बालकाण्डम् — षट्चत्वारिंशः सर्गः
हतपुत्रायाः दितेः वरयाचना, कश्यपस्य सशर्तं वरदानम्, कुशप्लवे सहस्रवर्षं तपः, शक्रस्य परिचर्या, अशौचे सुप्तायाः गर्भस्य वज्रेण सप्तधा भेदनम्
अस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः रामाय दितेः तपसः कथां कथयति। समुद्रमन्थने स्वपुत्रेषु हतेषु दितिः परमदुःखिता भूत्वा भर्तारं मारीचं कश्यपम् उपगम्य दीर्घतपसा अर्जितं शक्रहन्तारं पुत्रं याचते। कश्यपः वरं ददाति — ‘यदि पूर्णं वर्षसहस्रं शुचिः भविष्यसि, तर्हि मत्तः त्रैलोक्यहन्तारं पुत्रं जनयिष्यसि।’ एवम् उक्त्वा सः पाणिना तां सम्ममार्ज, स्वस्ति इति उक्त्वा च तपसे याति। दितिः कुशप्लवं गत्वा सुदारुणं तपः करोति; तस्यां तपः कुर्वत्यां सहस्राक्षः इन्द्रः एव अग्निं कुशान् काष्ठम् अपः फलं मूलं च उपनयन्, गात्रसंवाहनैः श्रमापनयनैः च सर्वेषु कालेषु तस्याः परिचर्यां करोति। दशोने वर्षसहस्रे दितिः संहृष्टा इन्द्रम् आश्वासयति — ‘दश एव वर्षाणि अवशिष्टानि; ततः त्वं भ्रातरं द्रक्ष्यसे; तं जयोत्सुकम् अहं शमयिष्यामि, विज्वरः त्वं तेन सह त्रैलोक्यविजयं भोक्ष्यसि।’ किन्तु मध्याह्ने दितिः पादौ शीर्षतः कृत्वा निद्रया अपहृता भवति। ताम् अशुचिं दृष्ट्वा शक्रः जहास मुमोद च; ततः तस्याः शरीरविवरं प्रविश्य शतपर्वणा वज्रेण गर्भं सप्तधा चिच्छेद। भिद्यमानः गर्भः रुरोद, दितिः च अबुध्यत; ‘न हन्तव्यम्’ इति तस्याः वचनगौरवात् शक्रः निष्पपात, प्राञ्जलिः च भूत्वा क्षमां याचते।
१हतेषु तेषु पुत्रेषु दितिः परमदुःखिता।
मारीचं कश्यपं नाम भर्तारमिदमब्रवीत्॥
२हतपुत्रास्मि भगवंस्तव पुत्रैर्महाबलैः।
शक्रहन्तारमिच्छामि पुत्रं दीर्घतपोर्जितम्॥
पूर्वस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः समुद्रमन्थनं वर्णयित्वा कथाम् इन्द्रस्य त्रैलोक्यराज्ये समापयत्। अयं सर्गः तस्याः एव कथायाः अपरं पार्श्वं दर्शयति — दैत्यमातुः दितेः शोकम्। स्वेषु पुत्रेषु हतेषु सा परमदुःखिता भूत्वा भर्तारं मरीचिपुत्रं कश्यपम् उपगम्य उक्तवती — ‘भगवन्! तव एव महाबलैः पुत्रैः अहं हतपुत्रा कृता। अतः दीर्घेण तपसा अर्जितं शक्रहन्तारं पुत्रम् इच्छामि।’ अत्र द्रष्टव्यम् — उभयोः पक्षयोः पिता एकः एव कश्यपः; अतः अयं विरोधः न परकीयैः सह, अपि तु सापत्नैः भ्रातृभिः सह।
१When her sons had been killed, Diti was overcome with grief, and she spoke thus to her husband, Kaśyapa the son of Marīci.
२“My lord, your own mighty sons have robbed me of mine. I want a son who can kill Śakra, a son won by long austerity.
३साहं तपश्चरिष्यामि गर्भं मे दातुमर्हसि।
ईश्वरं शक्रहन्तारं त्वमनुज्ञातुमर्हसि॥
४तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा मारीचः कश्यपस्तदा।
प्रत्युवाच महातेजा दितिं परमदुःखिताम्॥
दितिः पुनः अवदत् — ‘सा अहं स्वयम् एव तपः चरिष्यामि; भवान् केवलं मे गर्भं दातुम् अर्हति। ईश्वरं शक्रहन्तारं पुत्रं मे अनुज्ञातुम् अर्हति।’ अत्र ‘साहं तपश्चरिष्यामि’ इति पदेन सूच्यते यत् दितिः न शापेन न च युद्धेन प्रतीकारम् इच्छति, अपि तु तपसा एव — तत् च स्वयम् एव करिष्यति। ‘ईश्वरम्’ इति पदस्य अर्थः — यः यत् इच्छति तत् कर्तुं समर्थः। तस्याः तत् वचनं श्रुत्वा महातेजाः मारीचः कश्यपः तां परमदुःखितां दितिं प्रत्युवाच।
३I myself will undertake the austerity; you need only grant me the child. Give me leave to bear a mighty son who will be the slayer of Śakra.”
