बालकाण्डम् — सप्तचत्वारिंशः सर्गः
दितेः अनुनयवचनम्, सप्तानां मरुद्गणानां कल्पनम्, मारुतनामनिर्वचनम्, विशालापुर्याः निर्माणम्, वैशालिकवंशकथनम्, सुमतिना विश्वामित्रस्य सत्कारः
अस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः विशालानगर्याः पूर्ववृत्तं समापयति। सप्तधा कृते गर्भे दितिः परमदुःखिता अपि सानुनयं सहस्राक्षम् अब्रवीत् — ‘मम एव अपराधात् अयं गर्भः शकलीकृतः, न तव अत्र अपराधः’। सा प्रार्थयते यत् इमे सप्त खण्डाः सप्तानां मरुतां स्थानपालाः भवेयुः, दिवि वातस्कन्धरूपेण चरेयुः, ‘मारुताः’ इति च विख्याताः स्युः; एकः ब्रह्मलोकं, अपरः इन्द्रलोकं, तृतीयः दिव्यवायुरिति ख्यातः अन्तरिक्षं, चत्वारः च इन्द्रशासनात् दिशः चरेयुः। इन्द्रः प्राञ्जलिः तत् सर्वम् अभ्युपगच्छति; तौ मातापुत्रौ कृतार्थौ त्रिदिवं गच्छतः। ततः विश्वामित्रः रामं वदति — एषः एव सः देशः यत्र महेन्द्रः दितिं परिचचार। अनन्तरं सः विशालावंशं कथयति — इक्ष्वाकोः अलम्बुषायां जातः विशालः इमां पुरीम् अकरोत्; तस्मात् हेमचन्द्रः, सुचन्द्रः, धूम्राश्वः, सृञ्जयः, सहदेवः, कुशाश्वः, सोमदत्तः, काकुत्स्थः, तस्य च पुत्रः सुमतिः सम्प्रति अत्र राज्यं करोति। इक्ष्वाकोः प्रसादेन सर्वे वैशालिकाः नृपाः दीर्घायुषः धार्मिकाः च। ‘अद्य इह एकां रजनीं वसामः, श्वः जनकं द्रक्ष्यसि’ इति विश्वामित्रः वदति। सुमतिः तम् उपागतं श्रुत्वा सोपाध्यायः सबान्धवः प्रत्युद्गत्य परमां पूजां करोति, ‘धन्योऽस्मि अनुगृहीतोऽस्मि’ इति च ब्रवीति।
१सप्तधा तु कृते गर्भे दितिः परमदुःखिता।
सहस्राक्षं दुराधर्षं वाक्यं सानुनयाब्रवीत्॥
२ममापराधाद्गर्भोऽयं सप्तधा शकलीकृतः।
नापराधो हि देवेश तवात्र बलसूदन॥
पूर्वस्मिन् सर्गे इन्द्रः दितेः गर्भं वज्रेण सप्तधा अभिनत्, ततः च प्राञ्जलिः क्षमां प्रार्थितवान्। अस्मिन् सर्गे कथा ततः एव प्रवर्तते। सप्तधा कृते गर्भे दितिः परमदुःखिता जाता; तथापि सा दुराधर्षं सहस्राक्षं प्रति न रोषवचनम्, अपि तु सानुनयं वाक्यम् अब्रवीत्। सा वदति — ‘मम एव अपराधात् अयं गर्भः सप्तधा शकलीकृतः; हे देवेश, हे बलसूदन, अत्र तव कोऽपि अपराधः नास्ति।’ अत्र द्रष्टव्यम् — दितिः स्वयम् अशुचिः सती सुप्ता आसीत्, तत् च सा स्मरति; अतः पुत्रनाशे अपि सा परस्मिन् दोषं न आरोपयति। एषः एव कोपस्य शमनोपायः, यतः यत्र अपराधः स्वीक्रियते तत्र वैरं न वर्धते। ‘परमदुःखिता’ इति च ‘सानुनयम्’ इति पदे एकस्मिन् एव श्लोके स्थिते — शोकः अन्तरे, माधुर्यं तु वचने।
१When the embryo had been cut into seven, Diti was stricken with grief; yet she spoke conciliating words to the unassailable thousand-eyed god.
