बालकाण्डम् — षट्पञ्चाशः सर्गः
आग्नेयादीनां दिव्यास्त्राणां प्रयोगः, ब्रह्मदण्डेन सर्वेषां ग्रसनम्, ब्रह्मास्त्रस्य शमनम्, मुनिगणानां स्तुतिः, विश्वामित्रस्य ब्रह्मत्वाय तपोनिश्चयः
अस्मिन् सर्गे विश्वामित्रवसिष्ठयोः अस्त्रयुद्धस्य अन्तः वर्ण्यते। वसिष्ठेन उक्तः विश्वामित्रः आग्नेयम् अस्त्रम् उद्दिश्य ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति वदति; वसिष्ठः तु कालदण्डम् इव ब्रह्मदण्डं समुद्यम्य ‘क्षत्रबन्धो, यत् ते बलं तत् दर्शय; क्व ते क्षत्रियबलं क्व च महत् ब्रह्मबलम्’ इति आह्वयति। आग्नेयम् अस्त्रं ब्रह्मदण्डेन तथा शाम्यति यथा अम्भसा अग्नेः वेगः। ततः कुपितः विश्वामित्रः वारुणरौद्रैन्द्रपाशुपतैषीकादीनि, तथा मानवमोहनगान्धर्वस्वापनजृम्भणमादनसंतापनविलापनशोषणदारणवज्रब्रह्मपाशकालपाशपिनाकाशनिदण्डपैशाचक्रौञ्चधर्मचक्रकालचक्रविष्णुचक्रवायव्यमथनहयशिरःशक्तिकङ्कालमुसलवैद्याधरकालत्रिशूलकापालकङ्कणानि च सर्वाणि अस्त्राणि क्षिपति। ब्रह्मणः सुतः वसिष्ठः तानि सर्वाणि केवलेन दण्डेन ग्रसते। अन्ते विश्वामित्रः ब्रह्मास्त्रं क्षिपति; तेन उद्यतेन देवाः देवर्षयः गन्धर्वाः महोरगाः च सम्भ्रान्ताः, त्रैलोक्यं च संत्रस्तम्। वसिष्ठः तत् अपि ब्राह्मेण तेजसा ग्रसते; तदा तस्य रूपं त्रैलोक्यमोहनं रौद्रम् आसीत्, रोमकूपेभ्यः च सधूमाः अर्चिषः निष्पेतुः, करे च ब्रह्मदण्डः कालाग्निः इव प्राज्वलत्। मुनिगणाः ‘अमोघं ते बलम्, तेजसा तेजः धारय, लोकाः गतव्यथाः सन्तु’ इति स्तुवन्ति; वसिष्ठः च शमं करोति। विनिकृतः विश्वामित्रः ‘धिक् क्षत्रियबलम्, ब्रह्मतेजोबलम् एव बलम्’ इति विनिःश्वस्य वदति, ब्रह्मत्वकारणं महत् तपः समास्थातुं च निश्चिनोति।
१एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महाबलः।
आग्नेयमस्त्रमुद्दिश्य तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्॥
२ब्रह्मदण्डं समुद्यम्य कालदण्डमिवापरम्।
वसिष्ठो भगवान्क्रोधादिदं वचनमब्रवीत्॥
पूर्वसर्गे विश्वामित्रः शिवदत्तैः अस्त्रैः वसिष्ठस्य चिरसंवृद्धं तपोवनं निर्दग्धवान्; मुनयः शिष्याः मृगपक्षिणश्च भीताः दिशः प्रति विद्रुताः। तदा वसिष्ठः ‘मा भैष्ट’ इति तान् आश्वास्य क्रुद्धः दण्डम् उद्यम्य स्थितः। एवम् उक्तः महाबलः विश्वामित्रः आग्नेयम् अस्त्रम् उद्दिश्य ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति अब्रवीत्। भगवान् वसिष्ठः अपि द्वितीयं कालदण्डम् इव ब्रह्मदण्डं समुद्यम्य क्रोधात् इदं वचनम् अब्रवीत्। अत्र द्रष्टव्यम् — विश्वामित्रस्य अस्त्राणि बाह्यानि, अन्यतः लब्धानि; वसिष्ठस्य दण्डः तु तपसः एव मूर्तं फलम्। अयम् एव सर्गस्य मूलविरोधः — याचितं बलं स्वायत्तस्य बलस्य पुरतः न तिष्ठति।
१Spoken to in this way by Vasiṣṭha, the mighty Viśvāmitra took aim with the fire-weapon and cried, ‘Stand! Stand!’
