരുവിന്റെ സത്യവാദിത്വം; രണ്ട്, കുലപുരോഹിതന്റെ നിശ്ചിതസ്ഥാനം; മൂന്ന്, ശിഷ്യന്റെ വിനയം. ഈ മൂന്നിലും ത്രിശങ്കു ലംഘനം ചെയ്തു; അതിനാൽ അവരുടെ കോപം കാരണമില്ലാത്തതല്ല. ‘അസാധ്യം’ എന്ന വസിഷ്ഠന്റെ നിർണയം ശക്തിയില്ലായ്മകൊണ്ടല്ല, ശാസ്ത്രവിരോധംകൊണ്ടാണ്; ശരീരത്തോടെ സ്വർഗത്തിൽ പോകുന്നത് ലോകധർമത്തിനു വിരുദ്ധമാണല്ലോ.
In the previous sarga Triśaṅku, turned away by Vasiṣṭha, had gone south to Vasiṣṭha's sons as they practised austerity and asked them to perform his sacrifice. Now, hearing his words, the hundred sons of the seer answered the king in anger: "Fool! Your teacher, who speaks only the truth, has refused you. How could you pass him by and go to another school? For all the Ikṣvākus the family priest is the highest recourse, and the word of a truthful man cannot be overruled. How could we possibly undertake a sacrifice that the blessed seer Vasiṣṭha has declared impossible? You are a child, best of men; go back to your own city. The blessed one, king, is able to officiate for the three worlds themselves." The sons do not plead their own inability; they appeal to the fact that their teacher's word cannot be overruled, and so the poet shows the limits of a disciple's dharma. Their anger has three grounds: their father's truthfulness, the fixed place of the family priest, and the humility owed by a disciple, and Triśaṅku has offended against all three, so their anger is not without cause. Vasiṣṭha's "impossible" did not come from lack of power but from the wish's conflict with scripture, for to go to heaven in the body goes against the order of the world.
६अवमानं कथं कर्तुं तस्य शक्ष्यामहे वयम्।
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधपर्याकुलाक्षरम्॥
७स राजा पुनरेवैतानिदं वचनमब्रवीत्।
प्रत्याख्यातो भगवता गुरुपुत्रैस्तथैव हि॥
८अन्यां गतिं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु तपोधनाः।
ऋषिपुत्रास्तु तच्छ्रुत्वा वाक्यं घोराभिसंहितम्॥
९शेपुः परमसंक्रुद्धाश्चण्डालत्वं गमिष्यसि।
इत्युक्त्वा ते महात्मानो विविशुः स्वं स्वमाश्रमम्॥
‘तस्य अवमानं कर्तुं वयं कथं शक्ष्यामहे?’ इति तेषां क्रोधपर्याकुलाक्षरं वचनं श्रुत्वा सः राजा पुनः एव एतान् इदम् अब्रवीत् — ‘भगवता वसिष्ठेन अहं प्रत्याख्यातः, तथा एव गुरुपुत्रैः अपि। हे तपोधनाः, भवतां स्वस्ति भवतु; अन्यां गतिं गमिष्यामि।’ इदं घोराभिसंहितं वाक्यं श्रुत्वा ऋषिपुत्राः परमसंक्रुद्धाः शेपुः — ‘चण्डालत्वं गमिष्यसि’ इति। एवम् उक्त्वा ते महात्मानः स्वं स्वम् आश्रमं विविशुः। अत्र ‘घोराभिसंहितम्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — राज्ञः वचने अन्यदेवताश्रयणस्य सूचना आसीत्, तत् एव ऋषिपुत्राणां कोपस्य कारणम्। किञ्च शापः न वधः, अपि तु जातिपरिवर्तनम्; तेन एव आगामिनि सर्गे विश्वामित्रस्य करुणायाः अवकाशः जायते। राज्ञः वचनं शान्तम् एव, किन्तु तस्य अन्तः गूढः अभिप्रायः — यदि ब्राह्मणाः न याजयन्ति, तर्हि अन्यत्र गमिष्यामि इति। तम् एव अभिप्रायं कविः ‘घोराभिसंहितम्’ इति पदेन सूचयति। ‘स्वं स्वम् आश्रमम्’ इति द्विरुक्त्या ते पृथक् पृथक् गताः, न च शापानन्तरं पुनः संवादः अभूत् इति द्योत्यते।
‘అతనిని అవమానించడం మేమెలా చేయగలం?’ అనే, క్రోధంతో కలవరపడిన అక్షరాలతో కూడిన వారి మాట విని ఆ రాజు మళ్ళీ వారితో ఇలా అన్నాడు: ‘భగవాన్ వసిష్ఠుడు నన్ను తిరస్కరించాడు, అలాగే గురుపుత్రులు కూడా. తపోధనులారా, మీకు స్వస్తి కలుగుగాక; నేను వేరే గతిని ఆశ్రయిస్తాను.’ ఘోరమైన ఉద్దేశంతో కూడిన ఈ మాట విని ఋషిపుత్రులు పరమ క్రుద్ధులై ‘చండాలత్వాన్ని పొందుతావు’ అని శపించారు. ఇలా చెప్పి ఆ మహాత్ములు తమ తమ ఆశ్రమాలలోకి ప్రవేశించారు. ఇక్కడ ‘ఘోరాభిసంహితమ్’ (ఘోరమైన ఉద్దేశంతో కూడినది) అనే పదం ముఖ్యమైనది: రాజు మాటలో వేరే దేవతను (వేరే గురువును) ఆశ్రయిస్తాననే సూచన ఉంది, అదే ఋషిపుత్రుల కోపానికి కారణం. అంతేకాక శాపం వధ కాదు, జాతిపరివర్తనం; దానివల్లనే రాబోయే సర్గలో విశ్వామిత్రుని కరుణకు అవకాశం ఏర్పడుతుంది. రాజు మాట ప్రశాంతంగానే ఉంది, కానీ దాని లోపల నిగూఢమైన అభిప్రాయం ఉంది: బ్రాహ్మణులు యజ్ఞం చేయించకపోతే వేరేచోటికి వెళతాను అని. ఆ అభిప్రాయాన్నే కవి ‘ఘోరాభిసంహితమ్’ అనే పదంతో సూచిస్తున్నాడు. ‘స్వం స్వమ్ ఆశ్రమమ్’ (తమ తమ ఆశ్రమాలకు) అనే ద్విరుక్తితో వారు వేరువేరుగా వెళ్ళారని, శాపం తరువాత మళ్ళీ సంభాషణ జరగలేదని ద్యోతకమవుతుంది.
‘அவரை அவமதிக்க நாங்கள் எவ்வாறு துணிவோம்?’ என்று சினத்தால் தடுமாறிய எழுத்துகளுடன் அவர்கள் சொன்ன சொல்லைக் கேட்டு, அந்த அரசன் மீண்டும் அவர்களிடம் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘பகவான் வசிஷ்டரால் நான் மறுக்கப்பட்டேன், அவ்வாறே குருவின் மைந்தர்களாலும். தவச்செல்வர்களே, உங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; நான் வேறு வழியை நாடிச் செல்வேன்.’ கொடிய உட்கருத்துடைய இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, ரிஷிகுமாரர்கள் கடும் சினமடைந்து ‘நீ சண்டாளனாவாய்’ என்று சபித்தனர். இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு அந்த மகாத்மாக்கள் தத்தம் ஆசிரமங்களுக்குள் நுழைந்தனர். இங்கே ‘கோராபிஸம்ஹிதம்’ (கொடிய உட்கருத்துடையது) என்ற சொல் முக்கியமானது: அரசனின் சொல்லில் வேறு தெய்வத்தை நாடுவதற்கான குறிப்பு இருந்தது; அதுவே ரிஷிகுமாரர்களின் சினத்துக்குக் காரணம். மேலும் சாபம் கொலை அல்ல, குலமாற்றமே; அதனாலேயே அடுத்த சர்க்கத்தில் விசுவாமித்திரரின் கருணைக்கு இடம் உண்டாகிறது. அரசனின் சொல் அமைதியானதே, ஆனால் அதன் உள்ளே மறைந்த கருத்து உள்ளது: பிராமணர்கள் வேள்வி செய்துவைக்காவிட்டால் வேறிடம் செல்வேன் என்று. அந்தக் கருத்தையே கவிஞர் ‘கொடிய உட்கருத்துடையது’ என்ற சொல்லால் குறிப்பிடுகிறார். ‘ஸ்வம் ஸ்வம் ஆச்ரமம்’ (தத்தம் ஆசிரமங்களுக்கு) என்ற இரட்டிப்பால், அவர்கள் தனித்தனியே சென்றனர், சாபத்துக்குப் பின் மீண்டும் உரையாடல் நிகழவில்லை என்பது தொனிக்கிறது.