२“It is through my own fault that this embryo of mine was split into seven. There is no fault of yours in this, lord of the gods, slayer of Bala.
३प्रियं त्वत्कृतमिच्छामि मम गर्भविपर्यये।
मरुतां सप्त सप्तानां स्थानपाला भवन्तु ते॥
४वातस्कन्धा इमे सप्त चरन्तु दिवि पुत्रक।
मारुता इति विख्याता दिव्यरूपा ममात्मजाः॥
५ब्रह्मलोकं चरत्वेक इन्द्रलोकं तथापरः।
दिव्यवायुरिति ख्यातस्तृतीयोऽपि महायशाः॥
दितिः शोकं त्यक्त्वा प्रार्थनाम् आरभते — ‘मम गर्भविपर्यये त्वया कृतं प्रियम् इच्छामि; इमे सप्त खण्डाः सप्तानां मरुतां स्थानपालाः तव सकाशे भवन्तु। हे पुत्रक, इमे सप्त वातस्कन्धाः इति दिवि चरन्तु; मम आत्मजाः दिव्यरूपाः ‘मारुताः’ इति विख्याताः भवन्तु। तेषु एकः ब्रह्मलोकं चरतु, अपरः इन्द्रलोकम्; तृतीयः महायशाः ‘दिव्यवायुः’ इति ख्यातः अन्तरिक्षे वहतु।’ अत्र दितेः प्रज्ञा दृश्यते — या विपत्तिः जाता, ताम् एव सा देवकार्ये परिणमयति। सप्त वातस्कन्धाः — आवहः प्रवहः संवहः उद्वहः विवहः परिवहः परावहः इति — गीताप्रेस-टिप्पण्यां नामतः उक्ताः; तेषु सप्त सप्त गणाः इति एकोनपञ्चाशत् मरुतः भवन्ति। अत्र ‘सप्तानां मरुताम्’ इति पदेन सप्त गणाः उच्यन्ते, न तु सप्त एव देवाः; प्रतिगणे सप्त इति गणनया एकोनपञ्चाशत् मरुतः प्रसिद्धाः।
३In this miscarrying of my womb I would have a kindness done by you: let these become, in your service, the guardians of the stations of the seven times seven Maruts.
४Let these seven range the sky as the seven wind-tracts, my child, and let these sons of mine, divine in form, be renowned as the Maruts.
५Let one of them range Brahmā’s world and another Indra’s world; and let the third, of great fame, be known as Divine Wind and blow through the middle air.
६चत्वारस्तु सुरश्रेष्ठ दिशो वै तव शासनात्।
संचरिष्यन्ति भद्रं ते कालेन हि ममात्मजाः॥
७त्वत्कृतेनैव नाम्ना वै मारुता इति विश्रुताः।
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सहस्राक्षः पुरंदरः॥
‘हे सुरश्रेष्ठ, अवशिष्टाः चत्वारः गणाः तव शासनात् कालेन दिशः सञ्चरिष्यन्ति; भद्रं ते। त्वया एव कृतेन नाम्ना ते ‘मारुताः’ इति विश्रुताः भविष्यन्ति।’ अत्र नामनिर्वचनम् अनुसन्धेयम् — गर्भं भिन्दन्तम् इन्द्रं प्रति गर्भस्थः बालः रुरोद, इन्द्रः च ‘मा रुदः, मा रुदः’ इति अवदत्; तेन एव वाक्येन ‘मरुत्’ इति नाम सिद्धम्। एवं यत् वचनं वधाय उक्तम्, तत् एव नामकरणाय परिणतम्। अनेन कवेः कौशलं प्रकाशते — शापः अपि वरत्वेन परिणमते इति। ‘भद्रं ते’ इति पदं दितिः इन्द्रं प्रति पुनः पुनः प्रयुङ्क्ते; तेन ज्ञायते यत् सा शत्रुत्वं परित्यज्य वात्सल्यम् एव अवलम्बते।
६And the remaining four, best of gods, shall at your command range the quarters in their season — blessings upon you — these sons of mine.
