शबलायाः सैन्यसृष्टिः

पूर्वस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः कोटिशः गाः, सहस्रशः अश्वान्, रथान्, रत्नानि हिरण्यं च दत्त्वा अपि शबलां याचितवान्; वसिष्ठः तु ‘एतदेव हि मे रत्नम्, एतदेव हि मे जीवितम्’ इति वदन् कथञ्चिद् अपि न दत्तवान्। अतः अस्मिन् सर्गे कथा प्रवर्तते — यदा वसिष्ठः मुनिः कामधेनुं न त्यजते, तदा विश्वामित्रः तस्य शबलां बलेन अन्वकर्षत्। महात्मना राज्ञा नीयमाना सा शबला दुःखिता शोककर्शिता च सती रुदन्ती मनसा एव चिन्तयामास। अत्र द्रष्टव्यम् — याचनायाः अनन्तरम् एव बलप्रयोगः; एषा एव अनियन्त्रितस्य क्षत्रबलस्य गतिः। ‘अन्वकर्षत्’ इति पदेन कविः न हरणम् उक्तवान्, अपितु कर्षणम् — पशुः इव घर्षयित्वा नीता इति।

सा मनसि एव विलपति — ‘किम् अहं सुमहात्मना वसिष्ठेन परित्यक्ता, येन अहं दीना भृशदुःखिता च राजभृतैः ह्रियेय? भावितात्मनः तस्य महर्षेः मया किम् अपकृतम्, येन सः धार्मिकः माम् अनागसं भक्तां च दृष्ट्वा अपि त्यजति?’ अत्र कविः पशोः हृदयं मनुष्यहृदयवद् एव दर्शयति। न सा बलात्कारेण खिद्यते, अपितु स्वामिनः उपेक्षया; भक्तस्य हि परित्यागः एव परमं दुःखम्। ‘अनागसम्’ इति ‘भक्ताम्’ इति च द्वे एव पदे तस्याः सर्वं पक्षम् उपस्थापयतः।

इति संचिन्त्य पुनः पुनः निःश्वस्य सा वेगेन परमौजसं वसिष्ठं प्रति जगाम। राजभृत्यान् शतशः निर्धूय अनिलवेगेन सा महात्मनः पादमूलम् अगच्छत्। तत्र वसिष्ठस्य अग्रतः स्थित्वा रुदन्ती क्रोशन्ती मेघनिःस्वना च सा इदम् अब्रवीत्। अत्र त्रयः शब्दाः स्मरणीयाः — ‘निर्धूय’ इति तस्याः शक्तिं सूचयति, ‘अनिलवेगेन’ इति त्वरां, ‘मेघनिःस्वना’ इति च आर्तनादस्य गाम्भीर्यम्। या शतशः भृत्यान् निर्धूय गन्तुं शक्नोति, सा स्वयम् एव राजानं जेतुं समर्था; तथापि स्वामिनः आज्ञां विना सा किञ्चिद् अपि न करोति। एतत् एव शक्तेः विनयः। अपि च ‘पादमूलम्’ इति पदेन सूच्यते यत् सा न रक्षणाय धावति, अपितु शरणाय।

सा पृच्छति — ‘भगवन् ब्रह्मणः सुत, किम् अहं त्वया परित्यक्ता, यस्मात् एते राजभटाः मां तव सकाशात् नयन्ते?’ एवम् उक्तः ब्रह्मर्षिः शोकसंतप्तहृदयां दुःखितां तां स्वसारम् इव मत्वा इदं वचनम् अब्रवीत्। ‘स्वसारमिव’ इति उपमा अत्र मननीया — गौः तस्य धनं न, अपितु बन्धुः; अतः तस्याः विरहे मुनेः अपि हृदयं द्रवति। ‘ब्रह्मणः सुत’ इति सम्बोधनेन च सा तस्य कुलं स्मारयति — यः ब्रह्मणः पुत्रः, सः किम् आश्रितां त्यजेत्?

वसिष्ठः वदति — ‘शबले, न त्वां त्यजामि, न च त्वया मम किञ्चिद् अपकृतम्। एषः महाबलः राजा बलेन मत्तः सन् त्वां नयते। मम बलं तस्य तुल्यं न; विशेषतः अद्य सः राजा, क्षत्रियः, पृथिव्याः पतिः च; अतः बली। इयम् अस्य अक्षौहिणी गजवाजिरथाकुला हस्तिध्वजसमाकीर्णा च पूर्णा वर्तते; तेन असौ बलवत्तरः।’ अत्र मुनेः निर्वेदः न कातर्यम्, अपितु तपस्विनः स्वाभाविकी अहिंसानिष्ठा — सः बलं जानाति, किन्तु स्वयं प्रहर्तुं न इच्छति। ‘न त्वां त्यजामि’ इति प्रथमम् एव वदति, ततः कारणम् आह — प्रीतिः पृथक्, असामर्थ्यं पृथक् इति विवेकः। ‘अक्षौहिणी’ इति च लौकिकबलस्य पराकाष्ठा उक्ता, यत् अग्रे ब्रह्मबलेन एव भङ्क्ष्यते।