४Hearing what she said, Marīci’s son Kaśyapa, a man of great splendour, answered the deeply grieving Diti.
५एवं भवतु भद्रं ते शुचिर्भव तपोधने।
जनयिष्यसि पुत्रं त्वं शक्रहन्तारमाहवे॥
६पूर्णे वर्षसहस्रे तु शुचिर्यदि भविष्यसि।
पुत्रं त्रैलोक्यहन्तारं मत्तस्त्वं जनयिष्यसि॥
कश्यपः अवदत् — ‘एवं भवतु, भद्रं ते। हे तपोधने, शुचिः भव; त्वम् आहवे शक्रहन्तारं पुत्रं जनयिष्यसि। यदि पूर्णं वर्षसहस्रं शुचिः भविष्यसि, तर्हि मत्तः त्रैलोक्यहन्तारं पुत्रं जनयिष्यसि।’ अत्र वरः सशर्तः — शौचम् एव तस्य मूलम्। एषा शर्तः सर्गस्य अन्ते कथायाः वृत्तं परिवर्तयति; यत् वरेण दत्तं, तत् एकस्य दिवसस्य शौचभङ्गेन एव नश्यति।
५“So be it, and may you prosper. Keep yourself pure, lady of ascetic wealth, and you will bring forth a son who will kill Śakra in battle.
६If you stay pure for a full thousand years, you will bear from me a son able to destroy the three worlds.”
७एवमुक्त्वा महातेजाः पाणिना सम्ममार्ज ताम्।
तामालभ्य ततः स्वस्ति इत्युक्त्वा तपसे ययौ॥
एवम् उक्त्वा महातेजाः कश्यपः पाणिना तां सम्ममार्ज; ततः ताम् आलभ्य ‘स्वस्ति’ इति उक्त्वा स्वयं तपसे ययौ। इदं मार्जनम् आलम्भनं च गर्भाधानस्य सूचकम्; कविः तत् संक्षेपेण एव कथयति, न विस्तरेण। ‘स्वस्ति’ इति आशीर्वचनम् एव तस्य अन्तिमं वाक्यम्; ततः सः अस्याः कथायाः बहिः गच्छति, न च पुनः आगच्छति।
७So saying, the splendid sage stroked her with his hand; then, having touched her and wished her well, he went away to his own austerities.
८गते तस्मिन्नरश्रेष्ठ दितिः परमहर्षिता।
कुशप्लवं समासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम्॥
९तपस्तस्यां हि कुर्वत्यां परिचर्यां चकार ह।
सहस्राक्षो नरश्रेष्ठ परया गुणसम्पदा॥
हे नरश्रेष्ठ, तस्मिन् गते दितिः परमहर्षिता कुशप्लवं नाम तपोवनं समासाद्य सुदारुणं तपः तेपे। तस्यां तपः कुर्वत्यां सहस्राक्षः इन्द्रः स्वयम् एव परया गुणसम्पदा तस्याः परिचर्यां चकार। अत्र विरोधाभासः स्पष्टः — यस्य वधाय तपः क्रियते, सः एव तपस्विनीं सेवते। इन्द्रः हि दितेः भगिन्याः अदितेः पुत्रः; अतः लौकिकदृष्ट्या सः तस्याः भागिनेयः एव।
८Once he had gone, best of men, Diti was overjoyed. She came to Kuśaplava and performed an austerity of terrible severity.
९While she was practising that austerity, the thousand-eyed god himself waited upon her, best of men, with the finest of services.
१०अग्निं कुशान्काष्ठमपः फलं मूलं तथैव च।
न्यवेदयत्सहस्राक्षो यच्चान्यदपि कांक्षितम्॥
११गात्रसंवाहनैश्चैव श्रमापनयनैस्तथा।
शक्रः सर्वेषु कालेषु दितिं परिचचार ह॥
सहस्राक्षः तस्यै अग्निं कुशान् काष्ठम् अपः फलं मूलं तथा यत् किंचित् अन्यत् कांक्षितम् आसीत् तत् सर्वं न्यवेदयत्। गात्रसंवाहनैः श्रमापनयनैः च शक्रः सर्वेषु कालेषु दितिं परिचचार। इयं सेवा न केवलं विनयस्य, अपि तु सावधानतायाः अपि सूचिका — सः प्रतीक्षते यदा सा प्रमादं करिष्यति। तथापि कविः तस्य सेवां न निन्दति; ‘परया गुणसम्पदा’ इति सः एव उक्तवान्।
१०The thousand-eyed god brought her fire, kuśa grass, firewood, water, fruit and roots, and whatever else she wished for.
