बालकाण्डम् — द्विपञ्चाशः सर्गः
विश्वामित्रस्य प्रणामः, आसनदानं फलमूलोपहारश्च, वसिष्ठस्य कुशलप्रश्नाः, आतिथ्यनिमन्त्रणम्, विश्वामित्रस्य स्वीकारः, कल्माष्याः शबलायाः आह्वानम्, षड्रसभोजनसृष्टेः आदेशश्च
अस्मिन् सर्गे विश्वामित्रस्य वसिष्ठाश्रमे आतिथ्यं वर्ण्यते। आश्रमं दृष्ट्वा परमप्रीतः महाबलः विश्वामित्रः जपतां वरं वसिष्ठं विनयात् प्रणमति; वसिष्ठः ‘स्वागतं तव’ इति उक्त्वा आसनं व्यादिशति, उपविष्टाय च यथान्यायं फलमूलम् उपाहरति। तां पूजां प्रतिगृह्य राजा तपसि अग्निहोत्रे शिष्येषु वनस्पतिगणे च कुशलं पृच्छति, वसिष्ठः च ‘सर्वत्र कुशलम्’ इति प्राह। ततः ब्रह्मसुतः वसिष्ठः सुखोपविष्टं राजानं राजधर्मविषयान् कुशलप्रश्नान् पृच्छति — भृत्याः सम्भृताः किम्, रिपवः विजिताः किम्, बलेषु कोशेषु मित्रेषु पुत्रपौत्रे च कुशलं किम् इति। विश्वामित्रः ‘सर्वत्र कुशलम्’ इति प्रत्युदाहरति; तौ धर्मिष्ठौ सुचिरं कथाः कृत्वा परस्परं प्रीयेताम्। कथान्ते वसिष्ठः प्रहसन् इव सबलस्य विश्वामित्रस्य आतिथ्यं कर्तुम् इच्छति। विश्वामित्रः तु ‘तव पूजावाक्येन एव मे कृतम्, फलमूलेन पाद्येन आचमनीयेन भगवद्दर्शनेन च सुपूजितः अस्मि’ इति विनयेन प्रत्याचक्षाणः गन्तुम् इच्छति। उदारधीः वसिष्ठः पुनः पुनः निमन्त्रयते; अन्ते गाधेयः ‘बाढम्’ इति स्वीकरोति। ततः प्रीतः वसिष्ठः धूतकल्मषां कल्माषीं शबलां नाम कामधेनुम् आह्वयति — ‘सबलस्य अस्य राजर्षेः महार्हेण भोजनेन सत्कारं संविधत्स्व; षड्रसेषु यत् यस्य अभिमतं तत् सर्वम् अभिवर्ष; रसेन अन्नेन पानेन लेह्येन चोष्येण च संयुतम् अन्नानां निचयं सृजस्व, त्वर’ इति। अनेन आदेशेन सर्गः समाप्यते, अग्रिमस्य शबलाप्रसङ्गस्य च बीजं निधीयते।
१तं दृष्ट्वा परमप्रीतो विश्वामित्रो महाबलः।
प्रणतो विनयाद्वीरो वसिष्ठं जपतां वरम्॥
२स्वागतं तव चेत्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना।
आसनं चास्य भगवान्वसिष्ठो व्यादिदेश ह॥
पूर्वसर्गे विश्वामित्रः अक्षौहिणीपरिवृतः मेदिनीं परिक्रामन् वसिष्ठस्य आश्रमपदं द्वितीयं ब्रह्मलोकम् इव दृष्टवान्। अस्मिन् सर्गे तत्रत्यम् आतिथ्यं वर्ण्यते। तम् आश्रमं दृष्ट्वा महाबलः विश्वामित्रः परमप्रीतः अभवत्; वीरः राजा अपि सन् विनयात् जपतां वरं वसिष्ठं प्रणतवान्। महात्मा वसिष्ठः ‘स्वागतं तव’ इति उक्त्वा भगवान् तस्मै आसनं व्यादिदेश। अत्र द्रष्टव्यम् — राजा तपस्विनं प्रणमति, तपस्वी च राजानम् अतिथिं मन्यते; उभयोः अपि स्वधर्ममर्यादा अनुल्लङ्घिता तिष्ठति। एषा एव शान्तिः अग्रिमे सर्गे भङ्क्ष्यते।
१Seeing him, the mighty Viśvāmitra was filled with delight; hero though he was, he bowed low in humility before Vasiṣṭha, the best of those who murmur prayers.
