बालकाण्डम् — सप्तपञ्चाशः सर्गः
विश्वामित्रस्य दाक्षिणात्यं तपः, ब्रह्मणा राजर्षित्वघोषणम्, विश्वामित्रस्य असन्तोषः, त्रिशङ्कोः सशरीरस्वर्गेच्छा, वसिष्ठेन प्रत्याख्यानम्, वसिष्ठपुत्राणां शरणगमनम्
अस्मिन् सर्गे विश्वामित्रस्य द्वितीयं तपः त्रिशङ्कोः च कथायाः आरम्भः कथ्येते। ब्रह्मदण्डेन पराजितः विश्वामित्रः आत्मनः निग्रहं स्मरन् संतप्तहृदयः महिष्या सह दक्षिणां दिशं गत्वा घोरं तपः आचरति; फलमूलाशनः दान्तः च सः तपसि तिष्ठति, तत्र च सत्यधर्मपरायणाः चत्वारः पुत्राः — हविष्यन्दः, मधुष्यन्दः, दृढनेत्रः, महारथः — जायन्ते। वर्षसहस्रे पूर्णे लोकपितामहः ब्रह्मा आगत्य ‘तपसा त्वया राजर्षिलोकाः जिताः, राजर्षिः इति त्वां विद्मः’ इति मधुरं वाक्यम् उक्त्वा देवैः सह ब्रह्मलोकं गच्छति। किन्तु विश्वामित्रः तेन न तुष्यति — लज्जया अवाङ्मुखः, दुःखेन आविष्टः, समन्युः च सः ‘सुमहत् तपः तप्तम्, तथापि राजर्षिः इति एव मां विदुः; तपसः फलं नास्ति’ इति विचिन्त्य भूयः एव तपसि प्रवर्तते। एतस्मिन् एव काले सत्यवादी जितेन्द्रियः इक्ष्वाकुकुलवर्धनः त्रिशङ्कुः नाम राजा ‘सशरीरः एव देवतानां परां गतिं गच्छेयम्’ इति यज्ञं कर्तुम् इच्छति। सः वसिष्ठं समाहूय स्वं चिन्तितं निवेदयति, वसिष्ठः तु ‘अशक्यम्’ इति प्रत्याचष्टे। प्रत्याख्यातः सः दक्षिणां दिशं गत्वा यत्र वसिष्ठपुत्राः शतं दीर्घं तपः तेपिरे तत्र गच्छति, तान् अभिवाद्य कृताञ्जलिः शरणं प्रपद्यते, ‘महायज्ञं यष्टुकामः अहम्, तत् अनुज्ञातुम् अर्हथ; सशरीरः देवलोकम् अवाप्नुयाम् इति मां याजयन्तु; इक्ष्वाकूणां पुरोधाः एव परमा गतिः, तस्मात् अनन्तरं भवन्तः एव मम दैवतम्’ इति च प्रार्थयते। सर्गः तस्याम् एव प्रार्थनायां विरमति।
१ततः संतप्तहृदयः स्मरन्निग्रहमात्मनः।
विनिःश्वस्य विनिःश्वस्य कृतवैरो महात्मना॥
२स दक्षिणां दिशं गत्वा महिष्या सह राघव।
तताप परमं घोरं विश्वामित्रो महातपाः॥
पूर्वसर्गे वसिष्ठस्य ब्रह्मदण्डेन विश्वामित्रस्य सर्वाणि अस्त्राणि हतानि; तेन सः क्षत्रबलं निन्दित्वा ब्रह्मत्वप्राप्तये महत् तपः आस्थातुं प्रतिज्ञातवान्। अस्मिन् सर्गे सा एव प्रतिज्ञा कर्मणि परिणमति। आत्मनः निग्रहं स्मरन् संतप्तहृदयः सः महात्मना वसिष्ठेन कृतवैरः पुनः पुनः विनिःश्वस्य महिष्या सह दक्षिणां दिशं जगाम। तत्र महातपाः विश्वामित्रः परमं घोरं तपः अतपत्। अत्र द्रष्टव्यम् — पराजयः तस्य उत्साहं न हन्ति, अपि तु तपसि एव तं दृढतरं नियोजयति; वैरम् अपि तपसः निमित्तं भवति। ‘निग्रहम्’ इति पदेन कविः तस्य मनसि स्थितं पराभवस्मरणं दर्शयति; ‘विनिःश्वस्य विनिःश्वस्य’ इति आम्रेडितेन च तस्य अशान्तिः सूच्यते। महिष्या सह गमनेन च एतत् ज्ञायते यत् सः अद्यापि गृहस्थः एव, न तु सर्वत्यागी।
१Then, his heart burning as he brooded on the humiliation he had suffered, sighing again and again, and now at open enmity with that great soul Vasiṣṭha,
२Viśvāmitra of great austerity went with his queen to the southern quarter, Rāghava, and there performed a supreme and terrible penance.