७By the very name that you yourself gave them they shall be renowned as the Maruts.” Hearing that speech of hers, the thousand-eyed Purandara,
८उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यमितीदं बलसूदनः।
सर्वमेतद्यथोक्तं ते भविष्यति न संशयः॥
९विचरिष्यन्ति भद्रं ते देवरूपास्तवात्मजाः।
एवं तौ निश्चयं कृत्वा मातापुत्रौ तपोवने॥
तस्याः तत् वचनं श्रुत्वा सहस्राक्षः पुरंदरः बलसूदनः प्राञ्जलिः सन् इदं वाक्यम् उवाच — ‘यथा त्वया उक्तं तत् सर्वम् एव भविष्यति, अत्र संशयः नास्ति; भद्रं ते, तव आत्मजाः देवरूपाः सन्तः विचरिष्यन्ति।’ अत्र इन्द्रस्य विनयः द्रष्टव्यः — यः शत्रुनाशाय प्रविष्टः, सः एव अधुना प्राञ्जलिः मातरम् अनुनयति। एवं तौ मातापुत्रौ तपोवने निश्चयं कृत्वा परस्परं प्रसन्नौ जातौ। ‘सर्वमेतद्यथोक्तं ते भविष्यति न संशयः’ इति वचनेन इन्द्रः न केवलं क्षमां प्राप्नोति, अपि तु मातुः सङ्कल्पं स्वकीयम् आज्ञारूपेण स्वीकरोति। एवम् एकस्मिन् एव संवादे वैरं मैत्रीरूपेण परिणतम्; सप्त खण्डाः च देवगणत्वं प्राप्ताः।
८the slayer of Bala, with his palms joined spoke this word: “All this shall come to pass just as you have said; of that there is no doubt.
९Your sons shall range abroad in the form of gods — blessings upon you.” So the two, mother and son, made their resolve there in the penance-grove,
१०जग्मतुस्त्रिदिवं राम कृतार्थाविति नः श्रुतम्।
एष देशः स काकुत्स्थ महेन्द्राध्युषितः पुरा॥
११दितिं यत्र तपःसिद्धामेवं परिचचार सः।
इक्ष्वाकोस्तु नरव्याघ्र पुत्रः परमधार्मिकः॥
तौ कृतार्थौ सन्तौ त्रिदिवं जग्मतुः — इति अस्माभिः श्रुतम्, इति विश्वामित्रः वदति। ततः सः रामं सम्बोधयति — ‘हे काकुत्स्थ, एषः एव सः देशः यत्र पुरा महेन्द्रः अध्युषितः, यत्र च सः तपःसिद्धां दितिम् एवं परिचचार।’ एवं विश्वामित्रः स्थलपुराणं समाप्य वंशकथाम् आरभते — ‘हे नरव्याघ्र, इक्ष्वाकोः परमधार्मिकः पुत्रः आसीत्।’ अत्र कथायाः द्वे सूत्रे संयुज्येते — दैवी कथा मानुषीं राजवंशकथां प्रति नयति। ‘इति नः श्रुतम्’ इति पदेन विश्वामित्रः स्वयं साक्षी न, अपि तु परम्परया आगतां कथां कथयति इति सूचयति — एषा वाल्मीकेः कथाकथनरीतिः। ‘एष देशः’ इति च देशदर्शनेन कथा उत्थापिता, यतः तौ रामलक्ष्मणौ तत्र एव उपविष्टौ आस्ताम्।
१०and both went to heaven with their purposes fulfilled — so we have heard. This, Kākutstha, is that very land where great Indra dwelt long ago,