‘ಅವನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಲು ನಮಗೆ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ?’ — ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕದಡಿದ ಅಕ್ಷರಗಳುಳ್ಳ ಅವರ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಅವರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಪೂಜ್ಯ ವಸಿಷ್ಠನು ನನ್ನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದನು, ಹಾಗೆಯೇ ಗುರುಪುತ್ರರೂ ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ತಪೋಧನರೇ, ನಿಮಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ; ನಾನು ಬೇರೆ ಗತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಘೋರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಋಷಿಪುತ್ರರು ಪರಮ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ‘ನೀನು ಚಾಂಡಾಲನಾಗುವೆ’ ಎಂದು ಶಪಿಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಘೋರಾಭಿಸಂಹಿತಮ್’ (ಘೋರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ರಾಜನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ದೇವತೆಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವ ಸೂಚನೆ ಇತ್ತು, ಅದೇ ಋಷಿಪುತ್ರರ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಇದಲ್ಲದೆ ಶಾಪ ವಧೆಯಲ್ಲ, ಜಾತಿಪರಿವರ್ತನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಕರುಣೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ರಾಜನ ಮಾತು ಶಾಂತವಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅದರೊಳಗೆ ಗೂಢ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿದೆ — ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿಸದಿದ್ದರೆ ಬೇರೆಡೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ ಎಂದು. ಆ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನೇ ಕವಿ ‘ಘೋರಾಭಿಸಂಹಿತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ವಂ ಸ್ವಮ್ ಆಶ್ರಮಮ್’ (ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವರು ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೊರಟರು, ಶಾಪದ ನಂತರ ಮತ್ತೆ ಸಂವಾದ ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ.
‘അദ്ദേഹത്തെ അവമാനിക്കാൻ ഞങ്ങൾക്ക് എങ്ങനെ കഴിയും?’ എന്ന, ക്രോധംകൊണ്ട് ഇടറിയ അക്ഷരങ്ങളുള്ള അവരുടെ വാക്കു കേട്ട് ആ രാജാവ് വീണ്ടും അവരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാൻ വസിഷ്ഠൻ എന്നെ നിരസിച്ചു, അതുപോലെ ഗുരുപുത്രന്മാരും. തപോധനരേ, നിങ്ങൾക്കു സ്വസ്തി; ഞാൻ മറ്റൊരു ഗതി തേടിപ്പോകും.’ ഘോരമായ അഭിപ്രായം ഉള്ളിലൊളിപ്പിച്ച ഈ വാക്കു കേട്ട് ഋഷിപുത്രന്മാർ അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായി ശപിച്ചു: ‘നീ ചണ്ഡാലത്വം പ്രാപിക്കും’ എന്ന്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ മഹാത്മാക്കൾ അവരവരുടെ ആശ്രമങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഇവിടെ ‘ഘോരാഭിസംഹിതം’ (ഘോരമായ അഭിപ്രായം ഉള്ളിലൊളിപ്പിച്ചത്) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ്: രാജാവിന്റെ വാക്കിൽ മറ്റൊരു ദേവതയെ ആശ്രയിക്കുമെന്ന സൂചനയുണ്ടായിരുന്നു; അതുതന്നെയാണ് ഋഷിപുത്രന്മാരുടെ കോപത്തിനു കാരണം. മാത്രമല്ല, ശാപം വധമല്ല, ജാതിപരിവർത്തനമാണ്; അതുകൊണ്ടുതന്നെ അടുത്ത സർഗത്തിൽ വിശ്വാമിത്രന്റെ കരുണയ്ക്ക് അവസരമുണ്ടാകുന്നു. രാജാവിന്റെ വാക്ക് ശാന്തമാണ്, എന്നാൽ അതിനുള്ളിൽ ഒരു ഗൂഢാഭിപ്രായമുണ്ട്: ബ്രാഹ്മണർ യാഗം ചെയ്യിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ മറ്റെവിടെയെങ്കിലും പോകും എന്ന്. ആ അഭിപ്രായമാണ് കവി ‘ഘോരാഭിസംഹിതം’ എന്ന പദംകൊണ്ടു സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ‘സ്വം സ്വം ആശ്രമം’ (അവരവരുടെ ആശ്രമത്തിലേക്ക്) എന്ന ആവർത്തനംകൊണ്ട് അവർ വെവ്വേറെ പോയെന്നും ശാപത്തിനുശേഷം വീണ്ടും സംവാദം ഉണ്ടായില്ലെന്നും ദ്യോതിപ്പിക്കുന്നു.
"How could we insult him?" they said. Hearing their words, every syllable jumbled with anger, the king spoke to them again: "The blessed one has turned me away, and so have his sons. Blessings on you, ascetics; I shall go elsewhere." Hearing these words, with their dreadful hint, the seer's sons were furious beyond measure and cursed him: "You shall become a caṇḍāla!" With that the great-souled men went back each to his own hermitage. The words "dreadful hint" are important: the king's words suggested that he would seek his help from some other quarter, and that is what angered them. Yet the curse is not death but a change of birth, and this leaves room in the next sarga for Viśvāmitra's compassion. The king's words were calm, but beneath them lay the thought, "If these brahmins will not perform my sacrifice, I will go elsewhere." That each went off to his own hermitage suggests they parted one by one, with no further word after the curse.
