बालकाण्डम् — एकोनपञ्चाशः सर्गः
इन्द्रस्य देवेषु निवेदनम्, पितृदेवैः मेषवृषणयोजनम्, रामदर्शनेन अहल्यायाः शापमोक्षः, गौतमेन रामस्य पूजा, मिथिलाप्रस्थानम्
अस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः इन्द्रस्य सफलीकरणम् अहल्यायाः उद्धारं च कथयति। गौतमेन शप्तः अफलः शक्रः त्रस्तनयनः अग्निपुरोगमान् देवान् वदति — ‘गौतमस्य तपसः विघ्नं कुर्वता मया तस्य क्रोधम् उत्पाद्य सुरकार्यम् एव कृतम्; शापमोक्षेण तस्य तपः अपहृतम्; अतः मां सफलं कर्तुम् अर्हथ।’ ततः देवाः मरुद्गणैः सह पितृदेवान् उपेत्य याचन्ते — ‘मेषस्य वृषणौ शक्राय प्रयच्छत; अफलः मेषः युष्माकं परां तुष्टिं दास्यति, ये च मानवाः तादृशं मेषं दास्यन्ति तेषां यूयम् अक्षयं फलं दास्यथ।’ पितृदेवाः मेषवृषणौ उत्पाट्य सहस्राक्षे न्यवेशयन्; तदाप्रभृति ते अफलान् एव मेषान् भुञ्जते, इन्द्रः च मेषवृषणः अभवत्। ततः विश्वामित्रः रामं गौतमाश्रमं नयति — ‘एनां देवरूपिणीम् अहल्यां तारय’ इति। तत्र रामः तपसा द्योतितप्रभाम्, धूमावृतां शिखाम् इव, अभ्रावृतां चन्द्रप्रभाम् इव, जलमध्यस्थां सूर्यप्रभाम् इव अहल्यां पश्यति। रामस्य दर्शनेन शापस्य अन्तः; राघवौ तस्याः पादौ गृह्णीतः, सा च पाद्यार्घ्यातिथ्यं करोति। देवाः पुष्पवृष्टिं कुर्वन्ति, ‘साधु साधु’ इति तां पूजयन्ति। गौतमः अहल्यासहितः सुखी भूत्वा रामं विधिवत् सम्पूज्य पुनः तपः तप्यते; रामः च ततः मिथिलां गच्छति।
१अफलस्तु ततः शक्रो देवानग्निपुरोगमान्।
अब्रवीत्त्रस्तनयनः सिद्धगन्धर्वचारणान्॥
२कुर्वता तपसो विघ्नं गौतमस्य महात्मनः।
क्रोधमुत्पाद्य हि मया सुरकार्यमिदं कृतम्॥
पूर्वस्मिन् सर्गे गौतमेन शप्तः सहस्राक्षः अफलः जातः; अयं सर्गः ततः परं यत् वृत्तं तत् कथयति। अफलः शक्रः त्रस्तनयनः सन् अग्निपुरोगमान् देवान् सिद्धगन्धर्वचारणान् च अब्रवीत् — ‘महात्मनः गौतमस्य तपसः विघ्नं कुर्वता मया तस्य क्रोधम् उत्पाद्य इदं सुरकार्यम् एव कृतम्।’ अत्र द्रष्टव्यम् — इन्द्रः अपराधं न स्वीकरोति, अपि तु स्वं कर्म देवहितम् इति व्यपदिशति। ‘त्रस्तनयनः’ इति पदेन कविः तस्य अन्तर्गतं भयं सूचयति; वचनं गर्वयुक्तम्, नेत्रे तु सत्यं कथयतः। यः स्वदोषं परार्थत्वेन आच्छादयति, तस्य वाक्यं बहु भवति, बलं तु न।
१Robbed of his manhood, Śakra then spoke to the gods, with Agni at their head, and to the siddhas, gandharvas and cāraṇas; his eyes were full of fear.
२‘In making an obstacle to the penance of great Gautama, and in rousing his anger, I have in fact done this work for the gods.