११and where he waited in this fashion upon Diti when she was perfected in her penance. Now Ikṣvāku, tiger among men, had a son of the highest righteousness,
१२अलम्बुषायामुत्पन्नो विशाल इति विश्रुतः।
तेन चासीदिह स्थाने विशालेति पुरी कृता॥
१३विशालस्य सुतो राम हेमचन्द्रो महाबलः।
सुचन्द्र इति विख्यातो हेमचन्द्रादनन्तरः॥
१४सुचन्द्रतनयो राम धूम्राश्व इति विश्रुतः।
धूम्राश्वतनयश्चापि सृञ्जयः समपद्यत॥
सः इक्ष्वाकुपुत्रः अलम्बुषायाम् उत्पन्नः ‘विशालः’ इति विश्रुतः; तेन एव अस्मिन् स्थाने ‘विशाला’ इति पुरी कृता। विशालस्य सुतः महाबलः हेमचन्द्रः; हेमचन्द्रात् अनन्तरः सुचन्द्रः इति विख्यातः। सुचन्द्रस्य तनयः धूम्राश्वः इति विश्रुतः; धूम्राश्वस्य तनयः च सृञ्जयः समपद्यत। अत्र स्मर्तव्यम् — विश्वामित्रः रामलक्ष्मणौ सिद्धाश्रमात् मिथिलां नयन् मार्गे एतां विशालां प्राप्तवान्; अतः नगर्याः इतिहासकथनम् अतिथिधर्मानुसारि उपक्रमः। वंशकथने प्रत्येकं राजा ‘इति विश्रुतः’, ‘इति विख्यातः’ इति पदैः निर्दिष्टः; एतेन कीर्तिः एव राज्ञां परमं धनम् इति सूच्यते।
१२born of Alambuṣā and renowned as Viśāla; and it was he who built in this place the city called Viśālā.
१३Viśāla’s son, Rāma, was Hemacandra of great strength, and after Hemacandra came the one known as Sucandra.
१४Sucandra’s son, Rāma, was renowned as Dhūmrāśva, and Dhūmrāśva’s son in turn was Sṛñjaya.
१५सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान्सहदेवः प्रतापवान्।
कुशाश्वः सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः॥
१६कुशाश्वस्य महातेजाः सोमदत्तः प्रतापवान्।
सोमदत्तस्य पुत्रस्तु काकुत्स्थ इति विश्रुतः॥
१७तस्य पुत्रो महातेजाः सम्प्रत्येष पुरीमिमाम्।
आवसत्परमप्रख्यः सुमतिर्नाम दुर्जयः॥
सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान् प्रतापवान् सहदेवः; सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः कुशाश्वः। कुशाश्वस्य महातेजाः प्रतापवान् सोमदत्तः; सोमदत्तस्य पुत्रः ‘काकुत्स्थः’ इति विश्रुतः। तस्य पुत्रः महातेजाः सम्प्रति एषः एव इमां पुरीम् आवसति — परमप्रख्यः दुर्जयः सुमतिः नाम। अत्र ‘काकुत्स्थ’ इति नाम द्विः प्रयुक्तम् — एकः वैशालिकः राजा, अपरः च रामः स्वयम्; उभयोः मूलं तु इक्ष्वाकुवंशे एव। नामानि — विशालः, हेमचन्द्रः, सुचन्द्रः, धूम्राश्वः, सृञ्जयः, सहदेवः, कुशाश्वः, सोमदत्तः, काकुत्स्थः, सुमतिः — एवं दश पुरुषाः क्रमेण गणिताः।
१५Sṛñjaya’s son was the illustrious and valiant Sahadeva, and Sahadeva’s son was Kuśāśva, a man of the highest righteousness.
