विशालानगरी क्षीरोदमथनं च

पूर्वस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः गङ्गावतरणस्य कथां समापयत्। तां श्रुत्वा लक्ष्मणसहितः राघवः परमं विस्मयं गत्वा मुनिम् अब्रवीत् — ‘ब्रह्मन्, त्वया कथितम् इदम् अत्यद्भुतं परमं च; गङ्गायाः अवतरणं सागरस्य च पूरणम् एतत् पुण्यम् आख्यानम्। परंतप, आवयोः इयं रात्रिः क्षणभूता इव संवृत्ता, यतः तव इमां निखिलां कथां चिन्तयन्तौ आवां स्थितौ। हे विश्वामित्र, सौमित्रिणा सह मम सा सर्वा शर्वरी तव शुभां कथां चिन्तयतः एव जगाम।’ अत्र कविः श्रोतुः तन्मयतां दर्शयति — यत्र कथा हृदयं गृह्णाति, तत्र कालः न ज्ञायते। किञ्च रामः न केवलं श्रोता, अपि तु मननशीलः; श्रुतम् अर्थं रात्रौ अपि सः चिन्तयति एव। अपि च ‘नौ’ इति द्विवचनेन कविः सूचयति यत् लक्ष्मणः अपि समानः श्रोता; भ्रातरौ उभौ अपि तां रात्रिं जागरितौ। एतत् एव द्विवचनं समीक्षितसंस्करणे नास्ति — तत्र ‘सा रात्रिः’ इति एकवचनं दृश्यते।

ततः विमले प्रभाते कृताह्निकं तपोधनं विश्वामित्रम् अरिंदमः राघवः वाक्यम् उवाच — ‘भगवती रात्रिः गता; श्रोतव्येषु यत् परमं तत् मया श्रुतम्। इदानीं सरितां श्रेष्ठां पुण्यां त्रिपथगां नदीं तराम। एषा नौः पुण्यकर्मणाम् ऋषीणां सुखास्तीर्णा वर्तते; भगवन्तम् अत्र प्राप्तं ज्ञात्वा सा त्वरितम् आगता।’ महात्मनः राघवस्य तत् वचनं श्रुत्वा कौशिकः सर्षिसङ्घस्य संतारं कारयामास। अत्र द्रष्टव्यम् — रामः न स्वयम् आज्ञापयति, अपि तु गुरुं प्रार्थयते एव; गुरुः च ऋषिगणं पुरस्कृत्य तारयति। एवं विनयः क्रमः च कविना सूक्ष्मतया दर्शितौ। ‘भगवती रात्रिः’ इति सम्बोधनेन रात्रिः अपि पूज्या इति दर्शितम्, यतः सा श्रुतिफलेन सफला जाता। नौकायाः स्वयम् आगमनं च मुनेः माहात्म्यं सूचयति — न तया आहूतया आगन्तव्यम्, आगमनम् एव तस्याः धर्मः।

उत्तरं तीरम् आसाद्य ते ऋषिगणं सम्पूज्य गङ्गाकूले निविष्टाः सन्तः विशालां पुरीं ददृशुः। ततः मुनिवरः राघवेण सह तूर्णं तां रम्यां दिव्यां स्वर्गोपमां विशालां नगरीं जगाम। अथ महाप्राज्ञः रामः प्राञ्जलिः भूत्वा महामुनिं विश्वामित्रं तस्याः उत्तमायाः पुर्याः विषये पप्रच्छ। एतेन सर्गेण कथाक्षेत्रं गङ्गायाः दक्षिणतीरात् उत्तरतीरं गच्छति; विशाला च अग्रिमाणां सर्गाणां कथाभूमिः भवति। नगर्याः दर्शनेन एव रामस्य प्रश्नः जातः — एषा रीतिः रामायणे पुनः पुनः दृश्यते, यत् स्थानदर्शनात् कथा प्रसूयते। ‘सम्पूज्यर्षिगणम्’ इति पदेन दर्श्यते यत् तरणानन्तरम् अपि विधिः न त्यज्यते; पारं गत्वा प्रथमं पूजा, ततः निवासः, ततः च नगर्याः दर्शनम् इति क्रमः।

