बालकाण्डम् — पञ्चाशः सर्गः
यज्ञवाटोपागमनम्, विविक्ते निवासः, जनकेन अर्घ्यदानं सत्कारश्च, राजकुमारयोः विषये जिज्ञासा, विश्वामित्रेण परिचयनिवेदनम्
अस्मिन् सर्गे रामः लक्ष्मणश्च विश्वामित्रं पुरस्कृत्य गौतमाश्रमात् प्रागुत्तरां दिशं गत्वा जनकस्य यज्ञवाटम् उपागच्छतः। यज्ञसमृद्धिं दृष्ट्वा रामः प्रशंसति, निवासार्थं देशं च याचते; विश्वामित्रः विविक्ते सलिलान्विते देशे निवासम् अकरोत्। विश्वामित्रस्य आगमनं श्रुत्वा जनकः पुरोहितं शतानन्दं पुरस्कृत्य ऋत्विग्भिः सह प्रत्युज्जगाम, धर्मपुरस्कृतम् अर्घ्यं च ददौ। मुनिः राज्ञः कुशलं यज्ञस्य च निरामयं पप्रच्छ। सर्वेषु यथान्यायम् उपविष्टेषु जनकः वदति — ‘अद्य भगवद्दर्शनात् मया यज्ञफलं प्राप्तम्; द्वादशाहं दीक्षायाः शिष्टम्, ततः भागार्थिनः देवान् द्रष्टुम् अर्हसि।’ अनन्तरं सः कृताञ्जलिः राजकुमारयोः विषये पृच्छति — ‘इमौ देवतुल्यपराक्रमौ काकपक्षधरौ कुमारौ कस्य पुत्रौ, कथं च पद्भ्याम् इह प्राप्तौ?’ विश्वामित्रः तौ दशरथस्य पुत्रौ इति निवेद्य सिद्धाश्रमनिवासं राक्षसवधं विशालादर्शनम् अहल्योद्धारं गौतमसमागमं महाधनुषि जिज्ञासां च कथयित्वा विरराम।
३बहूनीह सहस्राणि नानादेशनिवासिनाम्।
ब्राह्मणानां महाभाग वेदाध्ययनशालिनाम्॥
४ऋषिवाटाश्च दृश्यन्ते शकटीशतसंकुलाः।
देशो विधीयतां ब्रह्मन्यत्र वत्स्यामहे वयम्॥
रामः पुनः वदति — ‘हे महाभाग, अत्र नानादेशनिवासिनां वेदाध्ययनशालिनां ब्राह्मणानां बहूनि सहस्राणि दृश्यन्ते। ऋषीणां वाटाः अपि शकटीशतैः संकुलाः दृश्यन्ते। हे ब्रह्मन्, यत्र वयं वत्स्यामहे तादृशः देशः विधीयताम्।’ वर्णनम् इदं यज्ञस्य लौकिकं चित्रम् उपस्थापयति — शकटानां शतानि, शिबिराणि, देशदेशान्तरात् आगताः विद्वांसः। रामस्य एषा प्रार्थना च तस्य विनयं सूचयति — सः स्वयं स्थानं न गृह्णाति, न च राजानं याचते, गुरोः निर्णयम् एव अपेक्षते। एतत् शिष्यधर्मस्य दृष्टान्तः।
३Here are many thousands of brāhmaṇas, O greatly fortunate one, who live in many different lands and who shine with the study of the Veda.
४And the compounds of the seers can be seen, crowded with hundreds of carts. Let a place be settled upon, brahman, where we may lodge.”
५रामस्य वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनिः।
निवासमकरोद्देशे विविक्ते सलिलान्विते॥
रामस्य वचनं श्रुत्वा महामुनिः विश्वामित्रः विविक्ते सलिलान्विते देशे निवासम् अकरोत्। एकान्तता जलसमीपता च — एतौ द्वौ एव यज्ञकाले तपस्विनां वासस्य मुख्यौ गुणौ; तत्र हि सन्ध्यावन्दनस्य स्नानस्य च सौकर्यं भवति, जनसम्मर्दः च न बाधते। समीक्षितसंस्करणे ‘सलिलायुते’ इति पाठः, अर्थः तु सः एव।
५Hearing Rāma’s words, the great sage Viśvāmitra made their camp in a secluded spot well supplied with water.
