बालकाण्डम् — त्रिचत्वारिंशः सर्गः
शङ्करेण शिरसि गङ्गाधारणम्, सप्तधा स्रोतोविभागः, भगीरथानुगमनम्, जह्नुना गङ्गापानं जाह्नवीनाम च, पितॄणाम् उद्धारः
अस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः गङ्गावतरणं कथयति। ब्रह्मणि गते भगीरथः अङ्गुष्ठाग्रेण वसुमतीं निपीडितां कृत्वा संवत्सरं शङ्करम् उपासते; तुष्टः उमापतिः शैलराजसुतां शिरसा धारयितुं प्रतिजानीते। हैमवती ज्येष्ठा अतिमहद्रूपं दुःसहं वेगं च कृत्वा आकाशात् शिवशिरसि पतति, किन्तु ‘स्रोतसा शङ्करं गृह्य पातालं विशामि’ इति गर्वं वहति। तस्याः अवलेपं ज्ञात्वा क्रुद्धः त्रिनयनः तां जटामण्डलगह्वरे निरुणद्धि; सा बहून् संवत्सरगणान् तत्र भ्रमति। भगीरथः पुनः तपसा शिवं तोषयति; हरः गङ्गां बिन्दुसरः प्रति विसृजति, तत्र च सप्त स्रोतांसि जायन्ते — ह्लादिनी पावनी नलिनी प्राचीम्, सुचक्षुः सीता सिन्धुः प्रतीचीं गच्छन्ति, सप्तमी तु भगीरथरथम् अनुसरति। देवर्षिगन्धर्वाः विमानैः समागत्य गङ्गावतरणं पश्यन्ति; कविः विद्युत्फेनहंसादिभिः उपमाभिः नद्याः गतिं वर्णयति। भवाङ्गपतितं तोयं स्पृष्ट्वा शापभ्रष्टाः स्वान् लोकान् प्रतिपद्यन्ते। मार्गे जह्नोः यज्ञवाटं प्लावयन्तीं गङ्गां क्रुद्धः जह्नुः सर्वां पिबति; देवैः प्रसादितः सः तां श्रोत्राभ्यां सृजति, तेन सा ‘जाह्नवी’ इति प्रथिता। अन्ते गङ्गा सागरं प्राप्य रसातलम् उपगच्छति; भगीरथः भस्मकृतान् पितामहान् दृष्ट्वा मूर्च्छति, गङ्गासलिलेन च प्लाविताः सगरपुत्राः पूतपाप्मानः स्वर्गं प्राप्नुवन्ति।
१देवदेवे गते तस्मिन्सोऽङ्गुष्ठाग्रनिपीडिताम्।
कृत्वा वसुमतीं राम वत्सरं समुपासत॥
२अथ संवत्सरे पूर्णे सर्वलोकनमस्कृतः।
उमापतिः पशुपती राजानमिदमब्रवीत्॥
३प्रीतस्तेऽहं नरश्रेष्ठ करिष्यामि तव प्रियम्।
शिरसा धारयिष्यामि शैलराजसुतामहम्॥
पूर्वसर्गे ब्रह्मा भगीरथं प्रत्यवदत् — गङ्गायाः पतनं पृथिवी न सहिष्यते, अतः तां धारयितुं हरः एव नियोज्यताम् इति। तस्मिन् देवदेवे गते सः भगीरथः अङ्गुष्ठाग्रेण एव वसुमतीं निपीडितां कृत्वा संवत्सरं शङ्करम् उपासत। पूर्णे संवत्सरे सर्वलोकनमस्कृतः उमापतिः पशुपतिः राजानम् अब्रवीत् — ‘नरश्रेष्ठ, प्रीतः ते अहम्, तव प्रियं करिष्यामि; शैलराजसुतां शिरसा धारयिष्यामि’ इति। अत्र द्रष्टव्यम् — तपसः फलं न बलेन प्राप्यते, अपि तु प्रसादेन। एकाङ्गुष्ठेन स्थित्वा वर्षं यावत् तिष्ठतः राज्ञः निश्चयः एव शिवं वशीकरोति; वरः तु तस्य निश्चयस्य केवलं प्रतिध्वनिः। शिवस्य च वचनम् अत्र अतीव सङ्क्षिप्तम् — न प्रश्नः, न परीक्षा; ‘प्रीतः ते अहम्’ इति एतावता एव त्रयाणां पुरुषाणां चिरन्तनः प्रयासः फलितः भवति।
१When the god of gods had gone, Rāma, he pressed the earth down with the tip of his great toe and, so standing, worshipped for a full year.