११Kneading her limbs and taking away her weariness, Śakra attended upon Diti at every hour of the day.
१२पूर्णे वर्षसहस्रे सा दशोने रघुनन्दन।
दितिः परमसंहृष्टा सहस्राक्षमथाब्रवीत्॥
१३तपश्चरन्त्या वर्षाणि दश वीर्यवतां वर।
अवशिष्टानि भद्रं ते भ्रातरं द्रक्ष्यसे ततः॥
हे रघुनन्दन, दशोने वर्षसहस्रे पूर्णे — अर्थात् सहस्रवर्षात् दश वर्षाणि अवशिष्टानि सति — दितिः परमसंहृष्टा सहस्राक्षम् अब्रवीत् — ‘हे वीर्यवतां वर, मम तपः चरन्त्याः दश एव वर्षाणि अवशिष्टानि। भद्रं ते। ततः त्वं भ्रातरं द्रक्ष्यसे।’ अत्र ‘भ्रातरम्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — दितिः स्वयम् एव तं जनिष्यमाणं पुत्रम् इन्द्रस्य भ्रातृत्वेन परिचाययति, न तु शत्रुत्वेन।
१२When the thousand years were complete but for ten, delight of the Raghus, Diti was greatly pleased and said to the thousand-eyed god:
१३“Bravest of the brave, only ten years of my austerity remain. Bless you — after that you will see your brother.
१४यमहं त्वत्कृते पुत्र तमाधास्ये जयोत्सुकम्।
त्रैलोक्यविजयं पुत्र सह भोक्ष्यसि विज्वर॥
१५याचितेन सुरश्रेष्ठ पित्रा तव महात्मना।
वरो वर्षसहस्रान्ते मम दत्तः सुतं प्रति॥
‘हे पुत्र, यं पुत्रं त्वत्कृते अहम् अयाचे, सः जयोत्सुकः भविष्यति; तम् अहं शमयिष्यामि, त्वयि च सौभ्रात्रं स्थापयिष्यामि। ततः हे पुत्र, विज्वरः त्वं तेन सह त्रैलोक्यविजयं भोक्ष्यसि। हे सुरश्रेष्ठ, मया याचितेन तव महात्मना पित्रा वर्षसहस्रान्ते सुतं प्रति मह्यं वरः दत्तः।’ अत्र दितेः वैरं मृदुतां गच्छति; सा इन्द्रं ‘पुत्र’ इति सम्बोधयति, स्वयम् एव तम् आश्वासयति च। अयं पञ्चदशः श्लोकः समीक्षितसंस्करणे न विद्यते; सः वुल्गेटस्य एव विशेषः।
१४My child, the son I sought on your account will be eager for conquest; him I shall settle and calm, and then, free of all anxiety, you will enjoy dominion over the three worlds together with him.
१५For at my asking, best of the gods, your great-souled father granted me the boon of a son at the end of a thousand years.”
१६इत्युक्त्वा च दितिस्तत्र प्राप्ते मध्यं दिनेश्वरे।
निद्रयापहृता देवी पादौ कृत्वाथ शीर्षतः॥
इति उक्त्वा दितिः तत्र एव, दिनेश्वरे मध्यम् आकाशं प्राप्ते सति, निद्रया अपहृता अभवत्; सा देवी पादौ शीर्षतः कृत्वा सुष्वाप। शिरःस्थाने पादौ, पादयोः च केशाः — इदम् एव शौचभङ्गस्य लक्षणम्, यत् कश्यपेन निषिद्धम् आसीत्। ‘निद्रया अपहृता’ इति पदेन कविः सूचयति यत् एषः न इच्छाकृतः प्रमादः, अपि तु दैवेन एव नीतः।
१६Having said this, Diti fell asleep there, just as the lord of day reached the middle of the sky. Sleep carried the goddess off, and she lay with her feet where her head should have been.
१७दृष्ट्वा तामशुचिं शक्रः पादयोः कृतमूर्धजाम्।
शिरःस्थाने कृतौ पादौ जहास च मुमोद च॥
ताम् अशुचिं — पादयोः कृतमूर्धजां, शिरःस्थाने कृतपादां — दृष्ट्वा शक्रः जहास मुमोद च। दशवर्षशतानि प्रतीक्षमाणः सः तम् एव छिद्रं लब्धवान्; तस्य हासः तस्य दीर्घप्रतीक्षायाः फलम्। ‘जहास च मुमोद च’ इति द्वे क्रिये — प्रथमा बाह्या, द्वितीया आन्तरा; ताभ्यां कविः तस्य चित्तस्य द्वैविध्यं दर्शयति।
१७When Śakra saw that she was unclean — her hair fallen about her feet, her feet set in the place of her head — he laughed and rejoiced.
