अहल्याशापकथनम्

पूर्वसर्गे विश्वामित्रः रामलक्ष्मणाभ्यां सह विशालानगरीम् आगतः; तत्र सुमतिः नाम इक्ष्वाकुवंश्यः राजा सोपाध्यायः सबान्धवः च प्रत्युद्गम्य तं सम्पूज्य कुशलम् अपृच्छत्। इदानीं परस्परसमागमे कुशलं पृष्ट्वा कथान्ते सः सुमतिः महामुनिं विश्वामित्रं वाक्यम् अवदत् — ‘भद्रं ते। इमौ कुमारौ देवतुल्यपराक्रमौ, गजसिंहयोः इव गतिमन्तौ, शार्दूलवृषभोपमौ वीरौ। पद्मपत्रवत् विशाले नेत्रे अनयोः; खड्गं तूणं धनुः च धारयतः; रूपेण अश्विनौ इव शोभेते, यौवनं च एतयोः समुपस्थितम् एव। यदृच्छया एव देवलोकात् अमरौ इव इमौ गां प्राप्तौ इति भाति। कथम् एतौ पद्भ्याम् इह प्राप्तौ, किमर्थं च, कस्य वा पुत्रौ — एतत् मुने वद।’ अत्र द्रष्टव्यम् — राजा न सन्देहेन पृच्छति, अपि तु विस्मयेन; रूपम् एव अत्र परिचयस्य प्रथमं प्रमाणम्।

राजा पुनः वदति — ‘चन्द्रसूर्यौ यथा अम्बरं भूषयतः, तथा इमौ इमं देशं भूषयन्तौ वर्तेते। प्रमाणेन इङ्गितेन चेष्टितैः च परस्परेण सदृशौ एतौ। वरायुधधरौ नरश्रेष्ठौ वीरौ अस्मिन् दुर्गमे पथि किमर्थं सम्प्राप्तौ इति तत्त्वतः श्रोतुम् इच्छामि।’ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रः यथावृत्तं सर्वं न्यवेदयत् — सिद्धाश्रमे निवासः, राक्षसानां वधः च यथा अभवत् तथा अकथयत्। विश्वामित्रवचः श्रुत्वा राजा परमविस्मितः अभवत्। अयं सप्तमः श्लोकः षट्पादः — त्रीणि अर्धानि एकस्मिन् एव अङ्के निबद्धानि; समीक्षितसंस्करणे तु तत्र ‘राजा परमहर्षितः’ इति पाठः, हर्षः न विस्मयः। कविः अत्र कथाम् अतिसंक्षेपेण संहरति, यतः सा पूर्वसर्गेषु विस्तरेण उक्ता एव।

राजा सुमतिः दशरथस्य तौ पुत्रौ परमौ अतिथी प्राप्तौ इति मत्वा सत्कारार्हौ महाबलौ विधिवत् पूजयामास। सुमतेः परमसत्कारं प्राप्य राघवौ तत्र एकां निशाम् उषित्वा ततः मिथिलां प्रति जग्मतुः। जनकस्य तां शुभां पुरीं दृष्ट्वा सर्वे मुनयः ‘साधु साधु’ इति शंसन्तः मिथिलां समपूजयन्। अत्र कविः नगरीं मुनिभिः एव प्रशंसयति — जनकस्य पुरी न केवलं समृद्धा, अपि तु तपस्विभिः अपि पूजनीया; एतेन अग्रिमस्य धनुर्यज्ञस्य भूमिः पूर्वम् एव पवित्रीक्रियते। एवं विशालायाः मिथिलायाः च सन्धौ कथा एकस्मात् वंशवृत्तान्तात् अन्यस्मिन् प्रवेशति।

मिथिलायाः उपवने रामः एकम् आश्रमं दृष्टवान् — पुराणं रम्यं किन्तु निर्जनम्। तम् आश्रमं दृष्ट्वा सः मुनिपुंगवं पप्रच्छ — ‘भगवन्, इदं स्थानम् आश्रमसंकाशम् एव दृश्यते, किन्तु मुनिवर्जितम्। कस्य अयं पूर्वम् आश्रमः आसीत् इति श्रोतुम् इच्छामि।’ राघवेण उक्तं तत् वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः महातेजाः महामुनिः विश्वामित्रः प्रत्युवाच। अनेन प्रश्नेन अहल्याकथायाः प्रस्तावना भवति; रामस्य कौतूहलम् एव कथायाः द्वारम्। शून्यः रम्यः च आश्रमः — एषा एव विरोधकल्पना पाठकस्य मनसि प्रश्नं जनयति, यम् एव रामः वाचा प्रकटयति। ‘पुराणं निर्जनं रम्यम्’ इति त्रिभिः विशेषणैः कविः सर्वां कथां सूचयति।