१०अथ रात्र्यां व्यतीतायां राजा चण्डालतां गतः।
नीलवस्त्रधरो नीलः पुरुषो ध्वस्तमूर्धजः॥
११चित्यमाल्यांगरागश्च आयसाभरणोऽभवत्।
तं दृष्ट्वा मन्त्रिणः सर्वे त्यज्य चण्डालरूपिणम्॥
१२प्राद्रवन्सहिता राम पौरा येऽस्यानुगामिनः।
एको हि राजा काकुत्स्थ जगाम परमात्मवान्॥
१३दह्यमानो दिवारात्रं विश्वामित्रं तपोधनम्।
विश्वामित्रस्तु तं दृष्ट्वा राजानं विफलीकृतम्॥
अथ रात्र्यां व्यतीतायां राजा चण्डालतां गतः। सः नीलः अभवत्, नीलवस्त्रधरः, ध्वस्तमूर्धजः, चित्याः माल्यैः अङ्गरागैः च लिप्तः, आयसाभरणः च। तं चण्डालरूपिणं दृष्ट्वा सर्वे मन्त्रिणः तं त्यज्य, ये च पौराः तस्य अनुगामिनः आसन् ते अपि सहिताः प्राद्रवन्। किन्तु सः राजा एकः एव परमात्मवान् सन्, दिवारात्रं शोकाग्निना दह्यमानः, तपोधनं विश्वामित्रं प्रति जगाम। अत्र कविः राज्ञः धैर्यं सूचयति — शरीरं विकृतम्, परिजनः त्यक्तवान्, तथापि सङ्कल्पः न शिथिलः। ‘परमात्मवान्’ इति पदेन आत्मनि स्थिरः, न तु विषादवशः इति द्योत्यते। एषः एव त्रिशङ्कोः विश्वामित्रसम्बन्धस्य आरम्भः। अत्र कविः चण्डालत्वस्य लक्षणानि षट् गणयति — वर्णस्य नीलता, वस्त्रस्य नीलता, केशानां ध्वंसः, चिताभस्मनः अनुलेपनम्, आयसानि आभरणानि, दर्शनस्य घोरता। एतैः राजचिह्नानां विपर्ययः सूचितः — यः पूर्वं चन्दनेन लिप्तः, सः इदानीं चिताभस्मना; यः सुवर्णालङ्कृतः, सः इदानीं लोहभूषितः।
రాత్రి గడవగానే రాజు చండాలత్వాన్ని పొందాడు. అతడు నల్లబడ్డాడు, నల్లని వస్త్రాలు ధరించినవాడయ్యాడు, జుట్టు రాలిపోయింది, చితిపై మాలలతో చితాభస్మపు పూతతో పూయబడ్డాడు, ఇనుప ఆభరణాలు ధరించినవాడయ్యాడు. చండాలరూపంలో ఉన్న అతనిని చూసి మంత్రులందరూ అతనిని విడిచిపెట్టి, అతనిని అనుసరించిన పౌరులు కూడా అందరూ కలిసి పారిపోయారు. కానీ ఆ రాజు ఒంటరిగానే, పరమ ఆత్మస్థైర్యంతో, రాత్రింబవళ్ళు శోకాగ్నితో దహించుకుపోతూ తపోధనుడైన విశ్వామిత్రుని దగ్గరకు వెళ్ళాడు. ఇక్కడ కవి రాజు ధైర్యాన్ని సూచిస్తున్నాడు: శరీరం వికృతమైంది, పరివారం విడిచిపెట్టింది, అయినా సంకల్పం సడలలేదు. ‘పరమాత్మవాన్’ అనే పదంతో అతడు తనలో తాను స్థిరంగా ఉన్నాడని, విషాదానికి లొంగలేదని ద్యోతకమవుతుంది. త్రిశంకుడు విశ్వామిత్రునితో సంబంధం ఏర్పరచుకోవడానికి ఇదే ఆరంభం. ఇక్కడ కవి చండాలత్వపు ఆరు లక్షణాలను లెక్కిస్తున్నాడు: శరీరవర్ణం నల్లబడడం, వస్త్రం నల్లబడడం, జుట్టు రాలడం, చితాభస్మపు పూత, ఇనుప ఆభరణాలు, భయంకరమైన రూపం. వీటితో రాజచిహ్నాల విపర్యయం సూచింపబడింది: పూర్వం గంధంతో పూయబడినవాడు ఇప్పుడు చితాభస్మంతో; బంగారంతో అలంకరింపబడినవాడు ఇప్పుడు ఇనుముతో.
பிறகு இரவு கழிந்ததும் அரசன் சண்டாள நிலையை அடைந்தான். அவன் கருநிறம் கொண்டவனானான், கருநீல ஆடை அணிந்தவனானான், சிதைந்த தலைமுடியுடையவனானான், சுடுகாட்டு மாலைகளாலும் பூச்சுகளாலும் பூசப்பட்டவனானான், இரும்பு அணிகலன்கள் அணிந்தவனானான். சண்டாள உருவில் இருந்த அவனைக் கண்டு அமைச்சர்கள் அனைவரும் அவனைக் கைவிட்டனர்; அவனைப் பின்தொடர்ந்த நகரத்தாரும் ஒன்றுசேர்ந்து ஓடிவிட்டனர். ஆனால் அந்த அரசன் தனியனாக, முழுத் தன்னடக்கத்துடன், இரவும் பகலும் சோக நெருப்பால் எரிந்துகொண்டு, தவச்செல்வரான விசுவாமித்திரரிடம் சென்றான். இங்கே கவிஞர் அரசனின் மனவுறுதியைக் குறிப்பிடுகிறார்: உடல் உருக்குலைந்தது, சுற்றத்தார் கைவிட்டனர், ஆயினும் உறுதி தளரவில்லை. ‘பரமாத்மவான்’ (முழுத் தன்னடக்கமுடையவன்) என்ற சொல்லால், அவன் தன்னில் நிலைத்திருந்தான், துயரத்துக்கு அடிமையாகவில்லை என்பது தொனிக்கிறது. திரிசங்குவுக்கும் விசுவாமித்திரருக்கும் இடையிலான தொடர்பின் தொடக்கம் இதுவே. இங்கே கவிஞர் சண்டாள நிலையின் ஆறு அடையாளங்களை எண்ணுகிறார்: நிறத்தின் கருமை, ஆடையின் கருமை, முடியின் சிதைவு, சுடுகாட்டுச் சாம்பல் பூச்சு, இரும்பு அணிகலன்கள், தோற்றத்தின் கொடுமை. இவற்றால் அரச அடையாளங்களின் தலைகீழ் மாற்றம் குறிப்பிடப்படுகிறது: முன்பு சந்தனம் பூசியவன் இப்போது சுடுகாட்டுச் சாம்பல் பூசியவன்; பொன் அணிந்தவன் இப்போது இரும்பு அணிந்தவன்.
ಅನಂತರ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದಾಗ ರಾಜನು ಚಾಂಡಾಲನಾದನು. ಅವನು ಕಪ್ಪಾದನು, ಕಪ್ಪು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವನಾದನು, ಕೂದಲು ಉದುರಿಹೋದವನಾದನು, ಚಿತೆಯ ಮಾಲೆಗಳಿಂದಲೂ ಲೇಪನಗಳಿಂದಲೂ ಲೇಪಿತನಾದನು, ಕಬ್ಬಿಣದ ಆಭರಣಗಳುಳ್ಳವನಾದನು. ಚಾಂಡಾಲರೂಪದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಮಂತ್ರಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಅವನನ್ನು ತೊರೆದರು, ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪೌರರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಓಡಿಹೋದರು. ಆದರೆ ಆ ರಾಜನು ಒಬ್ಬನೇ, ಪರಮ ಧೈರ್ಯದಿಂದ, ಹಗಲೂ ರಾತ್ರಿ ಶೋಕಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಬೇಯುತ್ತಾ ತಪೋಧನ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ರಾಜನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶರೀರ ವಿಕಾರವಾಯಿತು, ಪರಿವಾರ ತೊರೆಯಿತು, ಆದರೂ ಸಂಕಲ್ಪ ಸಡಿಲವಾಗಲಿಲ್ಲ. ‘ಪರಮಾತ್ಮವಾನ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದನು, ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೇ ತ್ರಿಶಂಕು-ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಸಂಬಂಧದ ಆರಂಭ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಚಾಂಡಾಲತ್ವದ ಆರು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೈಬಣ್ಣದ ಕಪ್ಪು, ವಸ್ತ್ರದ ಕಪ್ಪು, ಕೂದಲಿನ ನಾಶ, ಚಿತಾಭಸ್ಮದ ಲೇಪನ, ಕಬ್ಬಿಣದ ಆಭರಣಗಳು, ನೋಟದ ಘೋರತೆ. ಇವುಗಳಿಂದ ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳ ವಿಪರ್ಯಯ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಹಿಂದೆ ಚಂದನದಿಂದ ಲೇಪಿತನಾಗಿದ್ದವನು ಈಗ ಚಿತಾಭಸ್ಮದಿಂದ; ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿದ್ದವನು ಈಗ ಕಬ್ಬಿಣದಿಂದ.
