शबलायाचनम्

पूर्वसर्गे वसिष्ठः शबलाम् आहूय ‘विश्वामित्रस्य सबलस्य सत्कारार्थं षड्रसम् अन्नं पानं च सृज’ इति आज्ञापितवान्। अयं सर्गः तस्याः आज्ञायाः फलं दर्शयति। हे शत्रुसूदन, वसिष्ठेन एवम् उक्ता सा कामधुक् शबला यस्य यस्य यत् यत् ईप्सितम् आसीत्, तत् तत् तथैव विदधे — न कस्यापि कामना अपूर्णा अवशिष्टा। इक्षवः, मधूनि, लाजाः, मैरेयाः, वरासवाः, महार्हाणि पानानि, उच्चावचाः भक्ष्याः च तया प्रसूताः। अत्र द्रष्टव्यम् — कामधेनुः न केवलं क्षीरं ददाति, अपि तु यज्ञस्य अतिथिसत्कारस्य च सर्वां सामग्रीं वहति; अतः एव सा ‘कामधुक्’ इति निर्दिश्यते।

तत्र उष्णाढ्यस्य ओदनस्य पर्वतोपमाः राशयः समभवन्; मृष्टानि अन्नानि, सूपाः, दधिकुल्याः च प्रादुरासन्। नानास्वादुरसानां खाण्डवानां च सहस्रशः सुपूर्णानि भोजनानि गौडानि च उपस्थितानि। कविः अत्र आतिथ्यस्य औदार्यम् अतिशयवर्णनेन दर्शयति — अन्नराशयः पर्वताः इव उन्नताः, दधि च कुल्यावत् प्रवहति। एतेन सूच्यते यत् शबला मानुषीं सम्पदं न ददाति, अपि तु दैवीम्; एषा एव दैवी सम्पत् अनन्तरं विश्वामित्रस्य लोभस्य बीजं भविष्यति।

सर्वं तत् सुसंतुष्टं हृष्टपुष्टजनायुतं च आसीत्। हे राम, विश्वामित्रस्य कृत्स्नं बलं वसिष्ठेन सुतर्पितम्। अत्र ‘सुतर्पितम्’ इति पदं सारभूतम् — न केवलं भोजितम्, अपि तु आत्यन्तिकतृप्तिं नीतम्। यावती सेना तावन्तः सर्वे एकेन एव धेनुना तोषिताः — इदम् एव तस्याः माहात्म्यम्; किन्तु अत्र एव कथायाः परिवर्तनबिन्दुः निहितः।

राजर्षिः विश्वामित्रः अपि तदा हृष्टपुष्टः अभवत् — सः राजा अन्तःपुरवरेण सह, सब्राह्मणः सपुरोहितः, सामात्यः मन्त्रिसहितः सभृत्यः च पूजितः आसीत्। परमहर्षेण युक्तः सन् सः वसिष्ठम् इदं वचनम् अब्रवीत्। कविः अत्र पूजितजनानां पङ्क्तिं गणयति — अन्तःपुरम्, ब्राह्मणाः, पुरोहितः, अमात्याः, मन्त्रिणः, भृत्याः — येन सूच्यते यत् वसिष्ठस्य आतिथ्ये कोऽपि परित्यक्तः नासीत्। किन्तु पूजितः सन् अपि राजा तुष्टिं न लभते; तस्य दृष्टिः धेनोः उपरि पतति।

सः आह — ‘हे ब्रह्मन्, पूजार्हेण त्वया अहं पूजितः, सुष्ठु सत्कृतः च। हे वाक्यविशारद, श्रूयताम्; किञ्चित् वाक्यम् अभिधास्यामि।’ अत्र राजा स्वयम् एव स्वीकरोति यत् वसिष्ठः पूजायाः पात्रम्, तथापि तेन एव सः पूजितः। किन्तु एतत् वचनम् आगामिनः याचनस्य उपक्रमः अपि — प्रथमं प्रशंसा, ततः प्रार्थना इति लौकिकी रीतिः।

‘गवां शतसहस्रेण शबला मह्यं दीयताम्। हे भगवन्, एतत् हि रत्नम्; रत्नहारी च पार्थिवः। तस्मात् मे शबलां देहि; हे द्विज, धर्मतः एषा मम एव।’ अत्र विश्वामित्रस्य तर्कः स्मर्तव्यः — राज्ये यत् किमपि रत्नं जायते, तत् राज्ञः भवति इति राजनीतेः विधिः; तं विधिं सः आश्रमस्य धेनौ अपि योजयति। किन्तु आश्रमः न राज्यम्, धेनुश्च न भाण्डागाररत्नम् — अत्र एव तस्य भ्रमः। एवम् उक्तः सः भगवान् मुनिपुंगवः वसिष्ठः प्रत्युत्तरं दातुम् उद्यतः।