२Then, when the year was complete, Umā’s lord Paśupati, to whom all the worlds bow, spoke these words to the king:
३‘I am pleased with you, best of men, and I shall do what you wish: I shall bear the daughter of the king of mountains upon my head.’
४ततो हैमवती ज्येष्ठा सर्वलोकनमस्कृता।
तदा सातिमहद्रूपं कृत्वा वेगं च दुःसहम्॥
५आकाशादपतद्राम शिवे शिवशिरस्युत।
अचिन्तयच्च सा देवी गंगा परमदुर्धरा॥
ततः सर्वलोकनमस्कृता हैमवती ज्येष्ठा सा अतिमहत् रूपं कृत्वा दुःसहं वेगं च गृहीत्वा आकाशात् शिवस्य शिवे शिरसि अपतत्। पततः तस्याः मनसि गर्वः उदितः; परमदुर्धरा सा देवी किञ्चित् अचिन्तयत्। अत्र कविः सूक्ष्मम् एकं दर्शयति — महत्त्वं यदा स्वस्य महत्त्वं स्मरति, तदा एव पतनस्य बीजं वपति। शिवशिरसि पतितुं वरः तस्यै लब्धः, किन्तु तं वरं सा प्रसादरूपेण न गृह्णाति, अपि तु स्पर्धारूपेण। ‘सा अतिमहद्रूपं कृत्वा’ इति च द्रष्टव्यम् — रूपं वर्धयितुं सा एव इच्छति; वेगः अपि तया एव दुःसहः कृतः। यत् स्वेच्छया वर्धितम्, तत् एव तां बध्नाति। एतत् एव अग्रिमेषु श्लोकेषु तस्याः वर्षगणपर्यन्तं जटाबन्धनस्य मूलकारणं भवति।
४Then the eldest daughter of Himavat, to whom all the worlds bow, took on an enormous form and gathered a force impossible to withstand,
५and fell out of the sky, Rāma, upon the auspicious head of Śiva. And the goddess Gaṅgā, whom none could hold, thought to herself:
६विशाम्यहं हि पातालं स्रोतसा गृह्य शङ्करम्।
तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धस्तु भगवान्हरः॥
७तिरोभावयितुं बुद्धिं चक्रे त्रिनयनस्तदा।
सा तस्मिन्पतिता पुण्या पुण्ये रुद्रस्य मूर्धनि॥
८हिमवत्प्रतिमे राम जटामण्डलगह्वरे।
सा कथंचिन्महीं गन्तुं नाशक्नोद्यत्नमास्थिता॥
सा अचिन्तयत् — ‘स्रोतसा शङ्करं गृह्य अहं पातालं विशामि’ इति। तस्याः तम् अवलेपं ज्ञात्वा भगवान् हरः क्रुद्धः अभवत्; त्रिनयनः तदा तां तिरोभावयितुं बुद्धिं चक्रे। सा पुण्या रुद्रस्य पुण्ये मूर्धनि पतिता, हिमवत्प्रतिमे च जटामण्डलगह्वरे प्रविष्टा। यत्नम् आस्थिता अपि सा कथञ्चित् अपि महीं गन्तुं न अशक्नोत्। एतेन ज्ञायते — यः धारयति सः एव नियन्ता; धार्यमाणस्य गर्वः धारकस्य सङ्कल्पमात्रेण शाम्यति। न शापः, न शस्त्रम्, न युद्धम् — केवलं बुद्धिः कृता, तावता एव महानदी निरुद्धा। ‘हिमवत्प्रतिमे जटामण्डलगह्वरे’ इति उपमा अपि सार्था — हिमवतः दुहिता हिमवत्सदृशे एव स्थाने बद्धा; या पितुः गृहात् निर्गता, सा पितृप्रतिमे कारागारे एव स्थिता।
६‘I shall catch Śaṅkara up in my current and carry him down into Pātāla.’ Knowing her insolence, the blessed Hara grew angry,
७and the three-eyed god resolved then to make her disappear. She, the holy one, fell upon the holy head of Rudra,
८into the cavern of his matted hair, which was like the Himālaya, Rāma; and hard as she tried, she could find no way at all to reach the earth.