പിന്നീട് രാത്രി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാജാവ് ചണ്ഡാലനായിത്തീർന്നു. അദ്ദേഹം കറുത്തനിറമുള്ളവനും കറുത്ത വസ്ത്രം ധരിച്ചവനും കൊഴിഞ്ഞ മുടിയുള്ളവനും ചിതയിലെ മാലകളും ലേപനങ്ങളും പുരണ്ടവനും ഇരുമ്പാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞവനുമായി. ചണ്ഡാലരൂപിയായ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് എല്ലാ മന്ത്രിമാരും അദ്ദേഹത്തെ ഉപേക്ഷിച്ചു, അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിച്ചിരുന്ന പൗരന്മാരും ഒന്നിച്ച് ഓടിപ്പോയി. എന്നാൽ ആ രാജാവ് ഒറ്റയ്ക്ക്, പരമമായ ആത്മധൈര്യത്തോടെ, രാവും പകലും ശോകാഗ്നിയിൽ ദഹിച്ചുകൊണ്ട് തപോധനനായ വിശ്വാമിത്രന്റെ അടുക്കലേക്കു പോയി. ഇവിടെ കവി രാജാവിന്റെ ധൈര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു: ശരീരം വികൃതമായി, പരിജനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചു, എന്നിട്ടും സങ്കല്പം ശിഥിലമായില്ല. ‘പരമാത്മവാൻ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ആത്മാവിൽ സ്ഥിരനാണ്, വിഷാദത്തിനു വശംവദനല്ല എന്നു ദ്യോതിപ്പിക്കുന്നു. ത്രിശങ്കുവും വിശ്വാമിത്രനും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ ആരംഭം ഇതാണ്. ഇവിടെ കവി ചണ്ഡാലത്വത്തിന്റെ ആറു ലക്ഷണങ്ങൾ എണ്ണുന്നു: നിറത്തിന്റെ കറുപ്പ്, വസ്ത്രത്തിന്റെ കറുപ്പ്, മുടിയുടെ നാശം, ചിതാഭസ്മലേപനം, ഇരുമ്പാഭരണങ്ങൾ, ഘോരമായ രൂപം. ഇവയാൽ രാജചിഹ്നങ്ങളുടെ വിപര്യയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു: മുമ്പ് ചന്ദനം പൂശിയിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ ചിതാഭസ്മം പൂശുന്നു; സ്വർണാഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ ഇരുമ്പണിയുന്നു.
When the night had passed, the king had become a caṇḍāla. His skin was dark and he wore dark clothes, his hair was shorn away, he was smeared with ash and garlands from the cremation ground, and he wore ornaments of iron. Seeing him in the form of a caṇḍāla, all his ministers abandoned him, and the townspeople who had followed him fled with them. But the king, steadfast in himself though burning day and night in the fire of grief, went on alone to Viśvāmitra, the ascetic. The poet shows the king's courage: his body is disfigured and his people have deserted him, yet his resolve does not slacken. He remains firm in himself, not overcome by despair, and here Triśaṅku's bond with Viśvāmitra begins. The poet lists the marks of the caṇḍāla — dark skin, dark cloth, shorn hair, the ash of the pyre, iron ornaments, a fearsome look — to show the reversal of every royal sign: the man once anointed with sandal paste is now smeared with the ash of the pyre, and the man once decked in gold now wears iron.
१४चण्डालरूपिणं राम मुनिः कारुण्यमागतः।
कारुण्यात्स महातेजा वाक्यं परमधार्मिकः॥
१५इदं जगाद भद्रं ते राजानं घोरदर्शनम्।
किमागमनकार्यं ते राजपुत्र महाबल॥
१६अयोध्याधिपते वीर शापाच्चण्डालतां गतः।
अथ तद्वाक्यमाकर्ण्य राजा चण्डालतां गतः॥
१७अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्।
प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरुणा गुरुपुत्रैस्तथैव च॥
विश्वामित्रः तं विफलीकृतं चण्डालरूपिणं राजानं दृष्ट्वा कारुण्यम् आगतः। कारुण्यात् सः महातेजाः परमधार्मिकः घोरदर्शनं राजानं प्रति इदं वाक्यं जगाद — ‘भद्रं ते। हे महाबल राजपुत्र, किम् आगमनकार्यं ते? हे वीर अयोध्याधिपते, शापात् त्वं चण्डालतां गतः।’ तत् वाक्यम् आकर्ण्य चण्डालतां गतः सः राजा वाक्यज्ञः सन् वाक्यकोविदं मुनिं प्राञ्जलिः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘गुरुणा अहं प्रत्याख्यातः, तथा एव गुरुपुत्रैः अपि।’ अत्र द्रष्टव्यम् — विश्वामित्रः न जातिं पश्यति, न विरूपतां; आर्तम् एव पश्यति। तस्य प्रथमं पदम् एव ‘भद्रं ते’ इति आशीर्वादः, यः शापेन दग्धस्य प्रथमम् आश्वासनम्। ‘विफलीकृतम्’ इति पदं राज्ञः सम्पूर्णां पराजयं सूचयति — न केवलं यज्ञः निष्फलः, अपि तु जन्म अपि। विश्वामित्रस्य ‘महातेजाः’ ‘परमधार्मिकः’ इति विशेषणद्वयम् अत्र सार्थकम् — तेजसा सः शापं प्रत्याख्यातुं शक्तः, धर्मेण च आर्तं रक्षितुम् इच्छति। ‘वाक्यज्ञः’ इति राजा, ‘वाक्यकोविदम्’ इति मुनिः — उभयोः वाक्यनिपुणत्वेन संवादः सफलः भविष्यति।
విఫలుడైన, చండాలరూపంలో ఉన్న ఆ రాజును చూసి విశ్వామిత్రునికి కరుణ కలిగింది. కరుణతో మహాతేజస్వి, పరమధార్మికుడు అయిన అతడు భయంకరమైన రూపంలో ఉన్న రాజుతో ఈ మాట అన్నాడు: ‘నీకు శుభమగుగాక. మహాబలుడవైన రాజపుత్రా, నీవు వచ్చిన పని ఏమిటి? వీరా, అయోధ్యాధిపతీ, శాపం వల్ల నీవు చండాలత్వం పొందావు.’ ఆ మాట విని చండాలత్వం పొందిన ఆ రాజు, మాటల మర్మం తెలిసినవాడై, వాక్యకోవిదుడైన మునితో చేతులు జోడించి ఈ మాట అన్నాడు: ‘గురువు నన్ను తిరస్కరించాడు, అలాగే గురుపుత్రులు కూడా.’ ఇక్కడ గమనించాలి: విశ్వామిత్రుడు జాతిని చూడడు, వికృతరూపాన్ని చూడడు; ఆర్తుని మాత్రమే చూస్తాడు. అతని మొదటి మాటే ‘భద్రం తే’ (నీకు శుభమగుగాక) అనే ఆశీర్వాదం, శాపంతో దగ్ధుడైనవానికి అదే మొదటి ఓదార్పు. ‘విఫలీకృతమ్’ (విఫలుడైనవానిని) అనే పదం రాజు సంపూర్ణ పరాజయాన్ని సూచిస్తుంది: యజ్ఞం మాత్రమే కాదు, జన్మ కూడా నిష్ఫలమైంది. విశ్వామిత్రునికి ‘మహాతేజాః’, ‘పరమధార్మికః’ అనే రెండు విశేషణాలు ఇక్కడ సార్థకం: తేజస్సుతో అతడు శాపాన్ని ఎదుర్కోగలడు, ధర్మంతో ఆర్తుని రక్షించాలనుకుంటాడు. రాజు ‘వాక్యజ్ఞః’, ముని ‘వాక్యకోవిదః’: ఇద్దరి వాక్నైపుణ్యంతో సంవాదం సఫలమవుతుంది.
பயனிழந்த, சண்டாள உருவில் இருந்த அந்த அரசனைக் கண்டு விசுவாமித்திரர் இரக்கம் கொண்டார். இரக்கத்தால், பேரொளி படைத்தவரும் மிகுந்த அறநெறி உடையவருமான அவர், கொடிய தோற்றமுடைய அரசனிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னார்: ‘உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும். பெரும் வலிமை படைத்த அரசகுமாரா, நீ வந்த காரணம் என்ன? வீரனே, அயோத்தியின் தலைவனே, சாபத்தால் நீ சண்டாள நிலையை அடைந்துள்ளாய்.’ அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, சண்டாள நிலையை அடைந்த, சொல்லின் நுட்பம் அறிந்த அந்த அரசன், சொல்வன்மை மிக்க முனிவரிடம் கைகூப்பிச் சொன்னான்: ‘குருவால் நான் மறுக்கப்பட்டேன், அவ்வாறே குருவின் மைந்தர்களாலும்.’ இங்கே கவனிக்க வேண்டியது: விசுவாமித்திரர் குலத்தைப் பார்க்கவில்லை, உருக்குலைவையும் பார்க்கவில்லை; துயருற்றவனையே பார்க்கிறார். அவரது முதல் சொல்லே ‘உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்’ என்ற வாழ்த்து; சாபத்தால் வெந்தவனுக்குக் கிடைத்த முதல் ஆறுதல் அதுவே. ‘விபலீக்ருதம்’ (பயனிழந்தவன்) என்ற சொல் அரசனின் முழுத் தோல்வியைக் குறிக்கிறது: வேள்வி மட்டுமல்ல, பிறப்பும் பயனற்றதானது. விசுவாமித்திரருக்கான ‘பேரொளி படைத்தவர்’, ‘மிகுந்த அறநெறி உடையவர்’ என்ற இரு அடைமொழிகளும் இங்கே பொருள் பொதிந்தவை: ஒளியால் அவர் சாபத்தை மறுக்க வல்லவர், அறத்தால் துயருற்றவனைக் காக்க விரும்புகிறார். அரசன் ‘சொல்லின் நுட்பம் அறிந்தவன்’, முனிவர் ‘சொல்வன்மை மிக்கவர்’: இருவரின் சொல்திறனாலும் உரையாடல் வெற்றி பெறும்.