१६Kuśāśva’s son was the mighty and valiant Somadatta, and Somadatta’s son was the one known as Kākutstha.
१७His son, of great splendour, is the very man who now dwells in this city: Sumati by name, of the highest renown and hard to conquer.
१८इक्ष्वाकोस्तु प्रसादेन सर्वे वैशालिका नृपाः।
दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः॥
१९इहाद्य रजनीमेकां सुखं स्वप्स्यामहे वयम्।
श्वः प्रभाते नरश्रेष्ठ जनकं द्रष्टुमर्हसि॥
इक्ष्वाकोः प्रसादेन सर्वे वैशालिकाः नृपाः दीर्घायुषः महात्मानः वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः च भवन्ति। ततः विश्वामित्रः वदति — ‘अद्य इह एकां रजनीं वयं सुखं स्वप्स्यामः; श्वः प्रभाते हे नरश्रेष्ठ, त्वं जनकं द्रष्टुम् अर्हसि।’ अनेन वाक्येन मिथिलाप्रवेशस्य, धनुर्भङ्गस्य, सीतापरिणयस्य च सम्पूर्णा कथा सूच्यते। एषः सर्गः तस्याः महत्याः कथायाः द्वारम् उद्घाटयति। ‘इक्ष्वाकोः प्रसादेन’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — वैशालिकाः रामस्य एव पूर्वपुरुषस्य अनुग्रहेण समृद्धाः; अतः रामस्य तत्र आतिथ्यं स्वजनगृहे इव।
१८By the grace of Ikṣvāku all the kings of Vaiśālī are long-lived, great of soul, valiant and thoroughly righteous.
१९Here we shall sleep in comfort this one night; and tomorrow at dawn, best of men, you shall go to see Janaka.”
२०सुमतिस्तु महातेजा विश्वामित्रमुपागतम्।
श्रुत्वा नरवरश्रेष्ठः प्रत्यागच्छन्महायशाः॥
२१पूजां च परमां कृत्वा सोपाध्यायः सबान्धवः।
प्राञ्जलिः कुशलं पृष्ट्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत्॥
२२धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे विषयं मुने।
सम्प्राप्तो दर्शनं चैव नास्ति धन्यतरो मम॥
महातेजाः नरवरश्रेष्ठः महायशाः सुमतिः विश्वामित्रम् उपागतं श्रुत्वा प्रत्यागच्छत्। सोपाध्यायः सबान्धवः सः परमां पूजां कृत्वा प्राञ्जलिः कुशलं पृष्ट्वा विश्वामित्रम् अब्रवीत् — ‘हे मुने, धन्यः अस्मि, अनुगृहीतः अस्मि; यतः मम विषये भवान् सम्प्राप्तः, दर्शनं च दत्तम्। मत्तः धन्यतरः कोऽपि नास्ति।’ एवं सर्गः अतिथिपूजया समाप्यते; अग्रिमे सर्गे सुमतिना सह संवादः, मिथिलागमनं, गौतमाश्रमदर्शनम्, अहल्याशापकथा च वर्ण्यन्ते। अत्र राज्ञः विनयः द्रष्टव्यः — सः न मुनिम् आह्वयति, अपि तु स्वयम् एव प्रत्युद्गच्छति; एषः एव शास्त्रोक्तः अतिथिसत्कारक्रमः — प्रत्युद्गमनम्, पूजा, कुशलप्रश्नः, प्रियवचनम् इति।
२०Sumati of great splendour, foremost among the lords of men and of great fame, heard that Viśvāmitra had come, and went out to meet him.
२१Having done him the highest honour, together with his chaplain and his kinsmen, he joined his palms, asked after his welfare, and then said to Viśvāmitra:
२२“I am blessed, I am favoured, in that you have come into my realm, sage, and I have had sight of you. There is no one more blessed than I.”
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः॥ ४७॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।