३फलमूलाशनो दान्तश्चचार परमं तपः।
अथास्य जज्ञिरे पुत्राः सत्यधर्मपरायणाः॥
४हविष्यन्दो मधुष्यन्दो दृढनेत्रो महारथः।
पूर्णे वर्षसहस्रे तु ब्रह्मा लोकपितामहः॥
तत्र सः फलमूलाशनः दान्तः च भूत्वा परमं तपः चचार। तदा तस्य सत्यधर्मपरायणाः पुत्राः जज्ञिरे — हविष्यन्दः, मधुष्यन्दः, दृढनेत्रः, महारथः इति। एवं तस्य तपसः वर्षसहस्रं पूर्णं जातम्। अत्र कविः सूचयति यत् तपः तस्य गृहस्थधर्मं न बाधते; महिष्या सह गतस्य तस्य सन्ततिः अपि धर्मपरायणा एव भवति। ‘दान्तः’ इति पदेन इन्द्रियनिग्रहः एव तपसः मूलम् इति ज्ञाप्यते। वर्षसहस्रम् इति कालमानम् अत्र पुराणरीत्या गृह्यते; तावता कालेन तपः परिपक्वं भवति।
३Living on fruit and roots, his senses mastered, he practised the highest austerity; and there sons were born to him, devoted to truth and to dharma —
४Haviṣyanda, Madhuṣyanda, Dṛḍhanetra and Mahāratha. When a full thousand years had passed, Brahmā, the Grandfather of the worlds,
५अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम्।
जिता राजर्षिलोकास्ते तपसा कुशिकात्मज॥
६अनेन तपसा त्वां हि राजर्षिरिति विद्महे।
एवमुक्त्वा महातेजा जगाम सह दैवतैः॥
७त्रिविष्टपं ब्रह्मलोकं लोकानां परमेश्वरः।
विश्वामित्रोऽपि तच्छ्रुत्वा ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः॥
वर्षसहस्रे पूर्णे लोकपितामहः ब्रह्मा तपोधनं विश्वामित्रं प्रति मधुरं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे कुशिकात्मज, तपसा त्वया राजर्षिलोकाः जिताः; अनेन तपसा वयं त्वां राजर्षिः इति विद्मः।’ एवम् उक्त्वा लोकानां परमेश्वरः महातेजाः ब्रह्मा देवैः सह त्रिविष्टपं ब्रह्मलोकं च जगाम। तत् श्रुत्वा विश्वामित्रः अपि लज्जया किञ्चित् अवाङ्मुखः अभवत्। अत्र मननीयम् — ब्रह्मणः वचनं वस्तुतः प्रशंसा, किन्तु विश्वामित्राय तत् एव अपमानः; यतः सः ब्राह्मण्यम् इच्छति, न पुनः राजर्षित्वम्। ‘विद्महे’ इति बहुवचनेन ब्रह्मा देवगणस्य सम्मतिम् अपि वहति।
५spoke sweet words to Viśvāmitra, whose wealth was his penance: ‘By your austerity, son of Kuśika, you have won the worlds of the royal seers.