ವಿಫಲನಾದ, ಚಾಂಡಾಲರೂಪದ ಆ ರಾಜನನ್ನು ಕಂಡು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ಕರುಣೆ ಉಕ್ಕಿತು. ಕರುಣೆಯಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕನೂ ಆದ ಅವನು ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನಿಗೆ ಈ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾಜಪುತ್ರನೇ, ನೀನು ಬಂದ ಕಾರ್ಯವೇನು? ವೀರನಾದ ಅಯೋಧ್ಯಾಧಿಪತಿಯೇ, ಶಾಪದಿಂದ ನೀನು ಚಾಂಡಾಲನಾಗಿರುವೆ.’ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಚಾಂಡಾಲನಾಗಿದ್ದ, ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನರಿತ ಆ ರಾಜನು ವಾಕ್ಕೋವಿದನಾದ ಮುನಿಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು: ‘ಗುರು ನನ್ನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದನು, ಹಾಗೆಯೇ ಗುರುಪುತ್ರರೂ.’ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಜಾತಿಯನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಕಾರರೂಪವನ್ನೂ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆರ್ತನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮೊದಲ ಮಾತೇ ‘ಭದ್ರಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದ, ಅದು ಶಾಪದಿಂದ ಬೆಂದವನಿಗೆ ಮೊದಲ ಸಾಂತ್ವನ. ‘ವಿಫಲೀಕೃತಮ್’ (ವಿಫಲನಾದ) ಎಂಬ ಪದ ರಾಜನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಾಜಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯಜ್ಞ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಜನ್ಮವೂ ನಿಷ್ಫಲವಾಯಿತು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ‘ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ’, ‘ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಸಾರ್ಥಕ — ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವನು ಶಾಪವನ್ನು ಎದುರಿಸಬಲ್ಲನು, ಧರ್ಮದಿಂದ ಆರ್ತನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನು ‘ವಾಕ್ಯಜ್ಞ’ (ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವರಿತವನು), ಮುನಿ ‘ವಾಕ್ಯಕೋವಿದ’ (ವಾಕ್ಚತುರ) — ಇಬ್ಬರ ಮಾತಿನ ನೈಪುಣ್ಯದಿಂದ ಸಂವಾದ ಸಫಲವಾಗುತ್ತದೆ.
എല്ലാം നിഷ്ഫലമായ, ചണ്ഡാലരൂപിയായ ആ രാജാവിനെ കണ്ട് വിശ്വാമിത്രനു കാരുണ്യമുണ്ടായി. കാരുണ്യത്താൽ മഹാതേജസ്വിയും പരമധാർമികനുമായ അദ്ദേഹം ഘോരരൂപിയായ രാജാവിനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘നിനക്കു മംഗളം. മഹാബലനായ രാജകുമാരാ, എന്താണ് നിന്റെ വരവിന്റെ കാര്യം? വീരനായ അയോധ്യാധിപതേ, ശാപംകൊണ്ടാണ് നീ ചണ്ഡാലത്വം പ്രാപിച്ചത്.’ ആ വാക്കു കേട്ട് ചണ്ഡാലത്വം പ്രാപിച്ച വാക്ചതുരനായ ആ രാജാവ് വാക്കിൽ നിപുണനായ മുനിയോടു കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: ‘ഗുരു എന്നെ നിരസിച്ചു, അതുപോലെ ഗുരുപുത്രന്മാരും.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: വിശ്വാമിത്രൻ ജാതി കാണുന്നില്ല, വിരൂപതയും കാണുന്നില്ല; ആർത്തനെ മാത്രം കാണുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യവാക്കുതന്നെ ‘ഭദ്രം തേ’ (നിനക്കു മംഗളം) എന്ന ആശീർവാദമാണ്; ശാപത്താൽ ദഹിച്ചവന് ലഭിക്കുന്ന ആദ്യത്തെ ആശ്വാസം അതാണ്. ‘വിഫലീകൃതം’ (എല്ലാം നിഷ്ഫലമാക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദം രാജാവിന്റെ സമ്പൂർണ പരാജയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു: യാഗം മാത്രമല്ല, ജന്മവും നിഷ്ഫലമായി. വിശ്വാമിത്രന്റെ ‘മഹാതേജസ്വി’, ‘പരമധാർമികൻ’ എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളും ഇവിടെ അർഥവത്താണ്: തേജസ്സുകൊണ്ട് ശാപത്തെ തടുക്കാൻ അദ്ദേഹം സമർഥനാണ്, ധർമംകൊണ്ട് ആർത്തനെ രക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രാജാവ് ‘വാക്യജ്ഞൻ’, മുനി ‘വാക്യകോവിദൻ’: ഇരുവരുടെയും വാക്ചാതുര്യംകൊണ്ട് സംവാദം സഫലമാകും.
When Viśvāmitra saw the king brought to nothing and in a caṇḍāla's shape, compassion came over him. Out of that compassion the sage, great in splendour and perfect in righteousness, spoke to the fearsome-looking king: "Bless you. What brings you here, mighty prince? Heroic lord of Ayodhyā, you have become a caṇḍāla through a curse." Hearing this, the king, now a caṇḍāla, who knew how to speak, joined his palms and said to the sage, himself a master of words: "My teacher has turned me away, and so have his sons." Viśvāmitra does not see caste or ugliness; he sees only a man in distress. His very first words, "bless you," are the first comfort given to one scorched by a curse. "Brought to nothing" marks the king's utter defeat: not only his sacrifice but his very birth has been made fruitless. The two epithets of Viśvāmitra fit well: by his splendour he can defy the curse, and by his righteousness he wishes to protect the afflicted. Both king and sage are skilled in speech, and so their exchange will bear fruit.