२‘And welcome to you,’ said the great-souled Vasiṣṭha, and the blessed one then gave orders that a seat be brought for him.
३उपविष्टाय च तदा विश्वामित्राय धीमते।
यथान्यायं मुनिवरः फलमूलमुपाहरत्॥
४प्रतिगृह्य तु तां पूजां वसिष्ठाद्राजसत्तमः।
तपोऽग्निहोत्रशिष्येषु कुशलं पर्यपृच्छत॥
५विश्वामित्रो महातेजा वनस्पतिगणे तदा।
सर्वत्र कुशलं प्राह वसिष्ठो राजसत्तमम्॥
उपविष्टाय धीमते विश्वामित्राय मुनिवरः वसिष्ठः यथान्यायं फलमूलम् उपाहरत्। राजसत्तमः तां पूजां प्रतिगृह्य वसिष्ठस्य तपसि अग्निहोत्रे शिष्येषु च कुशलं पर्यपृच्छत। महातेजाः विश्वामित्रः तदा वनस्पतिगणे अपि कुशलं पृष्टवान्; वसिष्ठः च ‘सर्वत्र कुशलम्’ इति राजसत्तमं प्राह। अत्र आश्रमधर्मः सूच्यते — तापसस्य कुशलं न धनेन न सेनया, अपि तु तपसा अग्निहोत्रेण शिष्यैः वनस्पतिभिः च मीयते; वृक्षाः अपि आश्रमे कुटुम्बाङ्गानि इव गण्यन्ते। अपि च ‘यथान्यायम्’ इति पदेन इदं सूच्यते यत् मुनिः न यादृच्छिकम् उपचारम् आचरति, अपि तु गृह्योक्तं क्रमम् अनुसरति — आसनम्, अर्घ्यम्, पाद्यम्, फलमूलम् इति। विश्वामित्रः अपि प्रतिपूजां प्रतिगृह्य तूष्णीं न तिष्ठति, अपि तु प्रतिप्रश्नेन आतिथेयस्य आदरं प्रदर्शयति; एषः एव सत्पुरुषयोः समागमस्य शिष्टाचारः।
३When the wise Viśvāmitra had taken his seat, the best of sages offered him fruit and roots, as custom requires.
४Accepting that homage from Vasiṣṭha, the best of kings asked after the welfare of his austerities, his fire-offering and his pupils.
५Then Viśvāmitra of great splendour asked after the trees and plants as well, and Vasiṣṭha told the best of kings that all was well everywhere.
६सुखोपविष्टं राजानं विश्वामित्रं महातपाः।
पप्रच्छ जपतां श्रेष्ठो वसिष्ठो ब्रह्मणः सुतः॥
७कच्चित्ते कुशलं राजन्कच्चिद्धर्मेण रञ्जयन्।
प्रजाः पालयसे राजन्राजवृत्तेन धार्मिक॥
८कच्चित्ते सम्भृता भृत्याः कच्चित्तिष्ठन्ति शासने।
कच्चित्ते विजिताः सर्वे रिपवो रिपुसूदन॥
९कच्चिद्बलेषु कोशेषु मित्रेषु च परंतप।
कुशलं ते नरव्याघ्र पुत्रपौत्रे तथानघ॥
ततः ब्रह्मणः सुतः महातपाः जपतां श्रेष्ठः वसिष्ठः सुखोपविष्टं राजानं विश्वामित्रं पप्रच्छ — ‘राजन्, कच्चित् ते कुशलम्? धार्मिक, कच्चित् त्वं धर्मेण प्रजाः रञ्जयन् राजवृत्तेन ताः पालयसि? कच्चित् ते भृत्याः सम्भृताः, कच्चित् ते शासने तिष्ठन्ति? रिपुसूदन, कच्चित् ते सर्वे रिपवः विजिताः? परंतप नरव्याघ्र अनघ, कच्चित् बलेषु कोशेषु मित्रेषु पुत्रपौत्रे च ते कुशलम्?’ एते प्रश्नाः दर्शयन्ति यत् राज्ञः कुशलं न केवलं शरीरविषयकम्, अपि तु राज्याङ्गविषयकम्। स्वामी अमात्याः कोशः दण्डः मित्राणि इति नीतिशास्त्रोक्तानां राज्याङ्गानां क्रमः अत्र अनुसृतः; तापसः अपि राजधर्मं जानाति इति च सूच्यते। वसिष्ठः हि इक्ष्वाकूणां कुलगुरुः; अतः तस्य मुखे राजनीतिविषयकाः एते प्रश्नाः स्वाभाविकाः। ‘कच्चित्’ इति निपातः पुनः पुनः प्रयुक्तः — सः च इष्टस्य आशंसां सूचयति, न तु सन्देहम्। अत्र च विश्वामित्रः राजा एव, न अद्यापि ब्रह्मर्षिः; तस्य परिचयः सेनया कोशेन मित्रैः पुत्रपौत्रैः च क्रियते। एषा एव तस्य राजतुल्या स्थितिः अग्रिमेषु सर्गेषु तपसा परिवर्तिष्यते।
६Then the great ascetic Vasiṣṭha, son of Brahmā and best of those who murmur prayers, questioned king Viśvāmitra, who was seated at his ease.
७‘Is it well with you, king? Righteous one, do you delight your subjects with righteousness and protect them in the manner proper to a king?
८Are your servants well provided for? Do they abide by your command? Crusher of foes, have you conquered all your enemies?
९Scorcher of foes, tiger among men, is it well with your armies, your treasuries and your allies? And is it well, sinless one, with your sons and grandsons?’
१०सर्वत्र कुशलं राजा वसिष्ठं प्रत्युदाहरत्।
विश्वामित्रो महातेजा वसिष्ठं विनयान्वितम्॥
११कृत्वा तौ सुचिरं कालं धर्मिष्ठौ ताः कथास्तदा।
मुदा परमया युक्तौ प्रीयेतां तौ परस्परम्॥
१२ततो वसिष्ठो भगवान्कथान्ते रघुनन्दन।
विश्वामित्रमिदं वाक्यमुवाच प्रहसन्निव॥
महातेजाः विश्वामित्रः विनयान्वितं वसिष्ठं प्रति ‘सर्वत्र कुशलम्’ इति प्रत्युदाहरत्। ततः तौ धर्मिष्ठौ सुचिरं कालं ताः कथाः कृतवन्तौ; परमया मुदा युक्तौ परस्परं प्रीयेताम्। कथान्ते भगवान् वसिष्ठः प्रहसन् इव विश्वामित्रम् इदं वाक्यम् उवाच। ‘प्रहसन्निव’ इति पदेन मुनेः सौम्यता आतिथ्यस्य च सहजता सूच्यते — न तत्र औपचारिकः आग्रहः, अपि तु सख्यम्। ‘सुचिरं कालम्’ इति पदेन कथालापस्य दीर्घता उच्यते; तेन च तौ परस्परं प्रीतौ अभवताम्। अत्र कविः विशेषेण दर्शयति यत् आरम्भे विप्रक्षत्रयोः मध्ये न कोऽपि विरोधः आसीत्, अपि तु परमा मुदा सख्यं च। यः विरोधः अग्रे उत्पत्स्यते, सः न पूर्ववैरात्, अपि तु एकस्याः धेनोः लोभात् उत्पत्स्यते — इति एतत् अवधेयम्।
१०Viśvāmitra of great splendour answered Vasiṣṭha, who was full of courtesy, that all was well with him everywhere.
११The two righteous men kept up that talk for a long while, and, filled with the greatest delight, took pleasure in each other.
१२Then, Raghunandana, at the end of their conversation the blessed Vasiṣṭha spoke these words to Viśvāmitra, smiling as he did so.