विश्वामित्रः आह — ‘हन्त, तत्त्वेन शृणु राघव। यस्य महात्मनः कोपात् एतत् आश्रमपदं शप्तम्, तस्य कथां ते कथयिष्यामि। नरश्रेष्ठ, पूर्वम् अयं महात्मनः गौतमस्य आश्रमः आसीत्; दिव्यसंकाशः सः सुरैः अपि सुपूजितः आसीत्। महायशः राजपुत्र, सः गौतमः अत्र अहल्यासहितः पुरा अनेकानि वर्षपूगानि तपः आतिष्ठत्।’ एवम् आश्रमस्य पूर्वं सौभाग्यम्, अधुना च शून्यता — उभयम् एकत्र स्थापयति कविः। ‘सुरैरपि सुपूजितः’ इति पदेन ज्ञायते यत् शापः न बाह्येन केनचित्, अपि तु गृहस्य अन्तः एव उत्पन्नेन दोषेण आगतः। ‘दम्पती सहितौ तपः चेरतुः’ इति च आश्रमस्य पूर्वा समृद्धिः सूचिता।

तस्य गौतमस्य अन्तरं — अनवसरं छिद्रं च — विदित्वा सहस्राक्षः शचीपतिः इन्द्रः मुनिवेषधरः भूत्वा अहल्याम् इदम् अब्रवीत् — ‘सुसमाहिते, अर्थिनः ऋतुकालं न प्रतीक्षन्ते; सुमध्यमे, त्वया सह सङ्गमम् अहम् इच्छामि।’ रघुनन्दन, सा दुर्मेधा मुनिवेषं धारयन्तम् अपि तं सहस्राक्षम् एव विज्ञाय, देवराजकुतूहलात् तस्मिन् मतिं चकार। अत्र कविः स्पष्टं वदति — सा जानाति एव, तथापि न निवर्तते; अतः दोषः उभयोः, न एकस्य। ‘दुर्मेधा’ इति पदेन कविः तस्याः बुद्धेः एव विपर्यासं निर्दिशति, न तु स्वभावस्य। एतत् एव स्थानं परवर्तिभिः व्याख्यातृभिः बहुधा विचारितम्।

अनन्तरं कृतार्थेन अन्तरात्मना सा सुरश्रेष्ठम् अब्रवीत् — ‘सुरश्रेष्ठ, कृतार्था अस्मि; प्रभो, इतः शीघ्रं गच्छ। देवेश, गौतमात् आत्मानं मां च सर्वथा रक्ष।’ इन्द्रः तु प्रहसन् अहल्याम् इदम् अब्रवीत् — ‘सुश्रोणि, परितुष्टः अस्मि; यथागतं गमिष्यामि।’ एवं तदा तया सङ्गम्य सः उटजात् निश्चक्राम। अत्र इन्द्रस्य प्रहासः एव तस्य लाघवं सूचयति — भयं तु तत् अनन्तरम् एव आगच्छति। अहल्या तु सङ्गमानन्तरम् एव रक्षणं याचते; तेन ज्ञायते यत् सा परिणामं जानाति एव। समीक्षितसंस्करणे ‘सर्वदा रक्ष मानदः’ इति पाठः, गीताप्रेस-मुद्रणे तु ‘सर्वथा रक्ष गौतमात्’ इति — मुद्रणे गौतमस्य नाम स्पष्टम् एव।

निर्गच्छन् सः सम्भ्रमात् त्वरमाणः गौतमं प्रति शङ्कितः आसीत्, हे राम। तदा एव सः गौतमम् आश्रमं प्रविशन्तं ददर्श — देवदानवैः अपि दुर्धर्षं, तपोबलसमन्वितं, तीर्थोदकेन परिक्लिन्नम्, अनलम् इव दीप्यमानम्, गृहीतसमिधं सकुशं मुनिपुंगवम्। तं दृष्ट्वा सुरपतिः त्रस्तः विषण्णवदनः च अभवत्। समिधां कुशानां च ग्रहणेन कविः सूचयति — मुनिः नित्यकर्मणः एव प्रत्यागतः, न तु सन्देहेन; अतः दोषः स्वयम् एव तस्य पुरतः आगतः। चत्वारि विशेषणानि तपःशक्तेः, शौचस्य, तेजसः, कर्मनिष्ठायाः च सूचकानि; एतेषां पुरतः देवराजः अपि निस्तेजाः जातः।