रामः पृच्छति — ‘महामुने, विशालायां कतमः अयं राजवंशः? भद्रं ते; श्रोतुम् इच्छामि, मम हि परं कौतूहलम्।’ तस्य रामस्य तत् वचनं श्रुत्वा मुनिपुंगवः विशालायाः पुरातनं वृत्तम् आख्यातुं समारेभे — ‘राम, शक्रस्य मुखात् मया श्रुतां कथां शृणु; अस्मिन् देशे यत् वृत्तं तत् तत्त्वेन शृणु, राघव।’ अत्र ध्यातव्यम् — विश्वामित्रः स्वयं न प्रत्यक्षदर्शी, अपि तु इन्द्रात् श्रुतवान्; एवं परम्परया आगता कथा ‘श्रुता’ इति पदेन सूचिता। कथायाः प्रामाण्यं च तेन एव स्थिरीक्रियते। ‘भद्रं ते’ इति च रामस्य शिष्टता — प्रश्नात् पूर्वं गुरोः मङ्गलम् एव सः वदति। ‘पुरातनम्’ इति पदेन कथायाः प्राचीनत्वं, ‘तत्त्वेन’ इति पदेन च यथार्थत्वं विश्वामित्रः प्रतिजानीते।

‘पूर्वं कृतयुगे, राम, दितेः पुत्राः महाबलाः आसन्, अदितेः च पुत्राः महाभागाः वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः। ततः तेषां महात्मनां बुद्धिः आसीत् — कथं वयम् अमराः निर्जराः निरामयाः च स्याम इति। चिन्तयतां तेषां विपश्चितां पुनः बुद्धिः आसीत् — क्षीरोदस्य मथनं कृत्वा तत्र रसं प्राप्स्याम इति। ततः मथनं निश्चित्य वासुकिं योक्त्रं कृत्वा मन्दरं च मन्थानं कृत्वा ते अमितौजसः ममन्थुः।’ अत्र देवाः असुराः च एकस्मिन् एव कर्मणि सहिताः वर्तन्ते; विरोधः पश्चात् अमृते एव जायते। ‘अमराः निर्जराः निरामयाः’ इति त्रयः शब्दाः त्रीन् भयान् सूचयन्ति — मृत्युः, जरा, व्याधिः च। एतेषाम् एव निवृत्तये अमृतम् इष्यते। वासुकेः योक्त्रत्वं मन्दरस्य च मन्थानत्वं लौकिकदधिमन्थनस्य एव विशाला प्रतिमा।

‘अथ वर्षसहस्रेण योक्त्रभूतस्य सर्पस्य बहूनि शिरांसि अतिविषं वमन्ति सन्ति दशनैः शिलाः ददंशुः। ततः अग्निसंकाशं हालाहलं नाम महाविषम् उत्पपात; तेन च सदेवासुरमानुषं सर्वं जगत् दग्धम्।’ इदं हालाहलवृत्तं गीताप्रेसमुद्रणस्य (वुल्गेटस्य) विशेषः; बडोदा-समीक्षितसंस्करणे एतत् न विद्यते, तत्र मथनात् साक्षात् धन्वन्तरिः एव उत्तिष्ठति। अत्र सूच्यते — यत् किञ्चित् महत् साध्यते, तत्र प्रथमं विघ्नः एव उत्तिष्ठति; अमृतात् पूर्वं विषम् एव आगच्छति। ‘वर्षसहस्रेण’ इति पदं द्विः अस्मिन् सर्गे आगच्छति — एकवारं विषोत्पत्तौ, अपरवारं धन्वन्तर्युदये; तेन कर्मणः दीर्घता पुनः पुनः सूचिता।

‘ततः देवाः शरणार्थिनः सन्तः महादेवं शङ्करं पशुपतिं रुद्रं जग्मुः, ‘त्राहि त्राहि’ इति च तुष्टुवुः। एवम् उक्तः देवदेवेश्वरः प्रभुः प्रादुरासीत्; तत्र एव च शङ्खचक्रधरः हरिः आविरभूत्।’ अत्र मुद्रणे हरिहरयोः समागमः वर्णितः — देवानां रक्षणे उभौ अपि सहितौ इति भावः। एतत् अपि वुल्गेटमात्रम्। ‘त्राहि त्राहि’ इति द्विरुक्तिः देवानां भयस्य तीव्रतां प्रकाशयति। ‘शरणार्थिनः’ इति पदम् अपि मननीयम् — ये स्वयं मथने प्रवृत्ताः ते एव अधुना शरणम् इच्छन्ति। ‘देवदेवेश्वरः’ इति च विशेषणम्, यतः देवानाम् अपि सः ईश्वरः।