२And the blessed Vasiṣṭha raised up the staff of brahman, like a second staff of Death, and in his anger spoke these words:
३क्षत्रबन्धो स्थितोऽस्म्येष यद्बलं तद्विदर्शय।
नाशयाम्यद्य ते दर्पं शस्त्रस्य तव गाधिज॥
४क्व च ते क्षत्रियबलं क्व च ब्रह्मबलं महत्।
पश्य ब्रह्मबलं दिव्यं मम क्षत्रियपांसन॥
वसिष्ठः वदति — ‘हे क्षत्रबन्धो, एषः अहं स्थितः; यत् ते बलं तत् विदर्शय। हे गाधिज, अद्य ते शस्त्रस्य दर्पं नाशयामि। क्व च ते क्षत्रियबलम्, क्व च महत् ब्रह्मबलम्? हे क्षत्रियपांसन, मम दिव्यं ब्रह्मबलं पश्य।’ ‘क्षत्रबन्धो’ ‘क्षत्रियपांसन’ इति सम्बोधनयोः अवज्ञा स्पष्टा; किन्तु सा न रागमूला, अपि तु विश्वामित्रस्य अहङ्कारस्य भञ्जनार्था। मुनिः न स्वयं प्रहरति, केवलं दण्डेन आत्मानं रक्षति; सर्वं प्रहरणं विश्वामित्रस्य एव। एतेन ब्रह्मबलस्य स्वभावः सूच्यते — तत् न आक्रमति, केवलं प्रतिहन्ति।
३‘Here I stand, you disgrace to the warriors. Show what strength you have. Today, son of Gādhi, I shall destroy your pride in your weapons.
४What is this warrior’s strength of yours, and what the great strength of brahman? Look upon the divine strength of brahman, you blot upon the kṣatriyas.’
५तस्यास्त्रं गाधिपुत्रस्य घोरमाग्नेयमुत्तमम्।
ब्रह्मदण्डेन तच्छान्तमग्नेर्वेग इवाम्भसा॥
६वारुणं चैव रौद्रं च ऐन्द्रं पाशुपतं तथा।
ऐषीकं चापि चिक्षेप कुपितो गाधिनन्दनः॥
गाधिपुत्रस्य तत् घोरम् उत्तमम् आग्नेयम् अस्त्रं ब्रह्मदण्डेन तथा शान्तम्, यथा अम्भसा अग्नेः वेगः शाम्यति। एषा उपमा सर्गस्य सारम् एव वहति — अस्त्रतेजः अग्निवत् प्रदीप्तं क्षणिकं च, ब्रह्मतेजः तु जलवत् शान्तं व्यापि च; न तत्र संघर्षः, केवलं शमनम्। ततः कुपितः गाधिनन्दनः वारुणं रौद्रम् ऐन्द्रं पाशुपतम् ऐषीकं च चिक्षेप। एकस्मिन् अस्त्रे निष्फले सति सः न विरमति, अपि तु बहूनि क्षिपति; एषा एव मोहस्य गतिः — यत्र विचारः कर्तव्यः, तत्र सङ्ख्या वर्ध्यते।
५That dreadful and supreme fire-weapon of Gādhi’s son was quenched by the staff of brahman as the rush of a fire is quenched by water.
६Then Gādhi’s delight, in fury, hurled the weapons of Varuṇa, of Rudra, of Indra and of Paśupati, and the reed-weapon as well.
७मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।
जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने॥
८शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।
ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च॥
९पिनाकमस्त्रं दयितं शुष्कार्द्रे अशनी तथा।
दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च॥
१०धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।
वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा॥
११शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा।
वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्॥
१२त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।
एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन॥
ततः सः मानवं मोहनं गान्धर्वं स्वापनं जृम्भणं मादनं संतापनं विलापनं शोषणं दारणं सुदुर्जयं वज्रास्त्रं ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणपाशं दयितं पिनाकास्त्रं शुष्कार्द्रे अशनी दण्डास्त्रं पैशाचं क्रौञ्चास्त्रं धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं वायव्यं मथनं हयशिरोऽस्त्रं शक्तिद्वयं कङ्कालं मुसलं महत् वैद्याधरम् अस्त्रं दारुणं कालास्त्रं घोरं त्रिशूलास्त्रं कापालं कङ्कणं च — एतानि सर्वाणि चिक्षेप। अत्र कविः अस्त्रनामानि गणयन् विश्वामित्रस्य कोषं निःशेषं दर्शयति। यानि अस्त्राणि पूर्वसर्गयोः शिवात् लब्धानि, तानि सर्वाणि एकत्र व्ययितानि; यः सर्वं युगपत् क्षिपति, तस्य पश्चात् किमपि न अवशिष्यते।
७The mānava and the mohana, the gāndharva and the svāpana, the jṛmbhaṇa and the mādana, the saṃtāpana and the vilāpana,
८the śoṣaṇa and the dāraṇa, the thunderbolt-weapon that is hard to overcome, the noose of Brahmā, the noose of Time and the noose of Varuṇa,
९the beloved weapon of Pināka, the two thunderbolts dry and wet, the staff-weapon, the piśāca-weapon and likewise the krauñca-weapon,
१०the wheel of dharma, the wheel of Time and likewise the wheel of Viṣṇu, the weapon of the wind, the churning weapon, and the weapon called Horse-head;
११he hurled the two spears as well, and the skeleton-weapon and the pestle, the great weapon of the vidyādharas, and then the terrible weapon of Time,
१२the fearsome trident-weapon, the skull-weapon and the bracelet-weapon — all of these weapons he hurled, Raghunandana.
१३वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।
तानि सर्वाणि दण्डेन ग्रसते ब्रह्मणः सुतः॥
जपतां श्रेष्ठे वसिष्ठे तत् अद्भुतम् इव आसीत् — ब्रह्मणः सुतः तानि सर्वाणि अस्त्राणि केवलेन दण्डेन ग्रसते। ‘ग्रसते’ इति वर्तमानकालिकं पदं कविना प्रयुक्तम्, येन दृश्यं श्रोतुः पुरतः साक्षात् प्रवर्तते। ‘अद्भुतम् इव’ इति च सूक्ष्मम् — वसिष्ठस्य कृते तत् न अद्भुतम्, पश्यतां कृते एव अद्भुतम्; तपःसिद्धस्य सामर्थ्यं तस्य स्वभावः एव, न तु चमत्कारः। ‘ब्रह्मणः सुतः’ इति नाम्ना च कविः स्मारयति यत् वसिष्ठः मानुषः ऋषिः न, अपि तु ब्रह्मणः एव मानसपुत्रः; अतः तस्य दण्डे ब्रह्मणः एव तेजः निहितम्।
१३Against Vasiṣṭha, best of those who murmur prayers, it was like a marvel: the son of Brahmā swallowed them all with his staff alone.