१३आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि बलस्यास्य महाबल।
तव चैवाप्रमेयस्य यथार्ह सम्प्रतीच्छ मे॥
१४सत्क्रियां हि भवानेतां प्रतीच्छतु मया कृताम्।
राजंस्त्वमतिथिश्रेष्ठः पूजनीयः प्रयत्नतः॥
‘महाबल, अस्य तव बलस्य तव च अप्रमेयस्य आतिथ्यं कर्तुम् इच्छामि; मत्तः यथार्हं सम्प्रतीच्छ। मया कृताम् एतां सत्क्रियां भवान् प्रतीच्छतु। राजन्, त्वम् अतिथिश्रेष्ठः, प्रयत्नतः पूजनीयः च।’ अत्र मुनिः केवलं राज्ञः न, अपि तु समग्रस्य सैन्यस्य अपि आतिथ्यं प्रतिजानीते; गृहस्थस्य अतिथिसत्कारः हि परमः धर्मः, सः च शक्तिम् अपेक्ष्य न, अपि तु श्रद्धाम् अपेक्ष्य क्रियते। ‘अप्रमेयस्य’ इति पदेन मुनिः राज्ञः अपरिमितं प्रभावं स्वीकरोति।
१३‘Mighty one, I wish to offer hospitality to this army of yours, and to you whose measure cannot be taken. Accept from me what is fitting.
१४Let your honour accept this courtesy that I have prepared. You are the best of guests, king, and are to be honoured with every care.’
१५एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महामतिः।
कृतमित्यब्रवीद्राजा पूजावाक्येन मे त्वया॥
१६फलमूलेन भगवन्विद्यते यत्तवाश्रमे।
पाद्येनाचमनीयेन भगवद्दर्शनेन च॥
१७सर्वथा च महाप्राज्ञ पूजार्हेण सुपूजितः।
नमस्तेऽस्तु गमिष्यामि मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा॥
एवम् उक्तः महामतिः विश्वामित्रः प्रत्यवदत् — ‘तव पूजावाक्येन एव मे कृतम्। भगवन्, तव आश्रमे यत् फलमूलं विद्यते, तेन पाद्येन आचमनीयेन भगवद्दर्शनेन च सर्वथा अहं पूजार्हेण सुपूजितः। महाप्राज्ञ, नमः ते अस्तु; गमिष्यामि; मैत्रेण चक्षुषा माम् ईक्षस्व।’ अत्र विश्वामित्रस्य विनयः औदार्यं च दृश्यते — सः अल्पेन एव तृप्तः, आश्रमवासिनः भारं न वोढुम् इच्छति; ‘भगवद्दर्शनेन एव पूजा सम्पन्ना’ इति च तस्य वचनम् आतिथ्यस्य सूक्ष्मं तत्त्वं प्रकाशयति। ‘कृतम्’ इति एकेन पदेन सः सर्वं समापयति — ‘पर्याप्तम्, अलम्’ इति भावः। तथापि तस्य वचने कापि रुक्षता नास्ति; ‘मैत्रेण चक्षुषा माम् ईक्षस्व’ इति अन्तिमेन पदेन सः मुनेः स्नेहम् एव याचते।
१५Addressed in this way by Vasiṣṭha, the great-minded king Viśvāmitra replied, ‘It has been done already, by the words of honour you have spoken to me.
१६Blessed one, by the fruit and roots that are to be had in your hermitage, by water for the feet and water for sipping, and by the sight of your reverence,
१७in every way, greatly wise one, I have been well honoured by one who is himself worthy of honour. Homage to you; I shall take my leave. Look upon me with a friendly eye.’