१८अनवाप्यैव तं कामं मया प्राप्तो विपर्ययः।
सशरीरो दिवं यायामिति मे सौम्यदर्शन॥
१९मया चेष्टं क्रतुशतं तच्च नावाप्यते फलम्।
अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन॥
२०कृच्छ्रेष्वपि गतः सौम्य क्षत्रधर्मेण ते शपे।
यज्ञैर्बहुविधैरिष्टं प्रजा धर्मेण पालिताः॥
२१गुरवश्च महात्मानः शीलवृत्तेन तोषिताः।
धर्मे प्रयतमानस्य यज्ञं चाहर्तुमिच्छतः॥
२२परितोषं न गच्छन्ति गुरवो मुनिपुंगव।
दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्॥
राजा पुनः वदति — ‘तं कामम् अनवाप्य एव मया विपर्ययः प्राप्तः। हे सौम्यदर्शन, सशरीरः दिवं यायाम् इति मे अभिलाषः आसीत्। मया क्रतुशतम् इष्टम्, तस्य अपि फलं न अवाप्यते। हे सौम्य, कृच्छ्रेषु गतः अपि मया अनृतं न उक्तपूर्वम्, न च कदाचन वक्ष्यामि; क्षत्रधर्मेण ते शपे। बहुविधैः यज्ञैः मया इष्टम्, प्रजाः धर्मेण पालिताः, महात्मानः गुरवः च शीलवृत्तेन तोषिताः। तथापि हे मुनिपुंगव, धर्मे प्रयतमानस्य यज्ञं च आहर्तुम् इच्छतः मम गुरवः परितोषं न गच्छन्ति। अतः दैवम् एव परं मन्ये, पौरुषं तु निरर्थकम्।’ इयम् एव त्रिशङ्कोः वेदना — न असत्यम्, न अधर्मः, तथापि निष्फलता। अत्र राज्ञः निवेदनं चतुर्भिः अङ्गैः युक्तम् — सत्यवादित्वम्, यज्ञानुष्ठानम्, प्रजापालनम्, गुरुसेवा च। एतानि क्षत्रियधर्मस्य प्रमाणानि; तथापि फलं न प्राप्तम्। ‘क्षत्रधर्मेण ते शपे’ इति क्षत्रियः सत्येन एव शपथं करोति। ‘दैवमेव परं मन्ये’ इति वाक्यं तु विषादजन्यम्, न सिद्धान्तरूपम्; यतः अनन्तरम् एव सः पुरुषकारम् एव प्रार्थयते।
రాజు మళ్ళీ అంటున్నాడు: ‘ఆ కోరిక తీరకుండానే నాకు ఈ విపర్యయం వచ్చింది. సౌమ్యదర్శనా, శరీరంతో స్వర్గానికి వెళ్ళాలని నా అభిలాష. నేను వంద క్రతువులు చేశాను, వాటి ఫలం కూడా లభించడం లేదు. సౌమ్యా, కష్టాలలో పడినా నేను ఇంతకుముందు అసత్యం పలకలేదు, ఎన్నడూ పలకను కూడా; క్షత్రధర్మం మీద మీకు ప్రమాణం చేస్తున్నాను. అనేక విధాల యజ్ఞాలు చేశాను, ప్రజలను ధర్మంతో పాలించాను, మహాత్ములైన గురువులను శీలంతో సదాచారంతో సంతోషపెట్టాను. అయినా, మునిపుంగవా, ధర్మంలో ప్రయత్నిస్తూ, యజ్ఞం చేయాలని కోరుతున్న నా పట్ల నా గురువులు సంతృప్తి చెందడం లేదు. కాబట్టి దైవమే గొప్పదని భావిస్తున్నాను, పౌరుషం నిరర్థకం.’ ఇదే త్రిశంకుని వేదన: అసత్యం లేదు, అధర్మం లేదు, అయినా నిష్ఫలత. ఇక్కడ రాజు నివేదనం నాలుగు అంగాలతో కూడినది: సత్యవాదిత్వం, యజ్ఞానుష్ఠానం, ప్రజాపాలనం, గురుసేవ. ఇవి క్షత్రియధర్మానికి ప్రమాణాలు; అయినా ఫలం లభించలేదు. ‘క్షత్రధర్మేణ తే శపే’ (క్షత్రధర్మం మీద ప్రమాణం చేస్తున్నాను) అని క్షత్రియుడు సత్యంతోనే శపథం చేస్తున్నాడు. ‘దైవమే గొప్పదని భావిస్తున్నాను’ అనే మాట మాత్రం విషాదం నుండి పుట్టినది, సిద్ధాంతరూపమైనది కాదు; ఎందుకంటే వెంటనే అతడు పురుషకారాన్నే (ప్రయత్నాన్నే) ప్రార్థిస్తాడు.
அரசன் மேலும் சொல்கிறான்: ‘அந்த விருப்பத்தை அடையாமலேயே நான் தலைகீழ் நிலையை அடைந்தேன். இனிய தோற்றமுடையவரே, உடலோடு விண்ணுலகம் செல்ல வேண்டும் என்பது என் விருப்பமாக இருந்தது. நான் நூறு வேள்விகள் செய்தேன், அவற்றின் பலனும் கிடைக்கவில்லை. இனியவரே, துன்பங்களில் சிக்கியபோதும் நான் இதுவரை பொய் சொன்னதில்லை, இனி ஒருபோதும் சொல்லமாட்டேன்; க்ஷத்திரிய அறத்தின் மீது உமக்கு ஆணையிடுகிறேன். பலவகை வேள்விகளை நான் செய்தேன், மக்களை அறப்படி காத்தேன், மகாத்மாக்களான குருமார்களை நல்லொழுக்கத்தால் மகிழ்வித்தேன். ஆயினும், முனிவர்களுள் சிறந்தவரே, அறத்தில் முயன்று வேள்வி செய்ய விரும்பும் என்னிடம் என் குருமார்கள் மனநிறைவு அடையவில்லை. ஆகவே விதியையே மேலானது என்று கருதுகிறேன், முயற்சியோ பயனற்றது.’ இதுவே திரிசங்குவின் வேதனை: பொய்யும் இல்லை, அறமின்மையும் இல்லை, ஆயினும் பயனின்மை. இங்கே அரசனின் முறையீடு நான்கு அங்கங்களைக் கொண்டது: உண்மை பேசுதல், வேள்வி செய்தல், மக்களைக் காத்தல், குருமார்களுக்குப் பணிவிடை செய்தல். இவை க்ஷத்திரிய அறத்தின் சான்றுகள்; ஆயினும் பலன் கிட்டவில்லை. ‘க்ஷத்திரிய அறத்தின் மீது உமக்கு ஆணையிடுகிறேன்’ என்பதில் க்ஷத்திரியன் உண்மையின் மீதே ஆணையிடுகிறான். ‘விதியையே மேலானது என்று கருதுகிறேன்’ என்ற சொல்லோ துயரத்தால் பிறந்தது, கொள்கை முடிவு அல்ல; ஏனெனில் உடனடியாகவே அவன் முயற்சியையே வேண்டுகிறான்.
ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಆ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಪಡೆಯದೆಯೇ ನನಗೆ ಈ ವಿಪರ್ಯಾಸ ಒದಗಿತು. ಸೌಮ್ಯದರ್ಶನನೇ, ಸಶರೀರನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕೆಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಲಾಷೆಯಾಗಿತ್ತು. ನಾನು ನೂರು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ, ಅವುಗಳ ಫಲವೂ ದೊರೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಕಷ್ಟಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೂ ನಾನು ಹಿಂದೆ ಎಂದೂ ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿಲ್ಲ, ಮುಂದೆಯೂ ಎಂದೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮದ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ. ಬಗೆಬಗೆಯ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಪಾಲಿಸಿದ್ದೇನೆ, ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಗುರುಗಳನ್ನು ಶೀಲ-ನಡತೆಗಳಿಂದ ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೂ ಮುನಿಪುಂಗವನೇ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಬಯಸುವ ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ನನ್ನ ಗುರುಗಳು ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೈವವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ, ಪೌರುಷ ನಿರರ್ಥಕ.’ ಇದೇ ತ್ರಿಶಂಕುವಿನ ವೇದನೆ — ಅಸತ್ಯವಿಲ್ಲ, ಅಧರ್ಮವಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ನಿಷ್ಫಲತೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ನಿವೇದನೆ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ — ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವ, ಯಜ್ಞಾನುಷ್ಠಾನ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ, ಗುರುಸೇವೆ. ಇವು ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮದ ಪ್ರಮಾಣಗಳು; ಆದರೂ ಫಲ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. ‘ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮದ ಮೇಲೆ ಆಣೆ’ — ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಸತ್ಯದಿಂದಲೇ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತಾನೆ. ‘ದೈವವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಾದರೋ ವಿಷಾದದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು, ಸಿದ್ಧಾಂತರೂಪವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ತಕ್ಷಣವೇ ಅವನು ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ.
