बालकाण्डम् — एकपञ्चाशः सर्गः
शतानन्दस्य रोमाञ्चः, अहल्याविषये प्रश्नाः, विश्वामित्रस्य उत्तरम्, रामस्य अभिनन्दनम्, कुशवंशकथा, विश्वामित्रस्य पृथिवीपर्यटनं वसिष्ठाश्रमदर्शनं च
अस्मिन् सर्गे शतानन्दः विश्वामित्रं मातुः अहल्यायाः विषये पृच्छति, ततः रामम् अभिनन्दन् विश्वामित्रस्य पूर्वचरितं कथयितुम् आरभते। धीमतः विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा गौतमपुत्रः शतानन्दः हृष्टरोमा भवति, रामदर्शनात् एव च परं विस्मयम् आगच्छति। सः पृच्छति — किं मम यशस्विनी माता राजपुत्राय दर्शिता, किं सा वन्यैः उपहारैः रामं पूजितवती, किं तस्मै तत् पुरातनं वृत्तं कथितम्, किं सा गुरुणा सह संगता, किं मम गुरुणा रामः पूजितः, किं च रामेण गुरुः अभिवादितः इति। विश्वामित्रः संक्षेपेण उत्तरयति — ‘यत् कर्तव्यं तत् कृतम्; भार्गवेण रेणुका इव मुनिना पत्नी संगता।’ ततः शतानन्दः रामं स्वागतेन सम्भावयति, विश्वामित्रस्य माहात्म्यं वर्णयति, ‘भुवि त्वत्तः धन्यतरः कश्चन नास्ति’ इति च वदति। अनन्तरं सः कौशिकस्य कथाम् आरभते — प्रजापतेः पुत्रः कुशः, तस्य कुशनाभः, तस्य गाधिः, गाधेः च विश्वामित्रः। सः बहूनि वर्षसहस्राणि राज्यम् अकरोत्; कदाचित् अक्षौहिण्या परिवृतः पृथिवीं परिक्रामन् वसिष्ठस्य तपोवनम् आगच्छत्, यत् तपस्विभिः संकुलम् अपरं ब्रह्मलोकम् इव आसीत्। सर्गः तस्य आश्रमस्य दर्शनेन एव समाप्यते।
१तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रस्य धीमतः।
हृष्टरोमा महातेजाः शतानन्दो महातपाः॥
२गौतमस्य सुतो ज्येष्ठस्तपसा द्योतितप्रभः।
रामसंदर्शनादेव परं विस्मयमागतः॥
३एतौ निषण्णौ सम्प्रेक्ष्य शतानन्दो नृपात्मजौ।
सुखासीनौ मुनिश्रेष्ठं विश्वामित्रमथाब्रवीत्॥
पूर्वस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः जनकाय रामलक्ष्मणयोः सर्वं वृत्तान्तं निवेद्य विरराम। तत् धीमतः विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा गौतमस्य ज्येष्ठः पुत्रः शतानन्दः महातेजाः महातपाः च हृष्टरोमा अभवत्। तपसा द्योतितप्रभः सः रामस्य संदर्शनात् एव परं विस्मयम् आगतः। सुखासीनौ निषण्णौ च एतौ नृपात्मजौ सम्प्रेक्ष्य सः मुनिश्रेष्ठं विश्वामित्रम् अथ अब्रवीत्। अत्र द्रष्टव्यम् — शतानन्दः अहल्यायाः एव पुत्रः; अतः रामदर्शने तस्य हर्षः न केवलं शिष्टाचारः, अपि तु मातुः उद्धारकं प्रति स्वाभाविकः कृतज्ञताभावः। रोमाञ्चः एव तस्य अन्तःकरणस्य साक्षी; वचनात् पूर्वं शरीरम् एव उत्तरं ददाति। पूर्वसर्गे जनकसभायां यत् वर्णनम् आसीत्, तत् एव अत्र शतानन्दस्य प्रश्नरूपेण पुनः उद्घाट्यते। ‘एतौ’ इति पदेन उभौ अपि भ्रातरौ निर्दिष्टौ, किन्तु विस्मयस्य हेतुः रामः एव; अयम् एव सर्गः जनकसभायां रामस्य प्रथमम् आदरं दर्शयति।
१Hearing those words of the wise Viśvāmitra, Śatānanda — a man of great energy and great austerity — felt the hair on his body bristle with joy.