एवम् उक्ता सा वचनज्ञा गौः अतुलप्रभं ब्रह्मर्षिं विनीतवत् प्रत्युवाच — ‘क्षत्रियस्य बलं बलम् इति न आहुः; ब्राह्मणाः एव बलवत्तराः। हे ब्रह्मन्, ब्रह्मबलं दिव्यम्, क्षात्रात् च बलवत्तरम्।’ एतत् एव अस्य सर्गस्य बीजवाक्यम्; अस्मात् एव विश्वामित्रस्य ब्राह्मण्यसाधनाय दीर्घा तपःकथा प्रवर्तते। गौः न केवलं भक्ता, अपितु ‘वचनज्ञा’ अपि — सा स्वामिनः शोकं श्रुत्वा तस्य एव सिद्धान्तेन तं बोधयति। विनयेन सह दृढता इति एषः एव उत्तमः प्रतिवादः।

‘तव बलम् अप्रमेयम्; त्वया अधिकः बलवत्तरः कोऽपि नास्ति। महावीर्यः विश्वामित्रः अपि तव तेजः दुरासदम्। हे महातेजः, त्वद्ब्रह्मबलेन सम्भृतां माम् एव नियुङ्क्ष्व; अहं तस्य दुरात्मनः दर्पं बलं यत्नं च नाशयामि।’ एवं शक्तिः स्वयं न प्रहरति, नियोगम् एव प्रतीक्षते — एषा एव ब्रह्मबलस्य मर्यादा। अपि च ‘दर्पं बलं यत्नं’ इति त्रीणि एव पदानि राज्ञः सर्वं साधनं सूचयन्ति; तेषु दर्पः एव प्रथमं गणितः, यतः तस्मात् एव अन्यत् प्रवर्तते।

तया एवम् उक्तः महायशाः वसिष्ठः ‘परबलार्दनं बलं सृजस्व’ इति अवदत्। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुरभिः तथा एव असृजत्; तस्याः हुंभारवात् उत्सृष्टाः शतशः पह्लवाः जाताः। ते पश्यतः एव विश्वामित्रस्य सर्वं बलं नाशयन्ति स्म। तेन सः राजा परमक्रुद्धः क्रोधविस्फारितेक्षणः च अभवत्। अत्र ‘पश्यतः’ इति पदं मार्मिकम् — राजा स्वचक्षुषा एव स्वसेनायाः विनाशं पश्यति, न च किञ्चित् कर्तुं शक्नोति। ‘हुंभारवः’ इति गोः गर्जितम्; तस्मात् एव योधाः जायन्ते — न शस्त्रेण, न मन्त्रेण, अपितु नादमात्रेण। क्रोधविस्फारितेक्षणः इति च राज्ञः चित्रम् — यस्य बाह्यं बलं क्षीणम्, तस्य कोपः एव अवशिष्यते।

सः उच्चावचैः शस्त्रैः पह्लवान् नाशयामास। विश्वामित्रेण अर्दितान् शतशः पह्लवान् दृष्ट्वा सा गौः भूयः एव यवनमिश्रितान् घोरान् शकान् असृजत्। तैः शकैः यवनमिश्रितैः च सर्वा भूमिः संवृता आसीत्। एवं द्वितीयवारं सृष्टिः — सृष्टिशक्तिः अक्षया, शस्त्रबलं तु परिमितम्। यावत् राजा हन्ति, तावत् सा सृजति; अतः युद्धस्य अन्तः न दृश्यते। ‘उच्चावचैः शस्त्रैः’ इति पदेन राज्ञः सर्वशस्त्रप्रयोगः सूचितः, तथापि सः न जयति।

ते प्रभाववन्तः महावीर्याः हेमकिंजल्कसंनिभाः तीक्ष्णासिपट्टिशधराः हेमवर्णाम्बरावृताः च आसन्। तैः प्रदीप्तैः पावकैः इव तत् सर्वं बलं निर्दग्धम्। ततः महातेजाः विश्वामित्रः अस्त्राणि मुमोच; तैः ते यवनकाम्बोजाः बर्बराः च आकुलीकृताः। अत्र एव सर्गः समाप्यते — न जयेन, न पराजयेन, अपितु उभयोः बलयोः समारम्भेण। अग्रिमे सर्गे गौः पुनः योगबलेन काम्बोजान् बर्बरान् यवनान् किरातान् च सृजति, विश्वामित्रस्य शतं पुत्राः च वसिष्ठस्य हुंकारेण एव भस्मीक्रियन्ते।