६विश्वामित्रमनुप्राप्तं श्रुत्वा नृपवरस्तदा।
शतानन्दं पुरस्कृत्य पुरोहितमनिन्दितः॥
७ऋत्विजोऽपि महात्मानस्त्वर्घ्यमादाय सत्वरम्।
प्रत्युज्जगाम सहसा विनयेन समन्वितः॥
विश्वामित्रम् अनुप्राप्तं श्रुत्वा अनिन्दितः नृपवरः जनकः तत्क्षणम् एव पुरोहितं शतानन्दं पुरस्कृत्य प्रत्युद्गमनाय प्रववृते। महात्मानः ऋत्विजः अपि सत्वरम् अर्घ्यम् आदाय विनयेन समन्विताः सहसा प्रत्युज्जग्मुः। अत्र राज्ञः शीघ्रता, पुरोहितस्य पुरस्करणम्, ऋत्विजां सहगमनं च — सर्वम् अपि शास्त्रोक्तस्य अतिथिसत्कारस्य लक्षणम्। शतानन्दः च अत्र प्रथमं नाम्ना उल्लिखितः; सः गौतमस्य अहल्यायाः च ज्येष्ठः पुत्रः, यस्य कथा अग्रिमे सर्गे प्रवर्तते। एवं कविः एकेन पदेन एव आगामिनः सर्गस्य बीजं वपति।
६When he heard that Viśvāmitra had arrived, that best of kings, a man of blameless conduct, at once put his chaplain Śatānanda before him and set out to meet him.
७The great-souled officiating priests too quickly took up the guest-offering and, filled with humility, hastened forward to receive him.
८विश्वामित्राय धर्मेण ददौ धर्मपुरस्कृतम्।
प्रतिगृह्य तु तां पूजां जनकस्य महात्मनः॥
९पप्रच्छ कुशलं राज्ञो यज्ञस्य च निरामयम्।
स तांश्चाथ मुनीन्पृष्ट्वा सोपाध्यायपुरोधसः॥
जनकः धर्मेण विश्वामित्राय धर्मपुरस्कृतम् अर्घ्यं ददौ। महात्मनः जनकस्य तां पूजां प्रतिगृह्य मुनिः राज्ञः कुशलं यज्ञस्य च निरामयं पप्रच्छ। ततः सः सोपाध्यायपुरोधसः तान् मुनीन् अपि पृष्टवान्। पूजां गृहीत्वा प्रतिप्रश्नः — एषा एव सतां रीतिः; यः सत्कृतः सः अपि सत्कर्तुः क्षेमं पृच्छति। ‘निरामयम्’ इति पदेन यज्ञस्य विघ्नराहित्यं विवक्षितम् — अस्मिन् एव काण्डे विश्वामित्रस्य यज्ञः राक्षसैः दूषितः आसीत्, अतः प्रश्नः अयं न औपचारिकः।
८The king duly presented Viśvāmitra with the offering, made in accordance with dharma. Accepting that honour from the great-souled Janaka,
९the sage asked after the king’s welfare and after the untroubled course of the sacrifice. He then enquired of the sages as well, together with their teachers and chaplains.
१०यथार्हमृषिभिः सर्वैः समागच्छत्प्रहृष्टवत्।
अथ राजा मुनिश्रेष्ठं कृताञ्जलिरभाषत॥
११आसने भगवानास्तां सहैभिर्मुनिपुंगवैः।
जनकस्य वचः श्रुत्वा निषसाद महामुनिः॥
विश्वामित्रः सर्वैः ऋषिभिः यथार्हं प्रहृष्टवत् समागच्छत्। अथ राजा कृताञ्जलिः मुनिश्रेष्ठम् अभाषत — ‘भगवन्, एभिः मुनिपुंगवैः सह आसने आस्ताम्।’ जनकस्य वचः श्रुत्वा महामुनिः निषसाद। ‘यथार्हम्’ इति पदम् अत्र मननीयम् — समागमः न यादृच्छिकः, अपि तु प्रत्येकस्य योग्यतानुसारी; एषा एव सभायाः मर्यादा। समीक्षितसंस्करणे ‘यथान्यायं ततः सर्वैः’ इति पाठः।
१०He met them all, seer by seer, as each deserved, with evident delight. Then the king, with his palms joined, addressed the best of sages:
११“Let your reverence be seated, along with these bulls among sages.” Hearing Janaka’s words, the great sage took his seat.