‘हरिः स्मितं कृत्वा शूलधरं रुद्रम् उवाच — देवतैः मथ्यमाने समुद्रे यत् पूर्वं समुपस्थितं, यत् च सुराणाम् अग्रतः आगतं, तत् त्वदीयम् एव, सुरश्रेष्ठ; प्रभो, अग्रपूजाम् इह स्थित्वा इदं विषं गृहाण।’ अत्र ‘अग्रपूजा’ इति शब्देन देवेषु शिवस्य ज्येष्ठत्वं सूचितम्; विषग्रहणं च दण्डः न, अपि तु सम्मानः इति कविः दर्शयति। स्मितपूर्वकं वचनं च हरेः प्रसादं सख्यं च व्यनक्ति। समीक्षितसंस्करणे एतत् संवादवृत्तं न विद्यते; तत्र मथनात् साक्षात् धन्वन्तरिः एव उत्तिष्ठति। अतः अयं संवादः गीताप्रेसमुद्रणस्य एव सम्पत्तिः।

‘इति उक्त्वा सुरश्रेष्ठः विष्णुः तत्र एव अन्तर्धीयत। देवतानां भयं दृष्ट्वा शार्ङ्गिणः वाक्यं च श्रुत्वा देवेशः भगवान् हरः घोरं हालाहलं विषम् अमृतोपमं संजग्राह; देवान् विसृज्य च स्वं स्थानं जगाम।’ ‘अमृतोपमम्’ इति पदं मननीयम् — यः लोकहितार्थं विषम् अपि अमृतवत् गृह्णाति, सः एव महादेवः। अत्र गीताप्रेसभाष्ये कण्ठे धारणम् उक्तम्, मूले तु ‘संजग्राह’ इति एव पदम्। ‘देवान् विसृज्य’ इति पदेन च दृश्यते यत् उपकारं कृत्वा सः न तिष्ठति, न च प्रत्युपकारम् अपेक्षते; कर्म समाप्य स्वं स्थानम् एव गच्छति।

‘ततः सर्वे देवासुराः पुनः ममन्थुः; तदा मन्थानभूतः पर्वतोत्तमः मन्दरः पातालं प्रविवेश। ततः गन्धर्वैः सह देवाः मधुसूदनं तुष्टुवुः — ‘त्वं सर्वभूतानां गतिः, विशेषेण दिवौकसाम्; महाबाहो, अस्मान् पालय, गिरिम् उद्धर्तुम् अर्हसि।’ इति श्रुत्वा हृषीकेशः कामठं रूपम् आस्थितः।’ इदं कूर्मावतारस्य वर्णनं वुल्गेटे एव दृश्यते। अत्र देवाः स्वबलेन असमर्थाः सन्तः पुनः हरिम् एव आश्रयन्ते — एषः एव आख्यानस्य ध्रुवः स्वरः। ‘पातालं प्रविवेश’ इति पदेन च कर्मणः द्वितीयः विघ्नः दर्शितः — विषानन्तरं मन्थानस्य एव अधःपतनम्। एवं विघ्नाः क्रमेण आगच्छन्ति, हरिः च क्रमेण तान् निवारयति।

‘पर्वतं पृष्ठतः कृत्वा हरिः तत्र उदधौ शिश्ये। लोकात्मा केशवः पर्वताग्रं हस्तेन आक्रम्य देवानां मध्ये स्थित्वा स्वयम् अपि ममन्थ। अथ वर्षसहस्रेण आयुर्वेदमयः सुधर्मात्मा पुमान् सदण्डः सकमण्डलुः उदतिष्ठत् — पूर्वं धन्वन्तरिः नाम; ततः च सुवर्चसः अप्सरसः।’ अत्र हरिः त्रिधा वर्तते — अधः कूर्मः, मध्ये मन्थकः, ऊर्ध्वं च गिरेः धारकः। एवं कविः सूचयति यत् कर्मणः सर्वाः भूमिकाः सः एव पूरयति। धन्वन्तरेः ‘सदण्डः सकमण्डलुः’ इति वर्णनं च वैद्यस्य तपस्विनः च उभयोः चिह्नं दर्शयति; आयुर्वेदः तपसः एव फलम् इति भावः।

‘अप्सु निर्मथनात् एव तस्मात् रसात् ताः वरस्त्रियः उत्पेतुः; तस्मात् ताः ‘अप्सरसः’ इति अभवन्, मनुजश्रेष्ठ। तासां सुवर्चसाम् अप्सरसां षष्टिः कोट्यः आसन्; याः च तासां परिचारिकाः, ताः असंख्येयाः, काकुत्स्थ। ताः सर्वे ते देवदानवाः न प्रत्यगृह्णन्; अप्रतिग्रहणात् एव ताः साधारणाः स्मृताः।’ अत्र नामनिर्वचनं स्पष्टम् — अप्सु रसात् सृताः इति अप्सरसः। ‘साधारणाः’ इति पदेन च तासाम् अपरिगृहीतत्वम् एव उक्तम्। ‘षष्टिः कोट्यः’ इति सङ्ख्या च काव्यस्य अतिशयोक्तिः, परिचारिकाणाम् असंख्येयत्वं च तस्याः एव वृद्धिः। ‘न ताः स्म प्रतिगृह्णन्ति’ इति लङ्-प्रयोगः अभ्यासम् एव सूचयति।