९नैव सा निर्गमं लेभे जटामण्डलमन्ततः।
तत्रैवाबभ्रमद्देवी संवत्सरगणान्बहून्॥
१०तामपश्यत्पुनस्तत्र तपः परममास्थितः।
स तेन तोषितश्चासीदत्यन्तं रघुनन्दन॥
सा निर्गमं नैव लेभे; जटामण्डलेन अन्ततः आवृता सा देवी तत्र एव बहून् संवत्सरगणान् अबभ्रमत्। भगीरथः तां पुनः तत्र दृष्ट्वा परमं तपः आस्थितः; तेन तपसा सः शिवम् अत्यन्तं तोषितवान्। अत्र भगीरथस्य लक्षणं स्फुटीभवति — सः न निराश्यति, न च देवं दूषयति; यत् एकवारं साधितम्, तत् पुनः साधयति। कार्यसिद्धौ विघ्नः यदा आयाति, तदा पुनः तपः एव उपायः — इयम् अस्य सर्गस्य शिक्षा। एवं द्वितीयवारम् अपि तपसा एव मार्गः उद्घाटितः। ‘संवत्सरगणान् बहून्’ इति पदेन कालस्य विस्तारः सूच्यते — पितॄणाम् उद्धारः न एकेन प्रयत्नेन सिध्यति; एषा कथा त्रिषु पुरुषेषु सगरे अंशुमति दिलीपे च अपूर्णा भूत्वा चतुर्थे एव पूर्णतां गच्छति।
९She found no way out; shut in on every side by the mass of his locks, the goddess wandered there for many years together.
१०Bhagīratha saw her there again and set himself once more to the highest asceticism; by it he pleased Śiva utterly, Raghunandana.
११विससर्ज ततो गंगां हरो बिन्दुसरः प्रति।
तस्यां विसृज्यमानायां सप्त स्रोतांसि जज्ञिरे॥
१२ह्लादिनी पावनी चैव नलिनी च तथैव च।
तिस्रः प्राचीं दिशं जग्मुर्गङ्गाः शिवजलाः शुभाः॥
१३सुचक्षुश्चैव सीता च सिन्धुश्चैव महानदी।
तिस्रश्चैता दिशं जग्मुः प्रतीचीं तु दिशं शुभाः॥
ततः हरः गङ्गां बिन्दुसरः प्रति विससर्ज; तस्यां विसृज्यमानायां सप्त स्रोतांसि जज्ञिरे। ह्लादिनी पावनी नलिनी च — एताः तिस्रः शिवजलाः शुभाः गङ्गाः प्राचीं दिशं जग्मुः। सुचक्षुः सीता सिन्धुः च महानदी — एताः तिस्रः शुभाः प्रतीचीं दिशं जग्मुः। एषः सप्तस्रोतोविभागः वुल्गेटपाठे एव दृश्यते, बडोदासमीक्षितसंस्करणे तु न; पुराणेषु तु अयं विभागः सुप्रसिद्धः। भूगोलस्य कथा अत्र धर्मकथया सह मिलति — एका नदी सप्तधा भूत्वा कृत्स्नां पृथिवीं पुनाति, सप्तमी तु भगीरथम् एव अनुसरति। ‘शिवजलाः’ इति विशेषणेन कविः सूचयति यत् एतासां पावित्र्यं शिवस्पर्शात् एव आगतम्, न तु स्वतः। बिन्दुसरः च तत् तीर्थम्, यत्र शिवः तां मुमोच — अतः एव तत् सरः पुण्यतीर्थत्वेन प्रसिद्धम्।
११Then Hara released Gaṅgā toward Lake Bindu; and as she was let go, seven streams came into being.
१२Hlādinī, Pāvanī and Nalinī — these three auspicious Gaṅgās, with their blessed waters, went to the eastern quarter.
१३Sucakṣu, Sītā, and the great river Sindhu — these three auspicious ones went to the western quarter.
