सगरपुत्रोद्धारो गङ्गावतरणफलश्रुतिश्च

पूर्वसर्गे गङ्गा भगीरथम् अनुसरन्ती आकाशात् शिवशिरसि पतित्वा पृथिवीं प्राप्ता, जह्नुना पीता पुनः विमुक्ता च। अत्र सा तम् एव अनुगच्छन्ती सागरं यावत् प्रवहति। सः राजा गङ्गया अनुगतः सागरं गत्वा भूमेः तलं प्रविवेश, यत्र तस्य पूर्वजाः कपिलस्य कोपाग्निना भस्मसात्कृताः आसन्। गङ्गायाः सलिलेन तस्मिन् भस्मनि आप्लुते सति सर्वलोकप्रभुः ब्रह्मा तत्र प्रादुर्भूय राजानम् इदम् अब्रवीत् — ‘हे नरशार्दूल, महात्मनः सगरस्य षष्टिः पुत्रसहस्राणि त्वया तारितानि; ते च देववत् दिवं गताः।’ अत्र मननीयम् — न मन्त्रः, न होमः, न च कश्चित् प्रायश्चित्तविधिः; केवलः गङ्गाजलस्पर्शः एव तेषाम् उद्धारहेतुः जातः। चत्वारिंशे सर्गे ये हुङ्कारमात्रेण भस्मीकृताः, ते अत्र जलमात्रेण उद्धृताः — दण्डः च अनुग्रहः च उभौ अपि अल्पेन एव साधितौ इति कवेः सङ्गतिः।

ब्रह्मा पुनः वदति — ‘हे पार्थिव, यावत् लोके सागरस्य जलं स्थास्यति, तावत् सगरस्य सर्वे आत्मजाः देववत् दिवि स्थास्यन्ति।’ अत्र ‘सागर’ इति शब्दः एव कथाया बीजम् — सगरपुत्रैः खनितः असौ गर्तः तेषाम् एव नाम्ना ‘सागरः’ इति प्रसिद्धः; अतः यावत् समुद्रः तिष्ठति, तावत् तेषां कीर्तिः स्वर्गस्थितिः च अक्षया। अनेन वचनेन सह षष्टिसहस्राणां कथा समाप्ता — तेषां खननं न व्यर्थम्, यतः तेन एव समुद्रः जातः, तेन एव च तेषां स्थितेः अवधिः नियतः।

‘इयं गङ्गा तव ज्येष्ठा दुहिता भविष्यति; त्वत्कृतेन कर्मणा प्राप्तेन नाम्ना च सा लोके विश्रुता स्थास्यति’ — इति ब्रह्मणः वरः। ततः नामत्रयं कथ्यते — गङ्गा, त्रिपथगा, दिव्या भागीरथी च। त्रीन् पथः, अर्थात् स्वर्गम् अन्तरिक्षं पातालं च, सा भावयति पुनाति च, तस्मात् ‘त्रिपथगा’ इति स्मृता। एवं नदी न केवलं जलप्रवाहः, अपि तु भगीरथस्य तपसः शाश्वतं स्मारकम्; कुलस्य नाम्ना नद्याः नाम जातम् इति कवेः विशेषः। अपि च ‘दुहिता’ इति पदेन नदी कुलस्य अङ्गम् एव कृता; अतः परं भागीरथी इक्ष्वाकुवंशस्य कीर्तिः इव प्रवहति।

‘हे मनुजाधिप, अत्र एव त्वं सर्वेषां पितामहानां कृते सलिलं कुरुष्व, राजन्, प्रतिज्ञां च अपवर्जय’ — इति ब्रह्मा आज्ञापयति। गङ्गानयनं तु अर्धं कर्म; तर्पणेन एव तत् सम्पूर्णं भवति। प्रतिज्ञा हि क्रियया समाप्यते, न सङ्कल्पमात्रेण। ‘अपवर्जय’ इति पदम् ऋणनिर्वाहवाचि — पितॄणाम् ऋणं हि पुत्रस्य शिरसि स्थितम्, तत् च उदकदानेन एव मुच्यते।

ततः ब्रह्मा त्रयाणां पूर्वजानाम् असामर्थ्यं स्मारयति। ‘हे राजन्, तव पूर्वकेण अतियशसा धर्मिणां प्रवरेण सगरेण एषः मनोरथः न प्राप्तः। तथा एव वत्स, लोके अप्रतिमतेजसा अंशुमता गङ्गां नेतुं प्रार्थयता अपि सा प्रतिज्ञा न अपवर्जिता — गुणवता राजर्षिणा, महर्षिसमतेजसा, मत्तुल्यतपसा, क्षत्रधर्मे स्थितेन अपि। हे महाभाग अनघ, तव पित्रा अतितेजसा दिलीपेन अपि गङ्गां प्रार्थयता पुनः सा नेतुं न शकिता।’ एतेन ज्ञायते — कार्यसिद्धिः न केवलं तपसा न च तेजसा, अपि तु नियतकालेन दैवानुग्रहेण च भवति; त्रयाणां श्रमः अपि भगीरथस्य सिद्धौ सञ्चितः इव। ब्रह्मा च आत्मानम् एव उपमानं कृत्वा अंशुमन्तं ‘मत्तुल्यतपसा’ इति वदति; एतावता अपि सः न सिद्धः — इति भगीरथस्य महत्त्वं द्विगुणितम्।