२He was the eldest son of Gautama, his radiance kindled by his penances, and the mere sight of Rāma filled him with the highest wonder.
३Seeing the two princes seated there at their ease, Śatānanda spoke to Viśvāmitra, the best of sages.
४अपि ते मुनिशार्दूल मम माता यशस्विनी।
दर्शिता राजपुत्राय तपोदीर्घमुपागता॥
५अपि रामे महातेजा मम माता यशस्विनी।
वन्यैरुपाहरत्पूजां पूजार्हे सर्वदेहिनाम्॥
६अपि रामाय कथितं यद्वृत्तं तत्पुरातनम्।
मम मातुर्महातेजो देवेन दुरनुष्ठितम्॥
शतानन्दः पृच्छति — ‘मुनिशार्दूल, दीर्घं तपः उपागता मम यशस्विनी माता किं राजपुत्राय दर्शिता? महातेजः, सर्वदेहिनां पूजार्हे रामे सा किं वन्यैः उपहारैः पूजाम् उपाहरत्? रामाय किं तत् पुरातनं वृत्तम् अपि कथितम्, यत् मम मातरं प्रति देवेन दुरनुष्ठितम्?’ एतेषु प्रश्नेषु त्रयः भावाः क्रमेण दृश्यन्ते — मातुः दर्शनम्, तस्याः पूजाकरणम्, तस्याः कथायाः प्रकाशनं च। पुत्रः न केवलं मातुः शापमोक्षं जिज्ञासते, अपि तु तस्याः पुनःप्रतिष्ठाम् अपि। ‘दुरनुष्ठितम्’ इति पदेन कविः स्पष्टं वदति यत् दोषः देवस्य एव आसीत्, न तु अहल्यायाः; पुत्रस्य मुखेन एव माता निर्दोषा स्थापिता। ‘तपोदीर्घम् उपागता’ इति पदेन च अहल्यायाः दीर्घं प्रायश्चित्तं स्मारितम्; पुत्रः तत् विस्मर्तुं न शक्नोति।
४‘Tiger among sages, was my illustrious mother, who had taken up a long penance, shown to the prince?
५Great in energy, did my illustrious mother offer worship with the produce of the forest to Rāma, who deserves the worship of every living being?
६Was that ancient matter told to Rāma as well, you of great energy — what the god did so wrongly to my mother?
७अपि कौशिक भद्रं ते गुरुणा मम संगता।
मम माता मुनिश्रेष्ठ रामसंदर्शनादितः॥
८अपि मे गुरुणा रामः पूजितः कुशिकात्मज।
इहागतो महातेजाः पूजां प्राप्य महात्मनः॥
९अपि शान्तेन मनसा गुरुर्मे कुशिकात्मज।
इहागतेन रामेण पूजितेनाभिवादितः॥
पुनः सः पृच्छति — ‘कौशिक, भद्रं ते; रामसंदर्शनात् इतः किं मम माता गुरुणा सह संगता? कुशिकात्मज, किं मम गुरुणा रामः पूजितः, सः च महात्मनः पूजां प्राप्य किम् इह आगतः? किं च शान्तेन मनसा इह आगतेन पूजितेन रामेण मम गुरुः अभिवादितः?’ एषा प्रश्नपरम्परा पुत्रस्य हृदयं दर्शयति — सः मातापित्रोः पुनर्मिलनं श्रोतुम् अत्यन्तम् उत्सुकः। ‘शान्तेन मनसा’ इति विशेषणं रामस्य स्वभावम् एव सूचयति; यः शापमोचकः, सः अपि गर्वं विना गुरुं प्रणमति। एवं शतानन्दः षड्भिः प्रश्नैः अहल्याकथायाः सर्वम् अवशिष्टम् अंशं संगृह्णाति। सर्वेषु प्रश्नेषु ‘अपि’ इति शब्दः पुनः पुनः आवर्तते; तेन आतुरता एव व्यज्यते।
७Kauśika, good fortune to you: has my mother, best of sages, been reunited with my teacher, now that Rāma has appeared to her?
८Son of Kuśika, was Rāma honoured by my teacher? And having received that great soul’s honour, has he come here in his great splendour?
९Son of Kuśika, did Rāma, who came here and was himself honoured, greet my teacher with a quiet mind?’
