विश्वामित्रस्य तपो दिव्यास्त्रलाभश्च

पूर्वसर्गे शबला धेनुः वसिष्ठस्य आज्ञया पह्लवान् असृजत्, विश्वामित्रः च उच्चावचैः शस्त्रैः तान् अनाशयत्; ततः सा यवनमिश्रितान् शकान् काम्बोजान् च असृजत्, तैः च विश्वामित्रस्य सेना पीडिता। इदानीं तान् आकुलान् विश्वामित्रास्त्रमोहितान् दृष्ट्वा वसिष्ठः पुनः कामधेनुम् अचोदयत् — ‘योगबलेन सृज’ इति। तस्याः हुंकारात् रविसंनिभाः काम्बोजाः जाताः; ऊधसः शस्त्रपाणयः बर्बराः सम्भूताः; योनिदेशात् यवनाः, शकृद्देशात् शकाः, रोमकूपेभ्यः च म्लेच्छाः हारीताः सकिरातकाः च उत्पन्नाः। तैः सर्वैः तत्क्षणात् एव विश्वामित्रस्य सर्वं बलम् — सपदाति सगजं साश्वं सरथं च — निषूदितम्। अत्र कविः जनपदानां नामानि गणयति, न तु तान् निन्दति; एतेन प्राचीनभारतस्य प्रतिवेशिजातीनां स्मरणम् अपि जायते। तात्पर्यं तु एतावत् — ब्रह्मतेजसः सृजनशक्तिः अपरिमिता, एका धेनुः अनेकानि सैन्यानि जनयितुं शक्नोति। राजबलं तु ससीमम्, अतः तत् क्षीयते; ब्रह्मबलं तु अक्षयम्, यतः तत् तपसा पुनः पुनः वर्धते।

महात्मना वसिष्ठेन निषूदितं सैन्यं दृष्ट्वा विश्वामित्रस्य पुत्राणां शतं नानाविधानि आयुधानि गृहीत्वा सुसंक्रुद्धं जपतां वरं वसिष्ठम् अभ्यधावत्। सः महान् ऋषिः शस्त्रं न आददे, शापं च न उदैरयत्; केवलेन हुंकारेण एव तान् सर्वान् निर्ददाह। ते विश्वामित्रसुताः साश्वरथपादाताः मुहूर्तेन एव भस्मीकृताः। पूर्वसर्गे धेनुसृष्टैः वीरैः सेना हता, अत्र तु ऋषिणा स्वयम् एव पुत्रशतं दग्धम् — एतेन सूच्यते यत् ब्रह्मबलं न बाह्यसाधनापेक्षम्। ‘जपतां वरः’ इति विशेषणम् अत्र सार्थकम् — यस्य वाचि दीर्घकालसंचितं तपः तिष्ठति, तस्य हुंकारः एव अस्त्रं भवति। पुत्राः च पितुः दर्पम् अनुसृत्य एव नष्टाः; अविचारितः क्रोधः कुलम् अपि नाशयति इति अत्र दृश्यते।

सर्वान् पुत्रान् बलं च विनाशितं दृष्ट्वा सुमहायशाः विश्वामित्रः सव्रीडः चिन्ताविष्टः च अभवत्। कविः अत्र चत्वारि उपमानानि प्रयुङ्क्ते — निर्वेगः समुद्रः इव, भग्नदंष्ट्रः उरगः इव, उपरक्तः आदित्यः इव सः सद्यः निष्प्रभताम् अगच्छत्; हतपुत्रबलः दीनः च सः लूनपक्षः द्विजः इव अभवत्। हतसर्वबलोत्साहः सन् सः निर्वेदं समपद्यत। एतानि उपमानानि न केवलं शोकं वर्णयन्ति, अपि तु तस्य परिवर्तनस्य बीजम् अपि सूचयन्ति — वेगः, दंष्ट्रा, प्रभा, पक्षौ इति यत् किमपि बाह्यं बलम् आसीत्, तत् सर्वं हृतम्; अवशिष्टा केवला चिन्ता एव। सा एव चिन्ता तं तपसि प्रवर्तयति। निर्वेदः हि वैराग्यस्य आरम्भः, किन्तु अत्र सः अद्यापि न शान्तः — प्रतिशोधबुद्धिः एव तपोरूपेण परिणमते।

सः एकम् अवशिष्टं पुत्रं राज्याय अभिषिच्य ‘क्षत्रधर्मेण पृथिवीं पालय’ इति नियुज्य स्वयं वनम् एव अभ्यपद्यत। ततः किंनरोरगसेवितं हिमवत्पार्श्वं गत्वा महातपाः सः महादेवप्रसादार्थं तपः अतप्यत। अत्र मन्तव्यम् — विश्वामित्रः राज्यं त्यजति, न तु क्षात्रसङ्कल्पम्; तपः अपि तेन अस्त्रलाभाय एव आश्रितम्। एषा एव तस्य दीर्घयात्रायाः प्रथमा पदवी, यस्याः अन्ते सः ब्रह्मर्षिः भविष्यति। ‘वनम् एव अभ्यपद्यत’ इति ‘एव’ शब्देन सूच्यते यत् अन्यः कोऽपि मार्गः तस्य न अवशिष्टः; पराजयः एव तं तपसः द्वारं प्रति नयति।