३अफलोऽस्मि कृतस्तेन क्रोधात्सा च निराकृता।
शापमोक्षेण महता तपोऽस्यापहृतं मया॥
४तन्मां सुरवराः सर्वे सर्षिसङ्घाः सचारणाः।
सुरकार्यकरं यूयं सफलं कर्तुमर्हथ॥
‘तेन मुनिना क्रोधात् अहम् अफलः कृतः, सा च तस्य पत्नी निराकृता; महता शापमोक्षेण तस्य तपः मया अपहृतम्।’ इति इन्द्रः वदति। शापः हि तपसः व्ययः; अतः यः शापं लभते, सः तपस्विनः तपः अपि क्षपयति — एषा प्राचीनानां दृष्टिः। ततः सः याचते — ‘हे सुरवराः, सर्षिसङ्घाः सचारणाः च, सुरकार्यकरं मां यूयं सफलं कर्तुम् अर्हथ।’ अत्र ‘सफलम्’ इति पदं श्लिष्टम् — वृषणसहितम् इत्यपि, कृतकार्यम् इत्यपि। यः परार्थं कर्म करोति इति मन्यते, सः स्वस्य प्रतीकारम् अपि परेभ्यः एव प्रार्थयते।
३He has made me barren in his rage, and he has cast out his wife; by uttering that great curse he has spent his penance, and so I have carried it off.
४Therefore, best of gods, all of you, with the companies of seers and with the cāraṇas, ought to make me whole again — for I acted in the gods’ own cause.’
५शतक्रतोर्वचः श्रुत्वा देवाः साग्निपुरोगमाः।
पितृदेवानुपेत्याहुः सर्वे सह मरुद्गणैः॥
६अयं मेषः सवृषणः शक्रो ह्यवृषणः कृतः।
मेषस्य वृषणौ गृह्य शक्रायाशु प्रयच्छत॥
शतक्रतोः वचः श्रुत्वा अग्निपुरोगमाः देवाः सर्वे मरुद्गणैः सह पितृदेवान् उपेत्य ऊचुः — ‘अयं युष्माकं मेषः सवृषणः, शक्रः च अवृषणः कृतः; अतः मेषस्य वृषणौ गृहीत्वा शीघ्रं शक्राय प्रयच्छत।’ पितृदेवाः हि श्राद्धकर्मणि मेषेण सम्बद्धाः; अतः तेषाम् एव मेषः अत्र उपायः भवति। द्रष्टव्यं च — देवाः न बलेन हरन्ति, अपि तु याचन्ते; यत् परस्य तत् प्रार्थनया एव ग्राह्यम् इति शिष्टानां मर्यादा। अग्निः अत्र पुरोगमः, यतः सः एव देवानां पितॄणां च मध्ये दूतः हव्यवाहः कव्यवाहः च।
५Hearing the words of the lord of a hundred sacrifices, the gods, with Agni at their head, went with all the Maruts to the gods of the fathers and said:
६‘Here is this ram of yours, and it has its testicles, while Śakra has been deprived of his. Take the ram’s testicles and give them to Śakra at once.
७अफलस्तु कृतो मेषः परां तुष्टिं प्रदास्यति।
भवतां हर्षणार्थं च ये च दास्यन्ति मानवाः।
अक्षयं हि फलं तेषां यूयं दास्यथ पुष्कलम्॥
अपि च ते वदन्ति — ‘अफलः कृतः अयं मेषः युष्माकं परां तुष्टिं प्रदास्यति। ये च मानवाः युष्माकं हर्षणार्थम् एवंविधं मेषं दास्यन्ति, तेषां यूयं पुष्कलम् अक्षयं फलं दास्यथ।’ अयं श्लोकः षट्पादः; अत्र कविः वर्तमानस्य लोकाचारस्य पौराणिकं मूलं दर्शयति। यः त्यागः देवकार्यार्थं क्रियते, सः न हानिः, अपि तु अक्षयस्य फलस्य बीजम् — इति अत्र तात्पर्यम्।
७The ram, once it is gelded, will give you the highest satisfaction. And those men who, to please you, give such a ram — to them you will give a full and undying reward.’
८अग्नेस्तु वचनं श्रुत्वा पितृदेवाः समागताः।
उत्पाट्य मेषवृषणौ सहस्राक्षे न्यवेशयन्॥
९तदाप्रभृति काकुत्स्थ पितृदेवाः समागताः।
अफलान्भुञ्जते मेषान्फलैस्तेषामयोजयन्॥
अग्नेः वचनं श्रुत्वा समागताः पितृदेवाः मेषस्य वृषणौ उत्पाट्य सहस्राक्षे न्यवेशयन्। ततः विश्वामित्रः रामं सम्बोधयन् वदति — ‘हे काकुत्स्थ, तदाप्रभृति समागताः पितृदेवाः अफलान् एव मेषान् भुञ्जते; तेषां दातॄन् च फलैः अयोजयन्।’ एवं कथा आचारस्य निदानं वर्णयति; कवेः दृष्टौ लोके प्रचलिताः विधयः अपि इतिहासमूलकाः। अत्र च एकः न्यायः दृश्यते — यत् एकस्मात् अपहृतं तत् अन्यस्य दानेन एव पूर्यते; लोकः परस्परोपकारेण एव तिष्ठति।
८Hearing what Agni said, the assembled gods of the fathers tore out the ram’s testicles and set them in the Thousand-eyed One.