രാജാവ് വീണ്ടും പറയുന്നു: ‘ആ ആഗ്രഹം സാധിക്കാതെതന്നെ എനിക്കു വിപരീതഫലം ലഭിച്ചു. സൗമ്യദർശനാ, ശരീരത്തോടെ സ്വർഗത്തിൽ പോകണമെന്നായിരുന്നു എന്റെ അഭിലാഷം. ഞാൻ നൂറു യാഗങ്ങൾ ചെയ്തു, അതിന്റെ ഫലവും ലഭിക്കുന്നില്ല. സൗമ്യാ, കഷ്ടതകളിൽപ്പെട്ടപ്പോഴും ഞാൻ മുമ്പൊരിക്കലും അസത്യം പറഞ്ഞിട്ടില്ല, ഇനിയൊരിക്കലും പറയുകയുമില്ല; ക്ഷത്രധർമത്തെ മുൻനിർത്തി ഞാൻ അങ്ങയോടു സത്യം ചെയ്യുന്നു. പലതരം യാഗങ്ങൾ ഞാൻ ചെയ്തു, പ്രജകളെ ധർമമനുസരിച്ചു പാലിച്ചു, മഹാത്മാക്കളായ ഗുരുക്കന്മാരെ ശീലംകൊണ്ടും സദാചാരംകൊണ്ടും സന്തോഷിപ്പിച്ചു. എന്നിട്ടും, മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ധർമത്തിൽ പ്രയത്നിക്കുന്ന, യാഗം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന എന്നോട് എന്റെ ഗുരുക്കന്മാർ പ്രസാദിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ ദൈവംതന്നെയാണ് പരമമെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു, പൗരുഷം നിരർഥകമാണ്.’ ഇതുതന്നെയാണ് ത്രിശങ്കുവിന്റെ വേദന: അസത്യമില്ല, അധർമമില്ല, എന്നിട്ടും നിഷ്ഫലത. ഇവിടെ രാജാവിന്റെ നിവേദനത്തിനു നാല് അംഗങ്ങളുണ്ട്: സത്യവാദിത്വം, യജ്ഞാനുഷ്ഠാനം, പ്രജാപാലനം, ഗുരുസേവ. ഇവ ക്ഷത്രിയധർമത്തിന്റെ പ്രമാണങ്ങളാണ്; എന്നിട്ടും ഫലം ലഭിച്ചില്ല. ‘ക്ഷത്രധർമേണ തേ ശപേ’ (ക്ഷത്രധർമത്തെ മുൻനിർത്തി അങ്ങയോടു സത്യം ചെയ്യുന്നു) എന്നതിൽ ക്ഷത്രിയൻ സത്യംകൊണ്ടുതന്നെ ശപഥം ചെയ്യുന്നു. ‘ദൈവമേവ പരം മന്യേ’ (ദൈവംതന്നെ പരമമെന്നു കരുതുന്നു) എന്ന വാക്യമാകട്ടെ വിഷാദത്തിൽനിന്നുണ്ടായതാണ്, സിദ്ധാന്തരൂപമല്ല; കാരണം തൊട്ടുപിന്നാലെ അദ്ദേഹം പുരുഷകാരംതന്നെയാണ് അപേക്ഷിക്കുന്നത്.
The king went on: "I did not gain what I longed for, and a reverse has come upon me instead. My wish, gentle one, was to go to heaven in this very body. I have performed a hundred sacrifices, and I get no fruit even from them. I have never spoken a lie, even in hard times, gentle one, nor ever shall; I swear it to you by the dharma of a kṣatriya. I have sacrificed in many ways, protected my subjects by dharma and pleased my great-souled teachers by my character and conduct. Yet, bull among sages, though I strive in dharma and wish to perform a sacrifice, my teachers are not satisfied with me. So I think fate alone is supreme, and human effort is useless." This is Triśaṅku's anguish: no lie, no wrongdoing, and still no fruit. His plea rests on four things — truthfulness, sacrifice, the protection of his people and service to his teachers — which are the proofs of a kṣatriya's dharma, and yet he has gained nothing. A kṣatriya swears by his truth. His claim that fate alone is supreme comes from despair, not settled belief, for the very next moment he pleads for human effort.
२३दैवेनाक्रम्यते सर्वं दैवं हि परमा गतिः।
तस्य मे परमार्तस्य प्रसादमभिकांक्षतः।
कर्तुमर्हसि भद्रं ते दैवोपहतकर्मणः॥
२४नान्यां गतिं गमिष्यामि नान्यच्छरणमस्ति मे।
दैवं पुरुषकारेण निवर्तयितुमर्हसि॥
‘दैवेन सर्वम् आक्रम्यते, दैवम् एव हि परमा गतिः। तस्य मम परमार्तस्य प्रसादम् अभिकाङ्क्षतः दैवोपहतकर्मणः कृते भवान् किञ्चित् कर्तुम् अर्हति; भद्रं ते। अन्यां गतिं न गमिष्यामि, मम अन्यत् शरणं न अस्ति। भवान् एव पुरुषकारेण दैवं निवर्तयितुम् अर्हति।’ इति उक्त्वा राजा विरराम। अयं सर्गः द्वयोः भावयोः सन्धिः — एकतः दैववादः, अन्यतः पुरुषकारस्य आह्वानम्। त्रिशङ्कुः स्वयं दैवं परं मन्यते, किन्तु विश्वामित्रं पुरुषकारेण तत् एव दैवं निवर्तयितुं प्रार्थयते। अनेन एव आगामिनः सर्गस्य बीजम् उप्तम् — विश्वामित्रः प्रतिज्ञां करिष्यति, यज्ञं च आरप्स्यते। ‘शरणागतिः’ इति अत्र त्रिभिः लक्षणैः पूर्णा — अनन्यगतित्वम्, आर्तत्वम्, प्रसादाभिकाङ्क्षा च। त्रिशङ्कुः न यज्ञं याचते, अपि तु प्रसादम्; एषा एव शरणागतस्य रीतिः। ‘दैवोपहतकर्मणः’ इति पदेन सः स्वं दोषं न गोपयति, दैवम् एव हेतुं वदति। विश्वामित्रः स्वयं तपसा क्षत्रियात् ब्राह्मणत्वं प्राप्तुं यतते, अतः दैवं पुरुषकारेण जेतुं शक्यम् इति स्वजीवनेन एव जानाति।
‘దైవం అన్నిటినీ ఆక్రమిస్తుంది, దైవమే పరమగతి. పరమ ఆర్తుడనై, మీ అనుగ్రహాన్ని కోరుతూ, దైవంచేత కర్మలు దెబ్బతిన్న నా కోసం మీరు ఏదైనా చేయాలి; మీకు శుభమగుగాక. నేను వేరే గతిని ఆశ్రయించను, నాకు వేరే శరణు లేదు. మీరే పురుషకారంతో దైవాన్ని మళ్ళించగలరు.’ అని చెప్పి రాజు విరమించాడు. ఈ సర్గ రెండు భావాల సంధి: ఒకవైపు దైవవాదం, మరొకవైపు పురుషకారానికి ఆహ్వానం. త్రిశంకుడు తానే దైవాన్ని గొప్పదిగా భావిస్తాడు, కానీ పురుషకారంతో ఆ దైవాన్నే మళ్ళించమని విశ్వామిత్రుని ప్రార్థిస్తాడు. దీనితోనే రాబోయే సర్గకు బీజం వేయబడింది: విశ్వామిత్రుడు ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు, యజ్ఞాన్ని ప్రారంభిస్తాడు. ఇక్కడ శరణాగతి మూడు లక్షణాలతో సంపూర్ణమైనది: అనన్యగతిత్వం, ఆర్తత్వం, అనుగ్రహాన్ని కోరడం. త్రిశంకుడు యజ్ఞాన్ని యాచించడం లేదు, అనుగ్రహాన్ని యాచిస్తున్నాడు; శరణాగతుని రీతి ఇదే. ‘దైవోపహతకర్మణః’ (దైవంచేత కర్మలు దెబ్బతిన్నవాని) అనే పదంతో అతడు తన దోషాన్ని దాచడం లేదు, దైవాన్నే కారణంగా చెబుతున్నాడు. విశ్వామిత్రుడు తానే తపస్సుతో క్షత్రియుని నుండి బ్రాహ్మణత్వాన్ని పొందాలని ప్రయత్నిస్తున్నాడు, కాబట్టి పురుషకారంతో దైవాన్ని జయించవచ్చని తన జీవితంతోనే ఎరుగును.