१४सप्तमी चान्वगात्तासां भगीरथरथं तदा।
भगीरथोऽपि राजर्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थितः॥
१५प्रायादग्रे महातेजा गंगा तं चाप्यनुव्रजत्।
गगनाच्छङ्करशिरस्ततो धरणिमागता॥
१६असर्पत जलं तत्र तीव्रशब्दपुरस्कृतम्।
मत्स्यकच्छपसङ्घैश्च शिंशुमारगणैस्तथा॥
१७पतद्भिः पतितैश्चैव व्यरोचत वसुंधरा।
ततो देवर्षिगन्धर्वा यक्षसिद्धगणास्तथा॥
तासां सप्तमी तदा भगीरथस्य रथम् अन्वगात्। राजर्षिः भगीरथः दिव्यं स्यन्दनम् आस्थितः महातेजाः अग्रे प्रायात्, गङ्गा च तम् अनुव्रजत्। गगनात् शङ्करशिरः प्रति, ततः च धरणिम् आगता सा; तत्र तीव्रशब्दपुरस्कृतं जलम् असर्पत। मत्स्यकच्छपसङ्घैः शिंशुमारगणैः च सह पतद्भिः पतितैः च वसुंधरा व्यरोचत। अत्र द्रष्टव्यं यत् गङ्गया सह तस्याः जलचराः अपि आगताः — अवतरणं न केवलं जलस्य, अपि तु समग्रस्य जीवलोकस्य; अतः एव भूमिः तेन शोभते, न तु केवलं सिच्यते। त्रिषु स्थानेषु गङ्गायाः मार्गः उक्तः — गगनम्, शङ्करशिरः, धरणी च; एतत् एव अग्रे ‘त्रिपथगा’ इति नाम्नः बीजम्, यत् चतुश्चत्वारिंशे सर्गे ब्रह्मणा स्पष्टीक्रियते।
१४And the seventh of them followed Bhagīratha’s chariot. The royal sage Bhagīratha mounted his celestial car,
१५and that man of great splendour went on ahead, and Gaṅgā followed after him. From the sky to Śaṅkara’s head, and from there down to the earth she came.
१६There the water spread out, heralded by a fierce roar, together with shoals of fish and turtles and with crowds of porpoises;
१७and with these falling and fallen the earth was radiant. Then the gods, the seers and the gandharvas, the yakṣas and the hosts of the siddhas
१८व्यलोकयन्त ते तत्र गगनाद्गां गतां तदा।
विमानैर्नगराकारैर्हयैर्गजवरैस्तदा॥
१९पारिप्लवगताश्चापि देवतास्तत्र विष्ठिताः।
तदद्भुतमिमं लोके गंगावतरमुत्तमम्॥
२०दिदृक्षवो देवगणाः समीयुरमितौजसः।
सम्पतद्भिः सुरगणैस्तेषां चाभरणौजसा॥
२१शतादित्यमिवाभाति गगनं गततोयदम्।
शिंशुमारोरगगणैर्मीनैरपि च चञ्चलैः॥
ततः देवर्षिगन्धर्वाः यक्षसिद्धगणाः च गगनात् गां गतां तां व्यलोकयन्त। नगराकारैः विमानैः, हयैः गजवरैः च, तथा पारिप्लवगताः देवताः तत्र विष्ठिताः। लोके इदम् अद्भुतम् उत्तमं गङ्गावतरणं दिदृक्षवः अमितौजसः देवगणाः समीयुः। सम्पतद्भिः सुरगणैः तेषां च आभरणौजसा गततोयदं गगनं शतादित्यम् इव आभाति स्म। अत्र कविः महोत्सवस्य चित्रं लिखति — पृथिव्याः एकः लाभः त्रिलोक्याः उत्सवः भवति; यत् भगीरथेन तपसा साधितम्, तत् द्रष्टुं देवाः अपि गगने सम्मिलिताः। ‘दिदृक्षवः’ इति पदेन च देवानां भावः स्पष्टः — ते न पूजयितुम्, न वरं दातुम्, अपि तु केवलं द्रष्टुम् आगताः; यत् एकेन मनुष्येण साधितम्, तत् देवानाम् अपि आश्चर्यविषयः।
१८looked on as she came from the sky to the earth. On flying chariots as large as cities, on horses and on the finest elephants,
१९and on drifting vehicles too, the gods took their places there. Longing to see this most wonderful thing in the world, this supreme descent of Gaṅgā,