१४तेषु शान्तेषु ब्रह्मास्त्रं क्षिप्तवान्गाधिनन्दनः।
तदस्त्रमुद्यतं दृष्ट्वा देवाः साग्निपुरोगमाः॥
१५देवर्षयश्च सम्भ्रान्ता गन्धर्वाः समहोरगाः।
त्रैलोक्यमासीत्संत्रस्तं ब्रह्मास्त्रे समुदीरिते॥
तेषु सर्वेषु अस्त्रेषु शान्तेषु सत्सु गाधिनन्दनः ब्रह्मास्त्रं क्षिप्तवान्। तत् अस्त्रम् उद्यतं दृष्ट्वा अग्निपुरोगमाः देवाः, देवर्षयः, गन्धर्वाः, महोरगाः च सम्भ्रान्ताः; ब्रह्मास्त्रे समुदीरिते त्रैलोक्यं संत्रस्तम् आसीत्। ब्रह्मास्त्रं हि सर्वेषाम् अस्त्राणाम् उत्तमम्, अप्रतिहतं च; अत्र तु तत् एकस्य ऋषेः दण्डेन निरुध्यते। लोकानां भयं विस्तरेण वर्णयन् कविः अग्रिमस्य शमनस्य महत्त्वं वर्धयति। देवाः अपि यत्र त्रस्ताः, तत्र एकः निरायुधः मुनिः स्थिरः तिष्ठति — एषा एव तपसः श्रेष्ठता।
१४When these had been quenched, Gādhi’s delight let fly the weapon of Brahmā. Seeing that weapon raised, the gods with Agni at their head,
१५the divine seers in alarm, the gandharvas and the great serpents — all three worlds were struck with terror when the brahmāstra was sent up.
१६तदप्यस्त्रं महाघोरं ब्राह्मं ब्राह्मेण तेजसा।
वसिष्ठो ग्रसते सर्वं ब्रह्मदण्डेन राघव॥
१७ब्रह्मास्त्रं ग्रसमानस्य वसिष्ठस्य महात्मनः।
त्रैलोक्यमोहनं रौद्रं रूपमासीत्सुदारुणम्॥
वसिष्ठः तत् अपि महाघोरं ब्राह्मम् अस्त्रं ब्राह्मेण तेजसा ब्रह्मदण्डेन सर्वं ग्रसते। ब्रह्मास्त्रं ग्रसमानस्य महात्मनः वसिष्ठस्य रूपं त्रैलोक्यमोहनं रौद्रं सुदारुणं च आसीत्। अत्र मननीयम् — अस्त्रं ब्राह्मम्, तेजः अपि ब्राह्मम्; समानेन एव समानं शाम्यति। शान्तः अपि मुनिः यदा गूढं तेजः प्रकटयति, तदा तत् रूपं रौद्रं भवति; किन्तु तत् रौद्र्यं संहारार्थं न, लोकरक्षणार्थम् एव।
१६That weapon too, most dreadful, the weapon of Brahmā, Vasiṣṭha swallowed whole with the staff of brahman, by the power of brahman, Rāghava.
१७As he swallowed the weapon of Brahmā, the form of great Vasiṣṭha grew fierce and altogether terrible, bewildering the three worlds.
१८रोमकूपेषु सर्वेषु वसिष्ठस्य महात्मनः।
मरीच्य इव निष्पेतुरग्नेर्धूमाकुलार्चिषः॥
१९प्राज्वलद्ब्रह्मदण्डश्च वसिष्ठस्य करोद्यतः।
विधूम इव कालाग्निर्यमदण्ड इवापरः॥
महात्मनः वसिष्ठस्य सर्वेषु रोमकूपेषु मरीचयः इव अग्नेः धूमाकुलाः अर्चिषः निष्पेतुः। वसिष्ठस्य करे उद्यतः ब्रह्मदण्डः च विधूमः कालाग्निः इव, अपरः यमदण्डः इव प्राज्वलत्। अत्र उपमा पूर्वसर्गस्य अन्तिमश्लोकात् एव अनुवृत्ता — तत्र वसिष्ठः ‘विधूम इव कालाग्निः’ इति दण्डम् उद्यम्य स्थितः, अत्र तु सः एव दण्डः प्रज्वलितः दृश्यते। तपसा संगृहीतं तेजः यदा निर्गच्छति, तदा शरीरम् अपि तत् धारयितुं न शक्नोति — एतत् रोमकूपवर्णनेन सूचितम्।
१८From every pore of great Vasiṣṭha’s body there burst forth, like rays of light, the smoke-wreathed flames of fire.
१९And the staff of brahman raised in Vasiṣṭha’s hand blazed like a smokeless fire of doom, like a second staff of Yama.