‘விதியால் எல்லாம் வெல்லப்படுகிறது, விதியே மேலான புகலிடம். பெருந்துயருற்று உமது அருளை வேண்டும், விதியால் செயல்கள் அழிக்கப்பட்ட எனக்காக நீர் ஏதேனும் செய்ய வேண்டும்; உமக்கு நலம் உண்டாகட்டும். நான் வேறு வழியை நாடமாட்டேன், எனக்கு வேறு அடைக்கலம் இல்லை. நீரே முயற்சியால் விதியைத் திருப்ப வல்லவர்.’ என்று சொல்லி அரசன் நிறுத்தினான். இந்தச் சர்க்கம் இரு கருத்துகளின் சந்திப்பு: ஒருபுறம் விதிவாதம், மறுபுறம் முயற்சிக்கான அழைப்பு. திரிசங்கு தானே விதியை மேலானதாகக் கருதுகிறான், ஆனால் அதே விதியை முயற்சியால் திருப்பும்படி விசுவாமித்திரரை வேண்டுகிறான். இதனாலேயே அடுத்த சர்க்கத்தின் விதை விதைக்கப்பட்டது: விசுவாமித்திரர் உறுதிமொழி அளிப்பார், வேள்வியையும் தொடங்குவார். இங்கே அடைக்கலம் புகுதல் மூன்று அடையாளங்களால் நிறைவுபெறுகிறது: வேறு புகலிடம் இல்லாமை, துயருற்ற நிலை, அருளை வேண்டுதல். திரிசங்கு வேள்வியைக் கேட்கவில்லை, அருளையே கேட்கிறான்; அடைக்கலம் புகுந்தவனின் முறை இதுவே. ‘தைவோபஹதகர்மண:’ (விதியால் செயல்கள் அழிக்கப்பட்டவன்) என்ற சொல்லால் அவன் தன் குற்றத்தை மறைக்கவில்லை, விதியையே காரணமாகச் சொல்கிறான். விசுவாமித்திரரே தவத்தால் க்ஷத்திரியனிலிருந்து பிராமணனாக முயல்கிறார்; ஆகவே விதியை முயற்சியால் வெல்ல முடியும் என்பதைத் தம் வாழ்க்கையாலேயே அறிந்திருக்கிறார்.
‘ದೈವದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಆಕ್ರಮಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ದೈವವೇ ಪರಮ ಗತಿ. ಪರಮ ಆರ್ತನಾಗಿ ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವ, ದೈವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಹಾಳಾದ ನನಗಾಗಿ ನೀನು ಏನಾದರೂ ಮಾಡಬೇಕು; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ. ನಾನು ಬೇರೆ ಗತಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ನನಗೆ ಬೇರೆ ಶರಣಿಲ್ಲ. ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ದೈವವನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲು ನೀನೇ ಸಮರ್ಥನು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಜನು ಮಾತು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಈ ಸರ್ಗ ಎರಡು ಭಾವಗಳ ಸಂಧಿ — ಒಂದು ಕಡೆ ದೈವವಾದ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನದ ಆಹ್ವಾನ. ತ್ರಿಶಂಕು ತಾನೇ ದೈವವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಅದೇ ದೈವವನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಬೀಜ ಬಿತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಯಜ್ಞವನ್ನೂ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತಿ ಮೂರು ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಪೂರ್ಣ — ಅನನ್ಯಗತಿತ್ವ, ಆರ್ತತ್ವ, ಅನುಗ್ರಹದ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ. ತ್ರಿಶಂಕು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಶರಣಾಗತನ ರೀತಿ. ‘ದೈವೋಪಹತಕರ್ಮಣಃ’ (ದೈವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಹಾಳಾದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ದೈವವನ್ನೇ ಕಾರಣವೆನ್ನುತ್ತಾನೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ತಾನೇ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪುರುಷಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ದೈವವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಹುದೆಂದು ತನ್ನ ಜೀವನದಿಂದಲೇ ಬಲ್ಲನು.
‘ദൈവം എല്ലാറ്റിനെയും കീഴടക്കുന്നു, ദൈവംതന്നെയാണ് പരമഗതി. അത്യന്തം ആർത്തനും അങ്ങയുടെ പ്രസാദം കാംക്ഷിക്കുന്നവനും ദൈവത്താൽ കർമം തകർക്കപ്പെട്ടവനുമായ എനിക്കുവേണ്ടി അങ്ങ് എന്തെങ്കിലും ചെയ്യണം; അങ്ങേക്കു മംഗളം. ഞാൻ മറ്റൊരു ഗതി തേടില്ല, എനിക്കു മറ്റൊരു ശരണവുമില്ല. അങ്ങേക്കുമാത്രമേ പുരുഷകാരംകൊണ്ട് ദൈവത്തെ പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ കഴിയൂ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് രാജാവ് നിർത്തി. ഈ സർഗം രണ്ടു ഭാവങ്ങളുടെ സന്ധിയാണ്: ഒരുവശത്ത് ദൈവവാദം, മറുവശത്ത് പുരുഷകാരത്തിനുള്ള ആഹ്വാനം. ത്രിശങ്കു സ്വയം ദൈവത്തെ പരമമായി കരുതുന്നു, എന്നാൽ അതേ ദൈവത്തെ പുരുഷകാരംകൊണ്ടു പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ വിശ്വാമിത്രനോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ വിത്തു വിതയ്ക്കപ്പെട്ടു: വിശ്വാമിത്രൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യും, യാഗം ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്യും. ഇവിടെ ശരണാഗതി മൂന്നു ലക്ഷണങ്ങളോടെ പൂർണമാണ്: മറ്റൊരു ഗതിയില്ലായ്മ, ആർത്തി, പ്രസാദത്തിനുള്ള ആഗ്രഹം. ത്രിശങ്കു യാഗമല്ല, പ്രസാദമാണ് യാചിക്കുന്നത്; ഇതാണ് ശരണാഗതന്റെ രീതി. ‘ദൈവോപഹതകർമണഃ’ (ദൈവത്താൽ കർമം തകർക്കപ്പെട്ടവന്റെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം സ്വന്തം ദോഷം മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല, ദൈവത്തെയാണ് കാരണമായി പറയുന്നത്. വിശ്വാമിത്രൻ സ്വയം തപസ്സുകൊണ്ട് ക്ഷത്രിയനിൽനിന്നു ബ്രാഹ്മണനാകാൻ ശ്രമിക്കുന്നവനാണ്; അതിനാൽ ദൈവത്തെ പുരുഷകാരംകൊണ്ടു ജയിക്കാനാകുമെന്ന് സ്വന്തം ജീവിതംകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് അറിയാം.
"Fate overpowers everything; fate is the final recourse. I am in the deepest distress, I long for your favour and my efforts have been struck down by fate — bless you, please do something for me. I shall go to no one else; I have no other shelter. By your own effort you can turn fate back." With that the king fell silent. This sarga joins two ideas: on one side the belief in fate, on the other the call to human effort. Triśaṅku himself holds fate supreme, yet he begs Viśvāmitra to turn that same fate back by effort, and here the seed of the next sarga is sown: Viśvāmitra will make a promise and begin the sacrifice. Triśaṅku's surrender is complete in three ways: he has nowhere else to go, he is in distress, and he longs for grace. He does not ask for a sacrifice but for favour, as one who seeks refuge should. He does not hide his own fault but names fate as the cause. And Viśvāmitra, who is himself striving by austerity to rise from kṣatriya to brahmin, knows from his own life that fate can be overcome by effort.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
కఠిన పదాల సంధి, సమాసం, విభక్తి, అర్థం.
கடினச் சொற்களின் சந்தி, சமாசம், வேற்றுமை, பொருள்.
ಕಠಿಣ ಪದಗಳ ಸಂಧಿ, ಸಮಾಸ, ವಿಭಕ್ತಿ, ಅರ್ಥ.
കഠിനപദങ്ങളുടെ സന്ധി, സമാസം, വിഭക്തി, അർഥം.
Sandhi, compound, case and meaning of the harder words.