२०hosts of gods of boundless might came together. With the gods streaming down, and with the brilliance of their ornaments,
२१the cloudless sky shone as though a hundred suns had risen in it. With porpoises and troops of serpents, and with darting fish as well,
२२विद्युद्भिरिव विक्षिप्तैराकाशमभवत्तदा।
पाण्डुरैः सलिलोत्पीडैः कीर्यमाणैः सहस्रधा॥
२३शारदाभ्रैरिवाकीर्णं गगनं हंससम्प्लवैः।
क्वचिद्द्रुततरं याति कुटिलं क्वचिदायतम्॥
२४विनतं क्वचिदुद्धूतं क्वचिद्याति शनैः शनैः।
सलिलेनैव सलिलं क्वचिदभ्याहतं पुनः॥
शिंशुमारैः उरगगणैः चञ्चलैः मीनैः च युक्तम् आकाशं विक्षिप्तैः विद्युद्भिः इव अभवत्। सहस्रधा कीर्यमाणैः पाण्डुरैः सलिलोत्पीडैः गगनं शारदाभ्रैः इव हंससम्प्लवैः इव च आकीर्णम् आसीत्। क्वचित् सा द्रुततरं याति, क्वचित् कुटिला, क्वचित् आयता; क्वचित् विनता, क्वचित् उद्धूता, क्वचित् च शनैः शनैः याति; क्वचित् सलिलेन एव सलिलम् अभ्याहतम्। एताभिः उपमाभिः कविः एकं गतिचित्रम् आलिखति — नद्याः रूपं न स्थिरम्, अपि तु प्रतिक्षणं परिवर्तमानम्। अपि च सर्वाः उपमाः आकाशात् एव गृहीताः — विद्युत्, शारदाभ्रम्, हंसपङ्क्तिः; यतः इयं नदी भूमेः न, अपि तु द्युलोकस्य कन्या। ‘सलिलेनैव सलिलम् अभ्याहतम्’ इति च सूक्ष्मम् — यस्याः वेगः शङ्करेण एव निगृहीतः, सा अधुना स्वेन एव स्वं प्रतिहन्ति।
२२the sky then looked as if lightning had been scattered across it. With the white surges of water flung apart a thousandfold,
२३the sky was strewn as though with autumn clouds, or with flights of swans. Here she runs very swiftly, here she winds, here she stretches wide;
२४here she dips, here she is flung upward, here she goes slowly on; and here her own water, struck once more by water,
२५मुहुरूर्ध्वपथं गत्वा पपात वसुधां पुनः।
तच्छङ्करशिरोभ्रष्टं भ्रष्टं भूमितले पुनः॥
२६व्यरोचत तदा तोयं निर्मलं गतकल्मषम्।
तत्रर्षिगणगन्धर्वा वसुधातलवासिनः॥
२७भवांगपतितं तोयं पवित्रमिति पस्पृशुः।
शापात्प्रपतिता ये च गगनाद्वसुधातलम्॥
तत् जलं मुहुः ऊर्ध्वपथं गत्वा पुनः वसुधां पपात। शङ्करशिरसः भ्रष्टं भूमितले च पुनः भ्रष्टं तत् तोयं तदा निर्मलं गतकल्मषं व्यरोचत। तत्र वसुधातलवासिनः ऋषिगणाः गन्धर्वाः च ‘भवाङ्गपतितम् इदं पवित्रम्’ इति मत्वा तत् तोयं पस्पृशुः। अत्र माहात्म्यस्य मूलं कथ्यते — गङ्गायाः पावित्र्यं न केवलं हिमवतः जन्मना, अपि तु शिवाङ्गस्पर्शेन; यत् देवेन शिरसा धृतम्, तत् एव लोकस्य शुद्धिहेतुः भवति। ऋषयः च न स्नानं कुर्वन्ति, अपि तु स्पृशन्ति एव — स्पर्शमात्रेण अपि पावित्र्यं सञ्चरति इति गङ्गामाहात्म्यस्य प्रथमं प्रमाणम् अत्र एव स्थापितम्।
२५leaps again and again into the air and falls back to the ground. That water, fallen from Śaṅkara’s head and fallen again upon the surface of the earth,
२६shone then clear and free of every stain. There the hosts of seers and the gandharvas who dwell upon the earth
२७touched that water, saying, ‘It has fallen from Bhava’s own body; it is pure.’ And those who through a curse had fallen from the sky to the earth,