केनचित् कालेन वरदः देवेशः वृषभध्वजः महामुनिं विश्वामित्रं दर्शयामास, उवाच च — ‘राजन्, किमर्थं तप्यसे? यत् ते विवक्षितं तत् ब्रूहि। अहं वरदः अस्मि; यः ते वरः काङ्क्षितः सः अभिधीयताम्।’ देवेन एवम् उक्तः महातपाः विश्वामित्रः महादेवं प्रणिपत्य इदं वचनम् अब्रवीत्। अत्र ध्यातव्यम् — शङ्करः प्रथमम् एव वरं न ददाति, अपि तु ‘किमर्थम्’ इति पृच्छति; याचकस्य सङ्कल्पः एव तस्य फलं निर्धारयति। ‘राजन्’ इति सम्बोधनम् अपि सार्थकम् — तपस्विवेषे स्थितः अपि सः देवस्य दृष्टौ राजा एव आसीत्, यतः तस्य अन्तःकरणे अद्यापि क्षत्रियसङ्कल्पः वर्तते।

‘अनघ महादेव, यदि त्वं तुष्टः, तर्हि साङ्गः सोपाङ्गः सोपनिषत्कः सरहस्यः च धनुर्वेदः मह्यं प्रदीयताम्। देवेषु दानवेषु महर्षिषु गन्धर्वयक्षराक्षसेषु च यानि अस्त्राणि सन्ति, तानि सर्वाणि मम प्रतिभान्तु। हे देवदेव, तव प्रसादात् मम ईप्सितं भवतु।’ एवम् उक्ते सति देवेशः ‘एवम् अस्तु’ इति वाक्यम् उक्त्वा दिवं गतः। अत्र स्मर्तव्यम् — विश्वामित्रः ब्रह्मवर्चसं न याचते, अपितु अस्त्राणि एव। यत् हतं तत् ब्रह्मबलेन हतम्, सः तु प्रतीकाराय पुनः शस्त्रम् एव याचते; तेन एव तस्य पुनः पराजयः निश्चितः। धनुर्वेदः अत्र वेदाङ्गवत् साङ्गोपाङ्गः उक्तः, येन तस्य शास्त्रत्वं सूच्यते।

देवेशात् अस्त्राणि प्राप्य महाबलः विश्वामित्रः महता दर्पेण युक्तः दर्पपूर्णः च अभवत्। पर्वणि समुद्रः इव वीर्येण विवर्धमानः सः ऋषिसत्तमं वसिष्ठं तदा हतम् एव मेने। कविः ‘मेने’ इति पदेन स्पष्टं करोति — एषा तस्य मतिः एव, न तु वस्तुस्थितिः। पर्वोपमा च सूक्ष्मा — पर्वणि समुद्रस्य वृद्धिः बाह्यकारणकृता, न स्वाभाविकी; तथा एव अयं दर्पः अपि आगन्तुकः। दर्पः हि पूर्वं मतिं हन्ति, पश्चात् एव कर्तारम्।

ततः सः पार्थिवः वसिष्ठस्य आश्रमपदं गत्वा अस्त्राणि मुमोच, यैः तत् तपोवनं सर्वम् अस्त्रतेजसा निर्दग्धम्। धीमतः विश्वामित्रस्य तत् उदीर्यमाणम् अस्त्रं दृष्ट्वा शतशः मुनयः भीताः सन्तः दश दिशः प्रति विप्रद्रुताः। वसिष्ठस्य ये शिष्याः, ये च तत्र मृगपक्षिणः आसन्, ते सहस्रशः भयात् नानादिग्भ्यः विद्रवन्ति स्म। तपोवनं हि अभयस्य स्थानम्, यत्र मृगाः अपि न बिभ्यति; तत्र भयस्य प्रवेशः एव विश्वामित्रस्य अपराधस्य गुरुत्वं दर्शयति। न सः वसिष्ठेन सह युध्यते, अपि तु आश्रितान् निरपराधान् च पीडयति — एतत् एव क्षत्रबन्धुत्वम्।

महात्मनः वसिष्ठस्य आश्रमपदं शून्यम् आसीत्; मुहूर्तम् इव तत् निःशब्दम् ईरिणसंनिभम् अभवत्, यथा ऊषरभूमिः निर्जना भवति। वसिष्ठः तु मुहुर्मुहुः ‘मा भैः’ इति वदन् पलायमानान् आश्वासयति स्म — ‘भास्करः नीहारम् इव अहम् अद्य गाधेयं नाशयामि।’ अत्र वसिष्ठस्य वचनं द्विविधम् — आश्रितानाम् अभयदानम्, अपराद्धस्य च निग्रहप्रतिज्ञा; उभयम् अपि धर्मरक्षणस्य एव अङ्गम्। ‘मा भैः’ इति पुनः पुनः उक्तं वचनं गुरोः वात्सल्यं सूचयति; ‘नीहारम् इव भास्करः’ इति उपमा तु दर्शयति यत् ब्रह्मबलस्य पुरतः अस्त्रबलं नीहारवत् क्षणेन विलीयते, तत्र युद्धम् अपि न अपेक्ष्यते।

एवम् उक्त्वा महातेजाः जपतां वरः वसिष्ठः विश्वामित्रं प्रति सरोषम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘चिरसंवृद्धम् आश्रमं यत् त्वया विनाशितम्, यत् च मूढः त्वं दुराचारः असि, तस्मात् त्वं न भविष्यसि।’ इति उक्त्वा परमक्रुद्धः सः सत्वरः दण्डम् उद्यम्य विधूमः कालाग्निः इव अपरः यमदण्डः इव च अतिष्ठत्। ‘विधूमः कालाग्निः’ इति उपमा वसिष्ठस्य क्रोधस्य स्वरूपं दर्शयति — धूमः इव आवरणं तत्र नास्ति, केवलं शुद्धं तेजः। अनेन सर्गः अवसीयते; अग्रिमे सर्गे विश्वामित्रस्य आग्नेयादीनाम् अस्त्राणां प्रयोगः, ब्रह्मदण्डेन तेषां शमनम्, विश्वामित्रस्य च ब्राह्मण्यप्राप्त्यर्थं तपःसङ्कल्पः वर्णयिष्यन्ते।