१०तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रो महामुनिः।
प्रत्युवाच शतानन्दं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्॥
११नातिक्रान्तं मुनिश्रेष्ठ यत्कर्तव्यं कृतं मया।
संगता मुनिना पत्नी भार्गवेणेव रेणुका॥
तस्य तत् वचनं श्रुत्वा वाक्यज्ञः महामुनिः विश्वामित्रः वाक्यकोविदं शतानन्दं प्रत्युवाच — ‘मुनिश्रेष्ठ, न किञ्चित् अतिक्रान्तम्; यत् कर्तव्यम् आसीत् तत् मया कृतम्। यथा भार्गवेण सह रेणुका, तथा मुनिना सह पत्नी संगता।’ एतत् संक्षिप्तम् एव उत्तरं पूर्णम् — कार्यं सिद्धम्, दम्पती पुनः मिलितौ। ‘नातिक्रान्तम्’ इति पदेन विश्वामित्रः सूचयति यत् धर्मकार्ये कालातिक्रमः न कृतः। जामदग्न्यकथायाः उपमानेन च लोके प्रसिद्धः दृष्टान्तः स्मारितः — या पत्नी कारणवशात् विच्छिन्ना, सा पुनः पत्युः समीपं प्राप्नोति इति गृहस्थधर्मस्य रीतिः। द्वाभ्याम् एव श्लोकाभ्यां षट् प्रश्नाः समाहिताः — एषा एव मुनेः वाक्यज्ञता।
१०Hearing these words of his, the great sage Viśvāmitra, who knew what should be said, answered Śatānanda, who was skilled in speech:
११‘Best of sages, nothing has been left undone; what had to be done I have done. The wife has been reunited with the sage, as Reṇukā was with Bhārgava.’
१२तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रस्य धीमतः।
शतानन्दो महातेजा रामं वचनमब्रवीत्॥
१३स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य महर्षिमपराजितम्॥
१४अचिन्त्यकर्मा तपसा ब्रह्मर्षिरमितप्रभः।
विश्वामित्रो महातेजा वेद्म्येनं परमां गतिम्॥
तत् धीमतः विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा महातेजाः शतानन्दः रामं वचनम् अब्रवीत् — ‘नरश्रेष्ठ, ते स्वागतम्; राघव, दिष्ट्या त्वम् अपराजितं महर्षिं विश्वामित्रं पुरस्कृत्य इह प्राप्तः असि। अचिन्त्यकर्मा, तपसा ब्रह्मर्षिः, अमितप्रभः, महातेजाः च अयं विश्वामित्रः; एनम् अहं परमां गतिम् इति वेद्मि।’ अत्र शतानन्दः रामं स्वागतेन सम्भाव्य एव विश्वामित्रस्य माहात्म्यं स्थापयति; यतः अग्रिमा सर्वा कथा तस्य एव चरितम्। ‘दिष्ट्या’ इति पदं भाग्यस्य सूचकम् — एतादृशं गुरुं प्राप्य शिष्यः धन्यः भवति। ‘परमा गतिः’ इति पदेन गुरुः एव आश्रयः इति सिद्धान्तः उक्तः। शतानन्दः स्वयं तपस्वी अपि विश्वामित्रं प्रति एतादृशीं श्रद्धां वहति — तेन तस्य माहात्म्यं द्विगुणितं भवति।
१२Hearing these words of the wise Viśvāmitra, Śatānanda of great energy spoke to Rāma:
१३‘Welcome to you, best of men. By good fortune you have come here, Rāghava, with the unconquered great seer Viśvāmitra at your head.
१४His deeds are past imagining; by his austerity he is a brahmarṣi of measureless brilliance. I know this Viśvāmitra of great energy to be the highest refuge.
१५नास्ति धन्यतरो राम त्वत्तोऽन्यो भुवि कश्चन।
गोप्ता कुशिकपुत्रस्ते येन तप्तं महत्तपः॥
१६श्रूयतां चाभिधास्यामि कौशिकस्य महात्मनः।
यथाबलं यथातत्त्वं तन्मे निगदतः शृणु॥
‘राम, भुवि त्वत्तः अन्यः कश्चन धन्यतरः नास्ति; यतः येन महत् तपः तप्तम्, सः कुशिकपुत्रः एव ते गोप्ता।’ ततः सः कथाम् आरभते — ‘महात्मनः कौशिकस्य यथाबलं यथातत्त्वं च श्रूयताम्; अहम् अभिधास्यामि; निगदतः मे शृणु।’ एतेन वाक्येन सर्गस्य द्वितीयः अर्धः आरभ्यते; इतः परं विश्वामित्रस्य पूर्वचरितं कथ्यते, यत् बहुषु अग्रिमेषु सर्गेषु विस्तीर्यते। ‘यथातत्त्वम्’ इति पदेन शतानन्दः प्रतिजानीते यत् न स्तुतिमात्रं वक्ष्यते, अपि तु यथार्थम् एव — राज्ञः तपस्विनः च उभयोः अवस्थयोः सत्यं वर्णयिष्यते। श्रोता च अत्र रामः एव, यः स्वयं क्षत्रियः; अतः क्षत्रियात् ब्रह्मर्षित्वं प्राप्तस्य कथा तस्मै विशेषेण उपदेशरूपा।
१५There is no one on earth more blessed than you, Rāma, for the son of Kuśika, who has performed that great penance, is your protector.