‘हे पुरुषर्षभ, सा प्रतिज्ञा त्वया समतिक्रान्ता; अतः लोके परमं परमसम्मतं यशः त्वया प्राप्तम्। हे अरिंदम, तत् च गङ्गावतरणं त्वया कृतम्; अनेन एव कर्मणा भवान् धर्मस्य महत् आयतनं प्राप्तः।’ अत्र ‘आयतनम्’ इति पदेन ब्रह्मलोकः अभिप्रेतः इति हिन्दीभाष्यम्; तत् च युक्तम्, यतः लोकोपकारकं कर्म कर्तुः स्थायिनीं गतिं ददाति। ‘समतिक्रान्ता’ इति पदेन सूच्यते — प्रतिज्ञा न केवलं पालिता, अपि तु त्रिभिः पूर्वजैः अनुल्लङ्घिता सती अनेन उल्लङ्घिता।

‘हे नरोत्तम, सदा स्नानोचिते अस्मिन् सलिले त्वम् आत्मानं प्लावयस्व; हे पुरुषश्रेष्ठ, शुचिः पुण्यफलः च भव। सर्वेषां पितामहानां सलिलक्रियां कुरुष्व। ते स्वस्ति अस्तु; अहं स्वं लोकं गमिष्यामि, त्वम् अपि नृप स्वपुरं गम्यताम्।’ एवं ब्रह्मा कर्तव्यं निर्दिश्य आमन्त्रणं करोति। ‘सदोचिते सलिले’ इति विशेषणेन गङ्गाजलस्य नित्यशुद्धिः उक्ता; अन्यत्र हि कालनियमः अस्ति, अत्र तु न कोऽपि।

इति एवम् उक्त्वा देवेशः सर्वलोकपितामहः महायशाः ब्रह्मा यथागतं तथा एव देवलोकं जगाम। यथा चत्वारिंशे सर्गे देवानां समाश्वासनार्थम् आगतः, तथा अत्र अपि वचनमात्रं दत्त्वा निवृत्तः — एषा एव अस्य कथाभागस्य रीतिः। ‘यथागतं तथागच्छत्’ इति पदेन अनायासः गमनागमनः सूचितः — देवानां कृते यत् लीलामात्रम्, तत् मर्त्यानां कृते सहस्रवर्षतपस्साध्यम्।

महायशाः राजर्षिः भगीरथः तु सागराणां कृते यथाक्रमं यथान्यायं च उत्तमं सलिलं कृत्वा, कृतोदकः शुचिः च सन् स्वपुरं प्रविवेश। समृद्धार्थः सः नरश्रेष्ठः स्वराज्यं प्रशशास। ‘यथाक्रमं यथान्यायम्’ इति पदाभ्यां सूच्यते — शास्त्रविहितः विधिः न त्यक्तः, षष्टिसहस्राणां कृते अपि क्रमः रक्षितः। ‘सागराणाम्’ इति पदेन सगरपुत्राः एव उक्ताः; ये पूर्वं समुद्रस्य नाम्नः हेतवः, ते इदानीं तस्य एव जलेन तृप्ताः।

हे राघव, तं नृपम् आसाद्य लोकः प्रमुमोद; नष्टशोकः समृद्धार्थः विगतज्वरः च बभूव। दीर्घकालं राजनि तपसि स्थिते प्रजाः चिन्तिताः आसन्; तस्य प्रत्यागमनेन सह ताः निश्चिन्ताः जाताः। एतेन कविः सूचयति — राज्ञः तपः अपि प्रजानाम् एव हिताय। किञ्च ‘समृद्धार्थः’ इति पदं द्विवारं प्रयुक्तम् — एकवारं राज्ञः कृते, अपरं लोकस्य कृते; राज्ञः सिद्धिः एव प्रजानां सिद्धिः इति भावः।

ततः विश्वामित्रः रामम् आह — ‘हे राम, एषः गङ्गायाः विस्तरः मया ते अभिहितः। स्वस्ति प्राप्नुहि, भद्रं ते; संध्याकालः अतिवर्तते।’ पञ्चत्रिंशात् सर्गात् आरब्धा गङ्गाकथा अत्र समाप्ता; मुनिः सन्ध्योपासनाय रामं प्रेरयति। कथाश्रवणेन सह नित्यकर्म न त्याज्यम् इति अत्र शिक्षा; रात्रिः च अग्रिमे सर्गे विशालानगरीगमनस्य पीठिका भविष्यति।

अन्ते फलश्रुतिः उच्यते — इदम् आख्यानं धन्यं यशस्यम् आयुष्यं पुत्र्यं स्वर्ग्यं च। यः विप्रेषु क्षत्रियेषु इतरेषु च एतत् श्रावयति, तस्य पितरः प्रीयन्ते, दैवतानि च प्रीयन्ते। इदं गङ्गावतरणम् आख्यानम् आयुष्यं शुभं च। हे काकुत्स्थ, यः च एतत् शृणोति, सः सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्; तस्य सर्वे पापाः प्रणश्यन्ति, आयुः कीर्तिः च वर्धते। एवं सर्गः श्रवणपाठयोः फलं कथयित्वा समाप्यते। एते चत्वारः अर्धश्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न सन्ति, वुल्गेटे एव दृश्यन्ते; तथापि फलश्रुतिः पुराणकथानां सामान्या रीतिः, अतः अत्र अपि स्वाभाविकी।