अथ वृत्तसम्पन्नः मुनिः मुनिवेषधरं दुर्वृत्तं सहस्राक्षं दृष्ट्वा रोषात् वचनम् अब्रवीत् — ‘दुर्मते, मम रूपं समास्थाय त्वम् इदं कृतवान् असि; यस्मात् एतत् अकर्तव्यम्, तस्मात् त्वं विफलः भविष्यसि।’ सुरोषेण महात्मना गौतमेन एवम् उक्तस्य सहस्राक्षस्य वृषणौ तत्क्षणात् एव भूमौ पेततुः। ‘विफलः’ इति पदं द्व्यर्थम् — फलरहितः, अण्डकोषरहितः च; शापस्य वाक्यम् एव तस्य कार्यं करोति, न पृथक् क्रिया अपेक्ष्यते। ‘वृत्तसम्पन्नः’ तथा ‘दुर्वृत्तः’ इति पदयुग्मेन कविः शापस्य औचित्यं स्थापयति — शीलवान् एव शीलहीनं शप्तुम् अर्हति।

तथा शक्रं शप्त्वा सः भार्याम् अपि शप्तवान् — ‘इह बहूनि वर्षसहस्राणि त्वं निवसिष्यसि। वातभक्षा निराहारा भस्मशायिनी तप्यमाना, सर्वभूतानाम् अदृश्या सती अस्मिन् आश्रमे वसिष्यसि।’ एषः शापः केवलं दण्डः न, अपि तु तपसः विधानम् अपि — यत् प्रमादेन नष्टं तत् तपसा एव पुनः लभ्यते इति कवेः आशयः। अदर्शनम् एव अत्र प्रायश्चित्तस्य रूपम्; या लोकदृष्टेः विषयः आसीत् सा अदृश्या भवति। अनेन शापेन आश्रमस्य शून्यता अपि सिद्ध्यति — अहल्या तत्र एव अस्ति, किन्तु न केनचित् दृश्यते; रामस्य प्रश्नस्य उत्तरम् अत्र निगूढम्।

पुनः सः आह — ‘यदा दशरथात्मजः दुर्धर्षः रामः एतत् घोरं वनम् आगमिष्यति, तदा त्वं पूता भविष्यसि। दुर्वृत्ते, तस्य आतिथ्येन लोभमोहविवर्जिता भूत्वा मुदा युक्ता मत्सकाशं प्राप्य स्वं वपुः धारयिष्यसि।’ एतेन वचनेन कविः अग्रिमस्य सर्गस्य बीजं वपति — रामस्य आगमनेन एव अहल्यायाः उद्धारः भविष्यति; शापस्य अन्ते अनुग्रहः एव स्थापितः। किञ्च ‘आतिथ्येन’ इति पदं मननीयम् — न तपसा, न याचनया, अपि तु गृहधर्मस्य पालनेन एव शुद्धिः। रामः च अत्र श्रोता एव, न तु कर्ता; स्वस्य एव भविष्यत् सः मुनिमुखात् शृणोति।

एवं दुष्टचारिणीम् उक्त्वा महातेजाः महातपाः गौतमः इमम् आश्रमम् उत्सृज्य सिद्धचारणसेविते रम्ये हिमवच्छिखरे तपः तेपे। एवम् अयं पूर्वं दिव्यसंकाशः आश्रमः निर्जनः जातः; रामस्य प्रश्नस्य उत्तरम् अत्र समाप्तम्। अयम् अपि श्लोकः षट्पादः — त्रीणि अर्धानि एकस्मिन् एव अङ्के (॥ ३३॥) निबद्धानि। द्रष्टव्यं च — मुनिः न अहल्यां त्यजति केवलम्, अपि तु स्वम् आश्रमम् अपि; शापः उभयोः अपि जीवनं परिवर्तयति। अग्रिमे सर्गे पितृदेवतानाम् अनुग्रहेण इन्द्रस्य प्रतिकारः, रामागमनेन च अहल्यायाः उद्धारः वर्ण्यते।