१६Listen, and I shall tell you of the great Kauśika — of his power and of what he truly is. Hear it from me as I relate it.
१७राजाऽऽसीदेष धर्मात्मा दीर्घकालमरिंदमः।
धर्मज्ञः कृतविद्यश्च प्रजानां च हिते रतः॥
१८प्रजापतिसुतस्त्वासीत्कुशो नाम महीपतिः।
कुशस्य पुत्रो बलवान्कुशनाभः सुधार्मिकः॥
१९कुशनाभसुतस्त्वासीद्गाधिरित्येव विश्रुतः।
गाधेः पुत्रो महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः॥
‘एषः पूर्वं धर्मात्मा राजा आसीत्; दीर्घकालम् अरिंदमः, धर्मज्ञः, कृतविद्यः, प्रजानां हिते रतः च। प्रजापतेः पुत्रः कुशः नाम महीपतिः आसीत्; कुशस्य पुत्रः बलवान् कुशनाभः सुधार्मिकः; कुशनाभस्य सुतः गाधिः इति एव विश्रुतः; गाधेः पुत्रः महातेजाः विश्वामित्रः महामुनिः।’ एवं चत्वारः पुरुषाः वंशक्रमेण उक्ताः। अत्र द्रष्टव्यम् — विश्वामित्रः प्रजापतेः वंशे जातः अपि क्षत्रियधर्मेण राज्यम् अकरोत्; एषः एव द्वैविध्यभावः अग्रे तस्य ब्रह्मर्षित्वसाधनस्य संघर्षस्य मूलम्। राजा प्रजाहितरतः इति विशेषणं च अग्रिमस्य गर्वस्य पार्श्वे स्थाप्यम्। कविः प्रथमं तस्य गुणान् एव गणयति, न दोषान्; यतः पतनम् अपि गुणवतः एव मार्मिकं भवति।
१७He was once a king, a man of dharma, long a tamer of his enemies; he knew the law, he was learned, and he was devoted to the welfare of his people.
१८There was a lord of the earth named Kuśa, a son of Prajāpati; Kuśa’s son was the mighty and most righteous Kuśanābha.
१९Kuśanābha’s son was the one famed as Gādhi; and Gādhi’s son is this great sage Viśvāmitra, a man of great energy.
२०विश्वामित्रो महातेजाः पालयामास मेदिनीम्।
बहुवर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत्॥
२१कदाचित्तु महातेजा योजयित्वा वरूथिनीम्।
अक्षौहिणीपरिवृतः परिचक्राम मेदिनीम्॥
२२नगराणि च राष्ट्राणि सरितश्च महागिरीन्।
आश्रमान्क्रमशो राजा विचरन्नाजगाम ह॥
महातेजाः विश्वामित्रः मेदिनीं पालयामास; बहूनि वर्षसहस्राणि सः राजा राज्यम् अकारयत्। कदाचित् सः वरूथिनीं योजयित्वा अक्षौहिणीपरिवृतः मेदिनीं परिचक्राम। नगराणि राष्ट्राणि सरितः महागिरीन् आश्रमान् च क्रमशः विचरन् सः आजगाम ह। अत्र द्रष्टव्यम् — राज्ञः देशाटनं धर्म्यम् एव; प्रजानां स्थितिं स्वयं द्रष्टुं सः निर्गच्छति। किन्तु सेनया परिवृतः राजा यदा तपोवनं प्रविशति, तदा बलस्य तपसः च संघर्षः प्रायः अवश्यम्भावी भवति। ‘आश्रमान्’ इति पदं नगराणां राष्ट्राणां च अनन्तरं स्थितम् — एतेन एव कविः अग्रिमां कथां सूचयति। ‘आजगाम ह’ इति परोक्षभूतप्रयोगेण च कथायाः पुरातनत्वं द्योत्यते।
२०Viśvāmitra of great energy protected the earth, and for many thousands of years the king ruled his kingdom.