धर्मात्मा वसिष्ठः महीपतिं प्रत्युवाच — ‘हे राजन्, न अहं शतसहस्रेण, न अपि गवां कोटिशतैः, न च रजतस्य राशिभिः शबलां दास्यामि। हे अरिंदम, एषा मत्सकाशात् परित्यागम् अर्हा न भवति।’ मुनेः उत्तरं संक्षिप्तं दृढं च। यत् मूल्येन क्रेतुं शक्यते तत् वस्तु; या धर्मस्य अङ्गभूता सा न वस्तु। एतत् एव द्वयोः दृष्ट्योः मूलभेदः — राजा मूल्यं गणयति, मुनिः सम्बन्धं गणयति।

‘आत्मवतः पुरुषस्य कीर्तिः यथा शाश्वती, तथा शबला मह्यं शाश्वती। अस्यां हव्यं कव्यं प्राणयात्रा च आश्रितानि। अग्निहोत्रं, बलिः, होमः, स्वाहाकारवषट्कारौ, विविधाः विद्याः च अत्र एव आयत्ताः। हे राजर्षे, सर्वम् एतत् अत्र आयत्तम्, न अत्र संशयः। सत्येन एषा मम सर्वस्वम्, एषा एव मम तुष्टिकरी।’ अत्र मुनिः धेनोः मूल्यं न द्रव्येण मापयति, अपि तु कर्मणा। देवेभ्यः हव्यं, पितृभ्यः कव्यम्, आत्मने प्राणयात्रा — त्रीणि अपि अस्याम् एव निबद्धानि। अतः शबलायाः त्यागः वसिष्ठस्य समग्रस्य धर्मजीवनस्य त्यागः एव भवेत्।

‘हे राजन्, बहुभिः कारणैः अहं तव शबलां न दास्ये।’ वसिष्ठेन एवम् उक्तः वाक्यविशारदः विश्वामित्रः तदा अत्यर्थं संरब्धतरं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हैरण्यकक्ष्यग्रैवेयान् सुवर्णाङ्कुशभूषितान् चतुर्दश कुञ्जरसहस्राणि ते ददामि; हैरण्यानां श्वेताश्वानां चतुर्युजां रथानाम् अपि…’ ‘संरब्धतरम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् मैत्री शनैः शनैः विवादं प्रति गच्छति। दानसूची च वर्धमाना — गजाः, रथाः, अश्वाः, गावः, रत्नानि — किन्तु यावत् सङ्ख्या वर्धते, तावत् याचकस्य दैन्यम् अपि प्रकटीभवति।

‘किंकिणीकविभूषितानि अष्टौ शतानि ते ददामि; देशजातानां कुलजानां महौजसां हयानाम् एकादश सहस्राणि, हे सुव्रत, तव ददामि। नानावर्णविभक्तानां वयःस्थानां गवां च एकां कोटिं ददामि — शबला मम दीयताम्। हे द्विजोत्तम, यावन्ति रत्नानि हिरण्यं वा इच्छसि, तावत् सर्वं ते ददामि; शबला मम दीयताम्।’ एकोनविंशः श्लोकः षट्पादः — मुद्रणे त्रीणि अर्धानि एकस्मिन् एव अङ्के निबद्धानि। अत्र च ‘दीयतां शबला मम’ इति पदं पुनः पुनः आवर्तते; एषा आवृत्तिः एव राज्ञः मनसि स्थिरीभूतम् आग्रहं सूचयति। सर्वं राज्यम् अपि सः दातुं सज्जः, केवलं धेनुम् इच्छति।

धीमता विश्वामित्रेण एवम् उक्तः भगवान् वसिष्ठः प्राह — ‘हे राजन्, कथंचन अपि शबलां न दास्यामि। एतत् एव हि मे रत्नम्, एतत् एव मे धनम्, एतत् एव मे सर्वस्वम्, एतत् एव मे जीवितम्।’ चतुर्भिः ‘एतदेव’ इति पदैः मुनिः आग्रहं दृढीकरोति। राजा रत्नानि प्रलोभयति, मुनिः तु वदति — मम रत्नम् एषा एव; अतः तव रत्नैः किम्? ‘जीवितम्’ इति अन्तिमं पदं सर्वाधिकं गुरु — धेनुत्यागः मरणतुल्यः इति मुनेः अभिप्रायः।

‘दर्शः पौर्णमासः आप्तदक्षिणाः यज्ञाः विविधाः क्रियाः च — हे राजन्, एतत् एव मे सर्वम्। मम सर्वाः क्रियाः अतोमूलाः, अत्र संशयः नास्ति। बहुना प्रलापेन किम्? कामदोहिनीं न दास्ये।’ इति उक्त्वा मुनिः संवादं समापयति। सर्गः अत्र एव विरमति — न कलहः, न शापः, केवलं दृढः निषेधः। किन्तु एषः निषेधः एव अग्रिमस्य सर्गस्य बलात्कारस्य, ततः च विश्वामित्रवसिष्ठयोः दीर्घस्य वैरस्य मूलम्। कविः अत्र द्वौ धर्मौ सम्मुखौ स्थापयति — राज्ञः अधिकारधर्मं तपस्विनः च आश्रमधर्मम्; एतयोः सङ्घर्षात् एव विश्वामित्रस्य ब्रह्मर्षित्वयात्रा आरभ्यते।