२८कृत्वा तत्राभिषेकं ते बभूवुर्गतकल्मषाः।
धूतपापाः पुनस्तेन तोयेनाथ शुभान्विताः॥
२९पुनराकाशमाविश्य स्वाँल्लोकान्प्रतिपेदिरे।
मुमुदे मुदितो लोकस्तेन तोयेन भास्वता॥
ये शापात् गगनात् वसुधातलं प्रपतिताः आसन्, ते तत्र अभिषेकं कृत्वा गतकल्मषाः अभवन्। तेन शुभेन तोयेन धूतपापाः शुभान्विताः च ते पुनः आकाशम् आविश्य स्वान् लोकान् प्रतिपेदिरे। एवं गङ्गावतरणस्य प्रथमं फलं मार्गे एव दृश्यते — सा न केवलं सगरपुत्राणाम् अर्थं समागता, अपि तु गच्छन्ती एव बहूनाम् उद्धारं करोति। पुण्यस्य स्वभावः एषः — यत् एकस्य कृते आरब्धम्, तत् अन्ते सर्वेषां कृते भवति। अत्र च एकम् अनुपमं साम्यं दृश्यते — गङ्गा स्वयं गगनात् भूमिं प्रति पतिता, एते अपि शापात् गगनात् भूमिं प्रति पतिताः; या स्वयं पतिता, सा एव पतितानाम् उत्थापिका जाता।
२८having bathed there, were rid of their stain; their sins washed away by that water, they were made good once more,
२९and entering the sky again they regained their own worlds. The world was glad, made glad by that shining water;
३०कृताभिषेको गंगायां बभूव गतकल्मषः।
भगीरथो हि राजर्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थितः॥
३१प्रायादग्रे महाराजस्तं गंगा पृष्ठतोऽन्वगात्।
देवाः सर्षिगणाः सर्वे दैत्यदानवराक्षसाः॥
३२गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिंनरमहोरगाः।
सर्पाश्चाप्सरसो राम भगीरथरथानुगाः॥
३३गंगामन्वगमन्प्रीताः सर्वे जलचराश्च ये।
यतो भगीरथो राजा ततो गंगा यशस्विनी॥
तेन भास्वता तोयेन मुदितः लोकः मुमुदे; गङ्गायां कृताभिषेकः जनः गतकल्मषः बभूव। राजर्षिः भगीरथः दिव्यं स्यन्दनम् आस्थितः अग्रे प्रायात्, गङ्गा च तं पृष्ठतः अन्वगात्। देवाः सर्षिगणाः दैत्यदानवराक्षसाः गन्धर्वयक्षप्रवराः सकिंनरमहोरगाः सर्पाः अप्सरसः च भगीरथरथानुगाः प्रीताः गङ्गाम् अन्वगमन्; ये च जलचराः, ते अपि। यतः भगीरथः राजा गच्छति, ततः एव सर्वपापप्रणाशिनी यशस्विनी सरितां श्रेष्ठा गङ्गा जगाम — एषा एव ‘भागीरथी’ इति नाम्नः सार्थकता। ‘यतो भगीरथो राजा ततो गंगा’ इति पङ्क्तिः च अस्य सर्गस्य केन्द्रम् — नदी मार्गं न स्वयं वृणोति, अपि तु तपसा शुद्धस्य पुरुषस्य सङ्कल्पम् एव अनुसरति।
३०and whoever bathed in Gaṅgā became free of stain. The royal sage Bhagīratha, mounted on his celestial chariot,
३१went on ahead, that great king, and Gaṅgā followed at his back. The gods with all the hosts of seers, the daityas, dānavas and rākṣasas,
३२the foremost of the gandharvas and the yakṣas, with the kiṃnaras and the great uragas, and the serpents and the apsarases too, Rāma, followed Bhagīratha’s chariot
३३and went along with Gaṅgā in delight, and so did every creature that lives in water. Wherever king Bhagīratha went, there the glorious Gaṅgā,
३४जगाम सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी।
ततो हि यजमानस्य जह्नोरद्भुतकर्मणः॥
३५गंगा सम्प्लावयामास यज्ञवाटं महात्मनः।
तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धो जह्नुश्च राघव॥