१२पुरोधा ऋत्विजश्चैव राजा च सहमन्त्रिभिः।
आसनेषु यथान्यायमुपविष्टाः समन्ततः॥
१३दृष्ट्वा स नृपतिस्तत्र विश्वामित्रमथाब्रवीत्।
अद्य यज्ञसमृद्धिर्मे सफला दैवतैः कृता॥
पुरोधाः ऋत्विजः राजा च सहमन्त्रिभिः यथान्यायम् आसनेषु समन्ततः उपविष्टाः। तान् दृष्ट्वा स नृपतिः विश्वामित्रम् अब्रवीत् — ‘अद्य दैवतैः मम यज्ञसमृद्धिः सफला कृता।’ राज्ञः दृष्टौ मुनेः आगमनम् एव देवानुग्रहस्य चिह्नम्; न हि सः वरं याचते, न च फलं गणयति — अतिथिदर्शनम् एव फलम् इति मन्यते। एतत् जनकस्य ज्ञानिस्वभावस्य प्रथमं दर्शनम्, यः अग्रे विदेहः इति प्रसिद्धः।
१२The chaplain and the officiating priests, and the king with his ministers, sat down in the proper order upon the seats all around.
१३Seeing them there, the king said to Viśvāmitra, “Today the gods have made the splendour of my sacrifice bear fruit.
१४अद्य यज्ञफलं प्राप्तं भगवद्दर्शनान्मया।
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुंगवः॥
१५यज्ञोपसदनं ब्रह्मन्प्राप्तोऽसि मुनिभिः सह।
द्वादशाहं तु ब्रह्मर्षे दीक्षामाहुर्मनीषिणः॥
जनकः वदति — ‘अद्य भगवद्दर्शनात् मया यज्ञफलं प्राप्तम्। यस्य मे समीपं मुनिपुंगवः त्वम् आगतः, सः अहं धन्यः अनुगृहीतः च अस्मि। हे ब्रह्मन्, मुनिभिः सह त्वं यज्ञोपसदनं प्राप्तः असि। हे ब्रह्मर्षे, मनीषिणः द्वादशाहं दीक्षाम् आहुः।’ अत्र वुल्गेटे ‘दीक्षाम्’ इति पाठः, समीक्षितसंस्करणे तु ‘शेषम्’; हिन्दीभाष्यम् उभयोः अर्थं संयोजयति — ‘यज्ञदीक्षायाः द्वादश दिनानि शिष्टानि’ इति।
१४Today, by the sight of your reverence, I have gained the fruit of the sacrifice. I am blessed, I am favoured, for a bull among sages has come to me.
१५You have come to the sacrificial session, brahman, in the company of sages. Twelve days, brahman-seer, are what the wise reckon for the consecration;
१६ततो भागार्थिनो देवान्द्रष्टुमर्हसि कौशिक।
इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलं प्रहृष्टवदनस्तदा॥
१७पुनस्तं परिपप्रच्छ प्राञ्जलिः प्रयतो नृपः।
इमौ कुमारौ भद्रं ते देवतुल्यपराक्रमौ॥
‘ततः भागार्थिनः देवान् द्रष्टुम् अर्हसि, हे कौशिक’ — इति उक्त्वा प्रहृष्टवदनः प्राञ्जलिः प्रयतः नृपः पुनः तं मुनिशार्दूलं पप्रच्छ — ‘हे मुने, ते भद्रम्। इमौ देवतुल्यपराक्रमौ कुमारौ कौ?’ राज्ञः प्रश्नः अयं कथायाः केन्द्रम्; इतः आरभ्य चतुर्भिः श्लोकैः सः तयोः रूपं वर्णयति, न तु शीघ्रं परिचयं याचते। एषा एव कवेः रीतिः — वर्णनेन एव पात्रस्य माहात्म्यं प्रकटयति।
१६after that, Kauśika, you shall see the gods who come for their share.” Having said this, his face bright with joy,
१७the king, self-controlled and with joined palms, questioned that tiger among sages again: “These two youths — blessings upon you — whose valour is a match for the gods,
१८गजतुल्यगती वीरौ शार्दूलवृषभोपमौ।
पद्मपत्रविशालाक्षौ खड्गतूणीधनुर्धरौ।
अश्विनाविव रूपेण समुपस्थितयौवनौ॥
१९यदृच्छयैव गां प्राप्तौ देवलोकादिवामरौ।
कथं पद्भ्यामिह प्राप्तौ किमर्थं कस्य वा मुने॥
राजा तयोः रूपं वर्णयति — ‘एतौ वीरौ गजतुल्यगती, शार्दूलवृषभोपमौ, पद्मपत्रवत् विशालाक्षौ, खड्गतूणीधनुर्धरौ, रूपेण अश्विनौ इव, समुपस्थितयौवनौ। देवलोकात् अमरौ इव यदृच्छया गाम् आगतौ। कथम् एतौ पद्भ्याम् इह प्राप्तौ? किमर्थं कस्य वा?’ अष्टादशः श्लोकः गीताप्रेस-मुद्रणे षट्पादः — एकस्मिन् एव अङ्के त्रीणि अर्धानि निबद्धानि। ‘पद्भ्याम्’ इति पदेन राज्ञः आश्चर्यं सूच्यते — एतादृशौ राजकुमारौ रथं विना पदातिनौ कथम् आगतौ इति।
१८these heroes who move like elephants, who are like tigers and bulls, whose eyes are wide as lotus petals, who bear sword, quiver and bow, who look like the Aśvins and have just come to their youth —
१९they seem to have reached the earth by mere chance, like two immortals from the world of the gods. How have they come here on foot? For what purpose, sage, and to whom do they belong?