१८तस्याः शरीरविवरं प्रविवेश पुरंदरः।
गर्भं च सप्तधा राम चिच्छेद परमात्मवान्॥
पुरंदरः तस्याः शरीरविवरं प्रविवेश; परमात्मवान् सः, हे राम, गर्भं सप्तधा चिच्छेद। ‘परमात्मवान्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् इन्द्रः न भयेन किंतु आत्मसंयमेन एव इदं कृतवान् — यत् कर्तव्यं मन्यते तत् सः निर्विकारः करोति। ‘सप्तधा’ इति सङ्ख्या अग्रिमस्य सर्गस्य बीजम्; एते एव सप्त खण्डाः मरुद्गणाः भविष्यन्ति।
१८The sacker of cities entered the opening of her body and, master of himself, cut the embryo into seven, Rāma.
१९भिद्यमानस्ततो गर्भो वज्रेण शतपर्वणा।
रुरोद सुस्वरं राम ततो दितिरबुध्यत॥
२०मा रुदो मा रुदश्चेति गर्भं शक्रोऽभ्यभाषत।
बिभेद च महातेजा रुदन्तमपि वासवः॥
शतपर्वणा वज्रेण भिद्यमानः सः गर्भः सुस्वरं रुरोद; हे राम, तेन शब्देन दितिः अबुध्यत। ‘मा रुदः मा रुदः’ इति शक्रः गर्भं प्रति अभ्यभाषत; तथापि महातेजाः वासवः रुदन्तम् अपि तं बिभेद। अत्र करुणा क्रूरता च एकत्र दृश्येते — सः रोदनं निवारयति, किन्तु भेदनं न निवारयति। एतत् एव वाक्यम् अग्रिमे सर्गे ‘मा रुदः’ इति मरुच्छब्दस्य निर्वचनं भविष्यति।
१९Split by the hundred-jointed thunderbolt, the embryo cried out loudly, Rāma, and at that Diti awoke.
२०“Do not cry! Do not cry!” Śakra said to the embryo; yet for all its crying the splendid Vāsava went on cutting it.
२१न हन्तव्यं न हन्तव्यमित्येव दितिरब्रवीत्।
निष्पपात ततः शक्रो मातुर्वचनगौरवात्॥
‘न हन्तव्यं न हन्तव्यम्’ इति एव दितिः अब्रवीत्। ततः शक्रः मातुः वचनगौरवात् एव तस्याः उदरात् निष्पपात। अत्र द्रष्टव्यम् — यः वज्रेण गर्भं भिनत्ति, सः एव मातृवचनेन निवर्तते; अतः तस्य निवृत्तिः न शक्तेः अभावात्, अपि तु गुरुजनवचनस्य गौरवात् एव।
२१“It must not be killed! It must not be killed!” was all that Diti could say; and out of respect for his mother’s word Śakra came out of her.
२२प्राञ्जलिर्वज्रसहितो दितिं शक्रोऽभ्यभाषत।
अशुचिर्देवि सुप्तासि पादयोः कृतमूर्धजा॥
२३तदन्तरमहं लब्ध्वा शक्रहन्तारमाहवे।
अभिन्दं सप्तधा देवि तन्मे त्वं क्षन्तुमर्हसि॥
ततः वज्रसहितः शक्रः प्राञ्जलिः भूत्वा दितिम् अभ्यभाषत — ‘हे देवि, त्वम् अशुचिः, पादयोः कृतमूर्धजा सुप्ता आसीः। तत् अन्तरं लब्ध्वा अहम् आहवे शक्रहन्तारं तं सप्तधा अभिन्दम्। हे देवि, तत् मे त्वं क्षन्तुम् अर्हसि।’ वज्रं हस्ते, अञ्जलिः च बद्धः — एतत् एव चित्रम् अस्य सर्गस्य अन्तिमम्। एवम् अयं सर्गः अपराधनिवेदनेन समाप्यते; अग्रिमे सर्गे दितिः तान् सप्त खण्डान् मरुद्गणत्वेन देवलोके स्थापयितुम् इन्द्रं याचिष्यते, ततः च विशालानगर्याः कथा आरप्स्यते।
२२Then Śakra, thunderbolt in hand, folded his palms and said to Diti: “Goddess, you lay asleep unclean, with your hair about your feet.
२३Finding that opening, I split into seven the one who was to kill Śakra in battle. Goddess, you must forgive me for that.”
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।