९From that time on, Kākutstha, the gods of the fathers who gather at the offering eat only gelded rams, and they grant the givers the fruit of that gift.
१०इन्द्रस्तु मेषवृषणस्तदाप्रभृति राघव।
गौतमस्य प्रभावेण तपसा च महात्मनः॥
११तदागच्छ महातेज आश्रमं पुण्यकर्मणः।
तारयैनां महाभागामहल्यां देवरूपिणीम्॥
‘हे राघव, तदाप्रभृति इन्द्रः मेषवृषणः एव — एतत् महात्मनः गौतमस्य प्रभावेण तपसा च जातम्।’ एवं कथां समाप्य विश्वामित्रः रामं वदति — ‘हे महातेजः, पुण्यकर्मणः गौतमस्य इमम् आश्रमम् आगच्छ; एनां महाभागां देवरूपिणीम् अहल्यां तारय।’ अत्र ‘तारय’ इति पदं मननीयम् — न दण्डः, न विचारः, न प्रायश्चित्तविधानम्, केवलम् उद्धारः। रामस्य प्रथमं लोककार्यं ताटकावधः आसीत्; इदं तु द्वितीयं — शापग्रस्तायाः मोक्षणम्। एकत्र बाहुबलम्, अन्यत्र केवलं दर्शनम्।
१०From that time on, Rāghava, Indra has had a ram’s testicles — and this by the power and the penance of great Gautama.
११So come now, you of great splendour, to the āśrama of that man of holy deeds, and deliver the illustrious Ahalyā, who has the form of a goddess.
१२विश्वामित्रवचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः।
विश्वामित्रं पुरस्कृत्य आश्रमं प्रविवेश ह॥
१३ददर्श च महाभागां तपसा द्योतितप्रभान्।
लोकैरपि समागम्य दुर्निरीक्ष्यां सुरासुरैः॥
१४प्रयत्नान्निर्मितां धात्रा दिव्यां मायामयीमिव।
धूमेनाभिपरीतांगीं दीप्तामग्निशिखामिव॥
१५सतुषारावृतां साभ्रां पूर्णचन्द्रप्रभामिव।
मध्येऽम्भसो दुराधर्षां दीप्तां सूर्यप्रभामिव॥
विश्वामित्रस्य वचः श्रुत्वा लक्ष्मणसहितः राघवः विश्वामित्रं पुरस्कृत्य आश्रमं प्रविवेश। तत्र सः तपसा द्योतितप्रभां महाभागाम् अहल्यां ददर्श — या लोकैः देवासुरैः च समागम्य अपि दुर्निरीक्ष्या आसीत्। ततः कविः चतसृभिः उपमाभिः तां वर्णयति — धात्रा प्रयत्नेन निर्मिता दिव्या मायामयी इव, धूमेन परीताङ्गी दीप्ता अग्निशिखा इव, तुषारेण अभ्रेण च आवृता पूर्णचन्द्रप्रभा इव, जलस्य मध्ये दीप्ता दुराधर्षा सूर्यप्रभा इव। सर्वासु उपमासु एकः एव भावः — तेजः तत्र विद्यते, किन्तु आवरणेन प्रच्छन्नम्। शापः तस्याः तपः न अनाशयत्, केवलम् आच्छादयत्; अतः मोक्षः न नवसृष्टिः, अपि तु आवरणस्य अपगमः। उपमासु च अग्निः चन्द्रः सूर्यः इति त्रयः ज्योतिषः गृहीताः, एकैकः च आवरणेन युक्तः — धूमेन, अभ्रेण, जलेन।
१२Hearing Viśvāmitra’s words, Rāghava, with Lakṣmaṇa, put Viśvāmitra in front of them and entered the āśrama.
१३There he saw the illustrious lady, her radiance kindled by her penance, whom not even the people of this world, nor the gods and asuras who came there, could look upon.
१४She was like something divine and made of magic, fashioned by the Creator with care; like a blazing tongue of fire wrapped about with smoke;
१५like the light of the full moon veiled by frost and cloud; like the sun’s light in the middle of water, bright and not to be faced.