२१Once, having mustered his army, that man of great energy ranged over the earth surrounded by a whole akṣauhiṇī.
२२Passing in turn through cities and kingdoms, rivers and great mountains and hermitages, the king travelled on and came at last
२३वसिष्ठस्याश्रमपदं नानापुष्पलताद्रुमम्।
नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्॥
२४देवदानवगन्धर्वैः किंनरैरुपशोभितम्।
प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्॥
२५ब्रह्मर्षिगणसंकीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।
तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभिः॥
सः वसिष्ठस्य आश्रमपदम् आगच्छत् — नानापुष्पलताद्रुमं, नानामृगगणाकीर्णं, सिद्धचारणसेवितम्, देवदानवगन्धर्वैः किंनरैः च उपशोभितम्, प्रशान्तहरिणाकीर्णं, द्विजसङ्घनिषेवितम्, ब्रह्मर्षिगणसंकीर्णं, देवर्षिगणसेवितम्, तपश्चरणसंसिद्धैः अग्निकल्पैः महात्मभिः च युक्तम्। एतत् वर्णनं न केवलं शोभायै; ‘प्रशान्तहरिणाकीर्णम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् तत्र मृगाः अपि निर्भयाः विचरन्ति — यत्र अहिंसा तिष्ठति, तत्र एव शान्तिः। सेनया सह आगतः राजा एतादृशं स्थानं प्रविशति इति एव अत्र सूक्ष्मः विरोधः; शस्त्रं च तपः च एकत्र मिलतः। देवाः दानवाः गन्धर्वाः किंनराः च एकत्र उपशोभयन्ति — यत्र तपः, तत्र वैरम् अपि विश्राम्यति इति ध्वन्यते।
२३to the hermitage of Vasiṣṭha, with its many flowering creepers and trees, thronged with herds of deer of every kind, frequented by siddhas and cāraṇas,
२४graced by gods, dānavas, gandharvas and kiṃnaras, filled with deer grown gentle, and attended by throngs of brahmins,
२५crowded with hosts of brahmarṣis and served by hosts of devarṣis, with great souls perfected in the practice of austerity, each of them like a fire,
२६सततं संकुलं श्रीमद्ब्रह्मकल्पैर्महात्मभिः।
अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा॥
२७फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितदोषैर्जितेन्द्रियैः।
ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणैः॥
२८अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।
वसिष्ठस्याश्रमपदं ब्रह्मलोकमिवापरम्।
ददर्श जयतां श्रेष्ठो विश्वामित्रो महाबलः॥
सः आश्रमः ब्रह्मकल्पैः महात्मभिः सततं संकुलः श्रीमान् च आसीत्; तत्र अब्भक्षाः वायुभक्षाः शीर्णपर्णाशनाः फलमूलाशनाः दान्ताः जितदोषाः जितेन्द्रियाः ऋषयः वालखिल्याः च जपहोमपरायणाः निवसन्ति स्म; अन्यैः वैखानसैः च सः समन्तात् उपशोभितः। अपरं ब्रह्मलोकम् इव स्थितं तत् वसिष्ठस्य आश्रमपदं जयतां श्रेष्ठः महाबलः विश्वामित्रः ददर्श। एवम् अयं सर्गः दर्शनेन एव समाप्यते — न संवादेन, न घटनया। अग्रिमे सर्गे वसिष्ठस्य आतिथ्यं शबलाधेनोः च कथा आरभ्यते; तपोवनस्य इयं समृद्धिः एव राज्ञः मनसि स्पृहां जनयिष्यति, सा च स्पृहा महतः विरोधस्य बीजं भविष्यति।
२६always thronged with great souls the equals of Brahmā — a place of splendour — and with those who lived on water, on air, and on fallen leaves,
२७and with restrained men who ate fruit and roots, who had conquered their faults and their senses, and with ṛṣis and vālakhilyas devoted to muttered prayer and oblation,
२८and adorned on every side by other vaikhānasas as well. Viśvāmitra of great strength, best of the victorious, beheld that hermitage of Vasiṣṭha, which was like a second world of Brahmā.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।