३६अपिबत्तु जलं सर्वं गंगायाः परमाद्भुतम्।
ततो देवाः सगन्धर्वा ऋषयश्च सुविस्मिताः॥
तदा अद्भुतकर्मणः जह्नोः यज्ञः प्रवर्तते स्म; गङ्गा तस्य महात्मनः यज्ञवाटं सम्प्लावयामास। तस्याः तम् अवलेपं ज्ञात्वा जह्नुः क्रुद्धः सन् गङ्गायाः सर्वं जलं परमाद्भुतम् अपिबत्। द्रष्टव्यं यत् ‘अवलेपनं ज्ञात्वा’ इति पदं द्वितीयवारम् अत्र आवर्तते — प्रथमं शिवः, अधुना जह्नुः; एकः एव दोषः द्विः निगृहीतः। गङ्गायाः वेगः महान्, किन्तु तपस्विनः सङ्कल्पः ततः अपि महान् — इति एषा कथा पुनः पुनः कथयति। एतत् एव गङ्गायाः अन्तिमा परीक्षा — सागरं प्रति गच्छन्त्याः मार्गे न पर्वतः बाधकः, अपि तु मानवस्य यज्ञभूमिः; धर्मस्य मार्गे धर्मः एव प्रतिबन्धकः भूत्वा तिष्ठति।
३४best of rivers, destroyer of every sin, went too. Now at that time Jahnu, whose deeds were wonderful, was offering a sacrifice,
३५and Gaṅgā flooded that great man’s sacrificial enclosure. Knowing her insolence, Jahnu grew angry, Rāghava,
३६and drank up all the water of Gaṅgā — a thing altogether astonishing. Then the gods with the gandharvas, and the seers, filled with wonder,
३९जगाम च पुनर्गङ्गा भगीरथरथानुगा।
सागरं चापि सम्प्राप्ता सा सरित्प्रवरा तदा॥
४०रसातलमुपागच्छत्सिद्ध्यर्थं तस्य कर्मणः।
भगीरथोऽपि राजर्षिर्गङ्गामादाय यत्नतः॥
४१पितामहान्भस्मकृतानपश्यद्गतचेतनः।
अथ तद्भस्मनां राशिं गंगासलिलमुत्तमम्।
प्लावयत्पूतपाप्मानः स्वर्गं प्राप्ता रघूत्तम॥
पुनः गङ्गा भगीरथरथानुगा जगाम; सा सरित्प्रवरा सागरं सम्प्राप्ता, तस्य च कर्मणः सिद्ध्यर्थं रसातलम् उपागच्छत्। भगीरथः अपि राजर्षिः यत्नतः गङ्गाम् आदाय भस्मकृतान् पितामहान् अपश्यत्, गतचेतनः च अभवत्। ततः उत्तमं गङ्गासलिलं तं भस्मनां राशिं प्लावयत्; ते च पूतपाप्मानः सन्तः स्वर्गं प्राप्ताः। एवं सगरेण आरब्धा, अंशुमता दिलीपेन च अपूरिता प्रतिज्ञा भगीरथेन साधिता; अतः अस्य सर्गस्य ‘गङ्गावतरणम्’ इति नाम सार्थकम्। ‘गतचेतनः’ इति पदम् अत्र अतीव करुणम् — यः चत्वारिंशत् सहस्राणि वर्षाणि तपः तप्तवान्, सः सिद्धिक्षणे एव मूर्च्छितः; फलं दृष्ट्वा हर्षः न आगच्छति, अपि तु शोकः — यतः तत्र भस्म एव दृश्यते, न पुरुषाः। किन्तु अनन्तरं जलं तत् एव भस्म प्लावयति, ते च स्वर्गं यान्ति। एवं चत्वारिंशत्तमे सर्गे हुङ्कारेण यत् आरब्धम्, तत् अत्र सलिलेन समाप्यते। अग्रिमे सर्गे ब्रह्मा आगत्य भगीरथं प्रशंसति, गङ्गायाः त्रिपथगात्वं च कथयति।
३९Gaṅgā went on again, following Bhagīratha’s chariot, and that best of rivers reached the sea at last,
४०and went down into Rasātala for the accomplishment of his work. And the royal sage Bhagīratha, having brought Gaṅgā there with such effort,
४१saw his forefathers reduced to ashes and lost his senses. Then the excellent water of Gaṅgā flooded that heap of ashes, and they, their sins purged away, went to heaven, best of the Raghus.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः॥ ४३॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।