२०ततोऽस्तुवन्मुनिगणा वसिष्ठं जपतां वरम्।
अमोघं ते बलं ब्रह्मंस्तेजो धारय तेजसा॥
२१निगृहीतस्त्वया ब्रह्मन्विश्वामित्रो महाबलः।
अमोघं ते बलं श्रेष्ठ लोकाः सन्तु गतव्यथाः॥
ततः मुनिगणाः जपतां वरं वसिष्ठम् अस्तुवन् — ‘हे ब्रह्मन्, ते बलम् अमोघम्; तेजसा तेजः धारय। हे ब्रह्मन्, महाबलः विश्वामित्रः त्वया निगृहीतः; हे श्रेष्ठ, ते बलम् अमोघम्; लोकाः गतव्यथाः सन्तु।’ अत्र मुनीनां वचनं न विजयस्य प्रशंसामात्रम्, अपि तु संयमस्य याचना — ‘तेजसा तेजः धारय’ इति। विजयात् परं यः स्वतेजः संहर्तुं शक्नोति, सः एव तपस्वी; एतत् एव वसिष्ठस्य वसिष्ठत्वम्। ‘लोकाः गतव्यथाः सन्तु’ इति च याचनायाः फलम् — न विश्वामित्रस्य वधः, अपि तु सर्वेषां शान्तिः।
२०Then the companies of sages praised Vasiṣṭha, best of those who murmur prayers: ‘Your power is unfailing, brahman. Hold back your fire with your own fire.
२१Viśvāmitra of great strength has been subdued by you, brahman. Your power is unfailing, best of men; let the worlds be freed of their distress.’
२२एवमुक्तो महातेजाः शमं चक्रे महाबलः।
विश्वामित्रो विनिकृतो विनिःश्वस्येदमब्रवीत्॥
२३धिग्बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजोबलं बलम्।
एकेन ब्रह्मदण्डेन सर्वास्त्राणि हतानि मे॥
एवम् उक्तः महातेजाः महाबलः वसिष्ठः शमं चक्रे। विनिकृतः विश्वामित्रः तु विनिःश्वस्य इदम् अब्रवीत् — ‘धिक् क्षत्रियबलम्; ब्रह्मतेजोबलम् एव बलम्। एकेन ब्रह्मदण्डेन मम सर्वाणि अस्त्राणि हतानि।’ एतत् वचनम् एव सर्गस्य फलम् — यः पूर्वं शतशः अस्त्राणि अयाचत, सः अधुना अस्त्राणाम् एव निःसारतां वदति। पराजयः यदा ज्ञानं जनयति, तदा सः पराजयः न, प्रस्थानम् एव।
२२Spoken to in this way, that mighty one of great splendour grew calm; and Viśvāmitra, brought low, drew a long breath and said this:
२३‘Shame upon a warrior’s strength! The strength that comes of the fire of brahman is strength indeed. By a single staff of brahman all my weapons have been destroyed.
२४तदेतत्प्रसमीक्ष्याहं प्रसन्नेन्द्रियमानसः।
तपो महत्समास्थास्ये यद्वै ब्रह्मत्वकारणम्॥
‘तत् एतत् प्रसमीक्ष्य अहं प्रसन्नेन्द्रियमानसः सन् तत् महत् तपः समास्थास्ये, यत् वै ब्रह्मत्वकारणम्’ — इति विश्वामित्रः निश्चिनोति। ‘प्रसन्नेन्द्रियमानसः’ इति पदेन पूर्वस्य क्रोधस्य विपर्ययः सूचितः; पूर्वं क्रोधेन अस्त्राणि क्षिप्तानि, अधुना प्रसादेन तपः आरभ्यते। अयम् एव सर्गः विश्वामित्रस्य ब्रह्मर्षित्वकथायाः बीजम्; अग्रिमेषु सर्गेषु त्रिशङ्कुः, शुनःशेपः, मेनका, रम्भा च तस्य तपसः परीक्षाः भविष्यन्ति, अन्ते च ब्रह्मा तं ब्रह्मर्षिम् इति वक्ष्यति।
२४Having seen this clearly, with my senses and my mind at peace, I shall take up the great austerity that leads to brahmanhood.’
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।