२०वरायुधधरौ वीरौ कस्य पुत्रौ महामुने।
भूषयन्ताविमं देशं चन्द्रसूर्याविवाम्बरम्॥
२१परस्परस्य सदृशौ प्रमाणेङ्गितचेष्टितैः।
काकपक्षधरौ वीरौ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः॥
‘हे महामुने, वरायुधधरौ एतौ वीरौ कस्य पुत्रौ? चन्द्रसूर्यौ अम्बरम् इव इमं देशं भूषयन्तौ वर्तेते। प्रमाणेन इङ्गितेन चेष्टितैः च एतौ परस्परस्य सदृशौ, काकपक्षधरौ च। एतत् तत्त्वतः श्रोतुम् इच्छामि।’ ‘काकपक्षधरौ’ इति पदेन तयोः बाल्यम् एव सूचितम् — काकपक्षाः हि कुमाराणां कर्णपार्श्वे धार्यमाणाः केशगुच्छाः। एवं जनकः एकस्मिन् एव वर्णने तयोः वीर्यं सौन्दर्यं बाल्यं च युगपत् दर्शयति।
२०Whose sons are these heroes, great sage, bearing their splendid weapons, adorning this land as the sun and moon adorn the sky?
२१They are alike in stature, in bearing and in the way they move, these heroes still wearing the side-locks of boyhood. I wish to hear the truth of it.”
२२तस्य तद्वचनं श्रुत्वा जनकस्य महात्मनः।
न्यवेदयदमेयात्मा पुत्रौ दशरथस्य तौ॥
२३सिद्धाश्रमनिवासं च राक्षसानां वधं तथा।
तत्रागमनमव्यग्रं विशालायाश्च दर्शनम्॥
२४अहल्यादर्शनं चैव गौतमेन समागमम्।
महाधनुषि जिज्ञासां कर्तुमागमनं तथा॥
महात्मनः जनकस्य तत् वचनं श्रुत्वा अमेयात्मा विश्वामित्रः न्यवेदयत् — ‘एतौ दशरथस्य पुत्रौ।’ ततः सः सिद्धाश्रमे निवासं, राक्षसानां वधं, तत्र अव्यग्रम् आगमनं, विशालायाः दर्शनम्, अहल्यायाः दर्शनं, गौतमेन समागमं च अकथयत्; अन्ते च ‘महाधनुषि जिज्ञासां कर्तुम् एतौ आगतौ’ इति अपि न्यवेदयत्। एतत् सङ्क्षेपकथनं कवेः कौशलम् — त्रयोविंशतिभिः सर्गैः विस्तरेण कथितं वृत्तं त्रिभिः एव श्लोकैः पुनः संगृह्य श्रोतुः स्मृतिं नवीकरोति, अग्रिमस्य धनुर्यज्ञस्य च सूत्रं हस्ते ददाति।
२२Hearing those words of the great-souled Janaka, Viśvāmitra, whose spirit is beyond measure, told him that the two were the sons of Daśaratha,
२३and told him too of their stay at Siddhāśrama, of the killing of the demons, of their untroubled journey there and of the sight of Viśālā,
२४and of the meeting with Ahalyā and the reunion with Gautama, and finally of their coming in the wish to learn about the great bow.
२५एतत्सर्वं महातेजा जनकाय महात्मने।
निवेद्य विररामाथ विश्वामित्रो महामुनिः॥
एतत् सर्वं महात्मने जनकाय निवेद्य महातेजाः महामुनिः विश्वामित्रः अथ विरराम। ‘विरराम’ इति पदेन सर्गः शान्तम् अन्तं प्राप्नोति। अग्रिमे सर्गे गौतमपुत्रः शतानन्दः रामं दृष्ट्वा विस्मितः सन् विश्वामित्रं प्रति वदति; ततः विश्वामित्रस्य एव पूर्वचरितं विस्तरेण कथ्यते।
२५Having related all this to the great-souled Janaka, the mighty and great sage Viśvāmitra then fell silent.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।