६By this austerity of yours we acknowledge you to be a royal seer.’ Having said so, that being of great splendour departed with the gods
७to Triviṣṭapa and to the world of Brahmā, he who is the supreme lord of the worlds. Viśvāmitra, hearing this, hung his face a little in shame,
८दुःखेन महताविष्टः समन्युरिदमब्रवीत्।
तपश्च सुमहत्तप्तं राजर्षिरिति मां विदुः॥
९देवाः सर्षिगणाः सर्वे नास्ति मन्ये तपः फलम्।
एवं निश्चित्य मनसा भूय एव महातपाः॥
महता दुःखेन आविष्टः समन्युः च सः इदम् अब्रवीत् — ‘मया सुमहत् तपः तप्तम्, तथापि देवाः सर्षिगणाः च सर्वे मां राजर्षिः इति एव विदुः; मन्ये अस्य तपसः फलं नास्ति।’ एवं मनसा निश्चित्य सः महातपाः भूयः एव तपसि प्रववृते। अत्र तस्य असन्तोषः एव अग्रिमस्य उत्कर्षस्य बीजम्; यः लब्धेन तुष्यति सः न उत्तरं पदम् आरोहति। ‘तपः फलं नास्ति’ इति वचनं क्रोधजम्, न तु सिद्धान्तवचनम्; एतत् एव तस्य पुनः तपसि प्रवृत्तेः कारणम्।
८and, gripped by great sorrow and filled with indignation, said: ‘I have performed a vast penance, and yet they know me only as a royal seer —
९the gods and all the hosts of seers. I think there is no fruit in this austerity of mine.’ Having settled this in his mind, that great ascetic,
१०तपश्चचार धर्मात्मा काकुत्स्थ परमात्मवान्।
एतस्मिन्नेव काले तु सत्यवादी जितेन्द्रियः॥
११त्रिशङ्कुरिति विख्यात इक्ष्वाकुकुलवर्धनः।
तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना यजेयमिति राघव॥
धर्मात्मा परमात्मवान् सः पुनः तपः चचार इति रामं प्रति विश्वामित्रः कथयति। एतस्मिन् एव काले सत्यवादी जितेन्द्रियः इक्ष्वाकुकुलवर्धनः त्रिशङ्कुः नाम राजा आसीत्। तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना — ‘यजेयम्’ इति। अत्र कथा विश्वामित्रात् त्रिशङ्कुं प्रति परिवर्तते; एतौ एव द्वौ अग्रिमेषु सर्गेषु मिलित्वा महतीम् आख्यायिकां जनयतः। त्रिशङ्कोः विशेषणानि — सत्यवादी, जितेन्द्रियः, कुलवर्धनः च — तस्य गुणान् दर्शयन्ति; तथापि एका अनुचिता कामना तं पातयिष्यति।
१०righteous and wholly self-possessed, practised austerity once again, Kākutstha. At that very time there lived a king, truthful and master of his senses,
११renowned as Triśaṅku, who increased the glory of the Ikṣvāku line. A resolve arose in him, Rāghava: ‘Let me offer a sacrifice,
१२गच्छेयं स्वशरीरेण देवतानां परां गतिम्।
वसिष्ठं स समाहूय कथयामास चिन्तितम्॥
१३अशक्यमिति चाप्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना।
प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन स ययौ दक्षिणां दिशम्॥
‘अनेन यज्ञेन स्वशरीरेण एव देवतानां परां गतिं गच्छेयम्’ इति तस्य अभिलाषः। सः वसिष्ठं समाहूय स्वं चिन्तितं कथयामास। महात्मा वसिष्ठः तु ‘अशक्यम् एतत्’ इति उक्तवान्। वसिष्ठेन प्रत्याख्यातः सः राजा दक्षिणां दिशं ययौ। सशरीरस्वर्गगमनम् इति शास्त्रविरुद्धा कामना; अतः कुलपुरोहितः तां न अनुमन्यते। अत्र गुरोः निषेधः एव कथायाः सर्वस्य अनर्थस्य आरम्भः। शरीरं हि पाञ्चभौतिकम्; तेन सह स्वर्गप्राप्तिः धर्मशास्त्रेण न विहिता, अतः वसिष्ठः ‘अशक्यम्’ इति संक्षेपेण एव उत्तरं ददाति।
१२so that I may go in this very body to the supreme goal of the gods.’ He summoned Vasiṣṭha and told him what he had in mind.
१३But he was told by the great-souled Vasiṣṭha, ‘This cannot be done.’ Refused by Vasiṣṭha, he went away to the southern quarter.
१४ततस्तत्कर्मसिद्ध्यर्थं पुत्रांस्तस्य गतो नृपः।
वासिष्ठा दीर्घतपसस्तपो यत्र हि तेपिरे॥
१५त्रिशङ्कुस्तु महातेजाः शतं परमभास्वरम्।
वसिष्ठपुत्रान्ददृशे तप्यमानान्मनस्विनः॥
ततः तत्कर्मसिद्ध्यर्थं सः नृपः तस्य महात्मनः पुत्रान् प्रति गतः — यत्र वासिष्ठाः दीर्घकालं तपः तेपिरे। महातेजाः त्रिशङ्कुः तत्र परमभास्वरं मनस्विनां वसिष्ठपुत्राणां शतं तप्यमानं ददर्श। पितुः प्रत्याख्यानम् अनादृत्य पुत्रान् प्रति गमनम् एव तस्य दोषस्य मूलम्; एतत् एव अग्रिमे सर्गे शापस्य हेतुः भविष्यति। ‘शतं परमभास्वरम्’ इति वसिष्ठपुत्राणां संख्या तेजः च उक्तम्; ते सर्वे अपि पितुः तुल्याः तपस्विनः।
१४Then, to accomplish that purpose, the king went to the sons of that great one, to the place where the sons of Vasiṣṭha had long been performing austerities.