१८एवं ब्रुवन्तं राजानं वसिष्ठं पुनरेव हि।
न्यमन्त्रयत धर्मात्मा पुनः पुनरुदारधीः॥
१९बाढमित्येव गाधेयो वसिष्ठं प्रत्युवाच ह।
यथाप्रियं भगवतस्तथास्तु मुनिपुंगव॥
एवं ब्रुवन्तं राजानम् उदारधीः धर्मात्मा वसिष्ठः पुनः पुनः न्यमन्त्रयत। ततः गाधेयः ‘बाढम्’ इति वसिष्ठं प्रत्युवाच — ‘मुनिपुंगव, भगवतः यथा प्रियं तथा अस्तु।’ इयम् एव कथायाः सन्धिः। यदि विश्वामित्रः गतः अभविष्यत्, न शबलां दृष्टवान् अभविष्यत्, न च तस्याः लोभेन विप्रक्षत्रयोः महान् विरोधः उदपत्स्यत। अनेन स्वीकारेण अग्रिमः सर्वः प्रसङ्गः प्रवर्तते। ‘बाढम्’ इति पदं सम्मतिसूचकः निपातः; तेन सह ‘भगवतः यथा प्रियम्’ इति वचनेन राजा स्वेच्छां मुनेः इच्छायाम् एव निधत्ते।
१८As the king was speaking in this way, the high-minded and righteous Vasiṣṭha pressed his invitation on him again and again.
१९‘So be it,’ Gādhi’s son answered Vasiṣṭha. ‘Let it be as pleases your reverence, bull among sages.’
२०एवमुक्तस्तथा तेन वसिष्ठो जपतां वरः।
आजुहाव ततः प्रीतः कल्माषीं धूतकल्मषाम्॥
२१एह्येहि शबले क्षिप्रं शृणु चापि वचो मम।
सबलस्यास्य राजर्षेः कर्तुं व्यवसितोऽस्म्यहम्।
भोजनेन महार्हेण सत्कारं संविधत्स्व मे॥
तेन एवम् उक्तः जपतां वरः वसिष्ठः प्रीतः सन् धूतकल्मषां कल्माषीं शबलां नाम होमधेनुम् आजुहाव। ‘शबले, क्षिप्रम् एहि एहि, मम वचः शृणु च। सबलस्य अस्य राजर्षेः सत्कारं कर्तुं व्यवसितः अस्मि; महार्हेण भोजनेन मम सत्कारं संविधत्स्व।’ अत्र प्रथमतः शबला कथायां प्रविशति। सा कामधुक् — यत् यत् कामयते तत् तत् दोग्धि; अग्रिमे सर्गे ज्ञास्यते यत् तस्याम् एव वसिष्ठस्य हव्यं कव्यं प्राणयात्रा अग्निहोत्रं च आयत्तम्।
२०Addressed thus by him, Vasiṣṭha, the best of those who murmur prayers, was delighted, and he summoned his dappled cow, whose every stain had been washed away.
२१‘Come, come quickly, Śabalā, and hear what I have to say. I have resolved to do honour to this royal seer together with his army; furnish me, then, with a banquet fit for kings.
२२यस्य यस्य यथाकामं षड्रसेष्वभिपूजितम्।
तत्सर्वं कामधुग्दिव्ये अभिवर्ष कृते मम॥
२३रसेनान्नेन पानेन लेह्यचोष्येण संयुतम्।
अन्नानां निचयं सर्वं सृजस्व शबले त्वर॥
‘यस्य यस्य यथाकामं षड्रसेषु यत् अभिपूजितं तत् सर्वं, हे दिव्ये कामधुक्, मम कृते अभिवर्ष। रसेन अन्नेन पानेन लेह्येन चोष्येण च संयुतम् अन्नानां निचयं सर्वं सृजस्व, शबले, त्वर।’ अनेन आदेशेन सर्गः समाप्यते। अग्रिमे सर्गे शबलायाः सा सृष्टिः, तेन सैन्यस्य तर्पणम्, ततः विश्वामित्रस्य तां प्रति लोभः, गवां शतसहस्रेण तस्याः याचनम्, वसिष्ठस्य च दृढं प्रत्याख्यानं वर्ण्यते। ‘सृजस्व’ ‘त्वर’ इति द्वाभ्याम् आज्ञाभ्यां सर्गः अवसीयते, तेन च कथायाः गतिः त्वरिता भवति।
२२Whatever each man most favours among the six flavours, rain all of it down for my sake, divine granter of wishes.
२३Juices and cooked food, drink, things to be licked and things to be sucked — pour out a whole store of foods, Śabalā, and be quick about it.’
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।