‘ततः वरुणस्य कन्या वारुणी महाभागा परिग्रहं मार्गमाणा उत्पपात, रघुनन्दन। दितेः पुत्राः तां वरुणात्मजां न जगृहुः; अदितेः सुताः तु ताम् अनिन्दितां जगृहुः, वीर। तेन दितेः पुत्राः ‘असुराः’, अदितेः सुताः च ‘सुराः’ इति अभवन्; वारुणीग्रहणात् च सुराः हृष्टाः प्रमुदिताः च आसन्।’ इदम् अपि निर्वचनम् — सुरा (वारुणी) यैः गृहीता ते सुराः, ये न जगृहुः ते असुराः। एवं द्वयोः नाम्नोः मूलं कथायाम् एव निहितम्। ‘मार्गमाणा परिग्रहम्’ इति पदेन च दर्श्यते यत् सा स्वयम् एव वरम् अन्विष्यन्ती उत्थिता — इदं समुद्रोत्थानां रत्नानां स्वभाववर्णनम्।

‘हयश्रेष्ठः उच्चैःश्रवाः, मणिरत्नं कौस्तुभम्, तथा एव उत्तमम् अमृतं च उदतिष्ठन्, नरश्रेष्ठ। अथ तस्य अमृतस्य कृते महान् कुलक्षयः आसीत्; ततः अदितेः पुत्राः दितिपुत्रान् अयोधयन्।’ अत्र कविः सूचयति — यावत् रत्नानि उत्तिष्ठन्ति तावत् सहकार्यं तिष्ठति; अमृते तु उपस्थिते सहकार्यं भिद्यते। एकस्मिन् एव कर्मणि प्रवृत्ताः ते एव अनन्तरं परस्परं घ्नन्ति — इयं लोभस्य गतिः। उच्चैःश्रवसः कौस्तुभस्य च उत्पत्तिः पुराणेषु प्रसिद्धा; अत्र तु कविः संक्षेपेण एव तान् गणयति, यतः तस्य लक्ष्यम् अमृतनिमित्तः संग्रामः एव।

‘सर्वे असुराः राक्षसैः सह एकताम् अगमन्; त्रैलोक्यमोहनं महाघोरं युद्धम् आसीत्, वीर। यदा सर्वं क्षयं गतं, तदा महाबलः विष्णुः मोहिनीं मायाम् आस्थाय तूर्णम् अमृतम् अहरत्। ये च अक्षरं पुरुषोत्तमं विष्णुम् अभिमुखं गताः, ते तदा युद्धे प्रभविष्णुना विष्णुना सम्पिष्टाः।’ मोहिनीवृत्तम् अपि समीक्षितसंस्करणे नास्ति; वुल्गेटे तु एतेन अमृतरक्षणस्य उपायः दर्शितः। ‘अक्षरम्’ इति पदेन च हरेः अविनाशित्वं स्मारितम्। ‘एकताम् अगमन्’ इति पदेन असुराणां राक्षसैः सह सन्धिः सूचितः; एतेन च अग्रिमेषु काण्डेषु आगमिष्यन्त्याः राक्षसकथायाः बीजम् अत्र एव निहितम् इति ज्ञायते।

‘अस्मिन् घोरे महायुद्धे दैतेयादित्ययोः मध्ये अदितेः वीराः आत्मजाः दितेः पुत्रान् भृशं निजघ्निरे। दितिपुत्रान् निहत्य राज्यं च प्राप्य पुरंदरः मुदितः सन् सर्षिसङ्घान् सचारणान् लोकान् शशास।’ एवं विशालाया आख्यानस्य पूर्वार्धं समाप्तम्; अग्रिमे सर्गे हतपुत्रा दितिः शक्रहन्तारं पुत्रं कामयमाना कश्यपात् वरं याचते, तपः च आरभते। ततः च विशालानगर्याः राजवंशकथा क्रमेण प्रवर्तते। ‘सर्षिसङ्घान् सचारणान् लोकान्’ इति पदेन च राज्यस्य विस्तारः दर्शितः — न केवलं देवलोकः, अपि तु ऋषिभिः चारणैः च सहिताः सर्वे लोकाः।