१६सा हि गौतमवाक्येन दुर्निरीक्ष्या बभूव ह।
त्रयाणामपि लोकानां यावद्रामस्य दर्शनम्।
शापस्यान्तमुपागम्य तेषां दर्शनमागता॥
१७राघवौ तु तदा तस्याः पादौ जगृहतुर्मुदा।
स्मरन्ती गौतमवचः प्रतिजग्राह सा हि तौ॥
१८पाद्यमर्घ्यं तथाऽऽतिथ्यं चकार सुसमाहिता।
प्रतिजग्राह काकुत्स्थो विधिदृष्टेन कर्मणा॥
सा हि गौतमवाक्येन त्रयाणाम् अपि लोकानां दुर्निरीक्ष्या बभूव — यावत् रामस्य दर्शनम्। शापस्य अन्तम् उपागम्य सा तेषां दर्शनम् आगता। अयं श्लोकः अपि षट्पादः। तदा राघवौ मुदा तस्याः पादौ जगृहतुः; सा च गौतमस्य वचः स्मरन्ती तौ प्रतिजग्राह। सुसमाहिता सा पाद्यम् अर्घ्यम् आतिथ्यं च चकार; काकुत्स्थः च विधिदृष्टेन कर्मणा तत् प्रतिजग्राह। अत्र न मन्त्रः, न होमः, न प्रायश्चित्तम् — दर्शनम् एव शुद्धिः। अतिथिसत्कारः च पुनः लोकसम्बन्धस्य चिह्नम्; यावत् कश्चित् अतिथिं न पूजयति, तावत् सः लोकात् बहिः एव तिष्ठति। रामः अपि ज्येष्ठः इव तस्याः पादौ गृह्णाति — तेन तस्याः मातृत्वं स्वीकृतम्।
१६For by Gautama’s word she had become impossible to look upon for all three worlds, until Rāma should see her. Now, having come to the end of the curse, she became visible to them all.
१७Then the two Rāghavas joyfully took hold of her feet; and she, remembering Gautama’s words, received them both.
१८With great attentiveness she offered water for the feet, the guest-offering, and hospitality; and Kākutstha accepted it with the rites the texts prescribe.
१९पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्देवदुन्दुभिनिःस्वनैः।
गन्धर्वाप्सरसां चैव महानासीत्समुत्सवः॥
२०साधु साध्विति देवास्तामहल्यां समपूजयन्।
तपोबलविशुद्धांगीं गौतमस्य वशानुगाम्॥
तदा देवदुन्दुभीनां निःस्वनैः सह महती पुष्पवृष्टिः आसीत्; गन्धर्वाणाम् अप्सरसां च महान् समुत्सवः अभवत्। ‘साधु साधु’ इति वदन्तः देवाः तपोबलविशुद्धाङ्गीं गौतमस्य वशानुगाम् अहल्यां समपूजयन्। द्रष्टव्यं यत् देवाः तस्याः तपोबलम् एव प्रशंसन्ति — शापकालः अपि तस्याः तपसः एव कालः आसीत्। या भस्मशायिनी वातभक्षा आसीत्, सा एव अद्य देवैः पूज्यते; तपसा हि सर्वं शुध्यति।
१९A great rain of flowers fell, with the sound of the gods’ drums; and there was a great festival of the gandharvas and apsarases.
२०‘Well done, well done,’ the gods said, honouring Ahalyā, whose body had been purified by the strength of her penance, and who was once more obedient to Gautama.
२१गौतमोऽपि महातेजा अहल्यासहितः सुखी।
रामं सम्पूज्य विधिवत्तपस्तेपे महातपाः॥
२२रामोऽपि परमां पूजां गौतमस्य महामुनेः।
सकाशाद्विधिवत्प्राप्य जगाम मिथिलां ततः॥
महातेजाः गौतमः अपि अहल्यासहितः सुखी अभवत्; सः महातपाः रामं विधिवत् सम्पूज्य पुनः तपः अतप्यत। रामः अपि महामुनेः गौतमस्य सकाशात् विधिवत् परमां पूजां प्राप्य ततः मिथिलां जगाम। एवम् अयं सर्गः अहल्याख्यानं समापयति, मिथिलागमनस्य च द्वारम् उद्घाटयति। यत् विश्वामित्रेण आरब्धं तत् सिद्धम् — मार्गे यज्ञरक्षा कृता, ताटका हता, अहल्या च उद्धृता; अग्रे तु धनुर्यज्ञः सीतापरिणयः च रामं प्रतीक्षेते।
२१Gautama too, of great splendour and great penance, was happy to have Ahalyā with him; he honoured Rāma as prescribed and returned to his austerities.
२२Rāma likewise, having received the highest honour from the great sage Gautama in due form, set out from there for Mithilā.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः॥ ४९॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।