१५Triśaṅku of great splendour saw there the hundred sons of Vasiṣṭha, exceedingly radiant and firm of mind, engaged in their penance.
१६सोऽभिगम्य महात्मानः सर्वानेव गुरोः सुतान्।
अभिवाद्यानुपूर्वेण ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः॥
१७अब्रवीत्स महात्मानः सर्वानेव कृताञ्जलिः।
शरणं वः प्रपन्नोऽहं शरण्यान्शरणं गतः॥
सः तान् सर्वान् एव गुरोः सुतान् महात्मनः अभिगम्य आनुपूर्व्येण अभिवाद्य लज्जया किञ्चित् अवाङ्मुखः कृताञ्जलिः च सर्वान् एव इदम् अब्रवीत् — ‘शरण्यान् भवतः अहं शरणं प्रपन्नः, शरणं गतः।’ शरणागतिः एव तस्य एकम् अवलम्बनम्; राजा अपि याचकवत् नम्रः भवति। ‘शरण्यान् शरणं गतः’ इति पदद्वयेन शरणदातॄणां शरणदानयोग्यता च याचकस्य दैन्यं च उभयम् उक्तम्।
१६He approached those great-souled ones, all of them the sons of his teacher, saluted them one after another, and with his face a little lowered in shame,
१७that great-souled king, his palms joined, spoke to them all: ‘I have come to you for refuge; I have gone for refuge to those who are worthy to give it.
१८प्रत्याख्यातो हि भद्रं वो वसिष्ठेन महात्मना।
यष्टुकामो महायज्ञं तदनुज्ञातुमर्हथ॥
१९गुरुपुत्रानहं सर्वान्नमस्कृत्य प्रसादये।
शिरसा प्रणतो याचे ब्राह्मणांस्तपसि स्थितान्॥
‘भद्रं वः। महात्मना वसिष्ठेन अहं प्रत्याख्यातः। महायज्ञं यष्टुकामः अहम्; तत् अनुज्ञातुं भवन्तः अर्हन्ति। सर्वान् गुरुपुत्रान् नमस्कृत्य प्रसादये; शिरसा प्रणतः तपसि स्थितान् ब्राह्मणान् याचे।’ अत्र ‘अनुज्ञातुम्’ इति पदं सूचयति यत् सः न केवलम् ऋत्विजः इच्छति, अपि तु गुरुकुलस्य अनुमतिम् अपि। राजा स्वयं शिरसा प्रणतः इति एतत् तस्य तीव्राम् इच्छां दर्शयति।
१८I have been refused — may it be well with you — by the great-souled Vasiṣṭha. I wish to perform a great sacrifice, and you should grant me leave for it.
१९Bowing to all of you, the sons of my teacher, I seek to win your favour; with my head bowed low I entreat you, brāhmaṇas established in austerity.
२०ते मां भवन्तः सिद्ध्यर्थं याजयन्तु समाहिताः।
सशरीरो यथाहं वै देवलोकमवाप्नुयाम्॥
२१प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन गतिमन्यां तपोधनाः।
गुरुपुत्रानृते सर्वान्नाहं पश्यामि कांचन॥
२२इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमा गतिः।
तस्मादनन्तरं सर्वे भवन्तो दैवतं मम॥
‘समाहिताः भवन्तः सिद्ध्यर्थं मां याजयन्तु, येन अहं सशरीरः एव देवलोकम् अवाप्नुयाम्। हे तपोधनाः, वसिष्ठेन प्रत्याख्यातः अहं गुरुपुत्रान् ऋते अन्यां काञ्चित् गतिं न पश्यामि। सर्वेषाम् इक्ष्वाकूणां पुरोधाः एव परमा गतिः; तस्मात् अनन्तरं भवन्तः एव मम दैवतम्।’ एतेन सर्गः त्रिशङ्कोः प्रार्थनायाम् एव विरमति। अग्रिमे सर्गे वसिष्ठपुत्राः क्रुद्धाः तं शपन्ति, तेन सः चाण्डालतां प्राप्य विश्वामित्रस्य शरणं गच्छति — एवम् एतौ कथातन्तू मिलतः।
२०Let you, with minds composed, perform the sacrifice for me so that my purpose is accomplished, so that I may reach the world of the gods in this very body.
२१Refused by Vasiṣṭha, O you whose wealth is austerity, I see no other recourse at all apart from you, the sons of my teacher.
२२For all the Ikṣvākus the family priest is the highest recourse; and after him it is all of you who are my deity.’
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः॥ ५७॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।